ئىسلامىي ئاتالغۇلار

ئىسلامىي ئاتالغۇلار(2)

رافىزىيلار (رەت قىلغۇچىلار / الرَّافِضَة): شىئە پىرقىلىرىدىن بىرى بولۇپ، ئىمام زەيد ئىبنى ئەلى (ھ. 75 ياكى 80 – 122 / م. 694 ياكى 699 – 740) ساھابەلەرگە تىل تەگكۈزۈشنى چەكلىگەندە، بىر تۈركۈم شىئەلەر ئىمام زەيد ئىبنى ئەلىدىن ۋاز كەچكەنلىكى ئۈچۈن «رەت قىلغۇچىلار» دەپ ئاتالغان. كېيىنچە پۈتۈن شىئە پىرقىلىرى بىلەن شىئە ئالامەتلىرىگە ئىگە بىر قىسىم باتىنىي گۇرۇپپىلارمۇ رافىزىي دەپ ئاتالغان. كۈنىمىزدە ئىران شىئەلىرىنىڭ كۆپچىلىكى رافىزىيلەردىن بولۇپ، ۋەتىنىمىزنىڭ يەكەندىكى شىئەلەرمۇ رافىزىيلەردىندۇر. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 201 – بەت. دىيانەت ۋەقفى ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى 34/396-397 – بەتلەر.
رامازان ئېيى (شَهْرُ رَمَضَانَ): ئەرەبچە: «قاتتىق ئىسسىق، ئاپتاپ، كۆيۈپ كەتمەك» دېگەن مەنىلەردىكى رامازان كەلىمەسى بىلەن ئاتالغان بۇ ئاي ھىجرىيە يىلنامىسى تەرتىبى بويىچە توققۇزىنچى ئاي بولۇپ، ئەرەبلەر ئايلارنىڭ ئىسىملىرىنى قەدىمكى تىللاردىن يۆتكەپ بېكىتكەن يىلى رامازان قاتتىق ئىسسىققا توغرا كەلگەچكە، بۇ ئاينى رامازان دەپ ئاتاشقان. ئۇشبۇ ئايدا گۇناھلارنىڭ كۆيۈپ كېتىدىغانلىقىدىن ياكى روزىدارنىڭ ئىچى قىززىپ كېتىدىغانلىقىدىن شۇنداق ئاتالغان دەپمۇ قارىلىدۇ. رامازان ئېيى روزا تۇتۇش پەرز قىلىنغان ئاي بولۇپ، بۇ ئايدا روزا تۇتۇش ﺋﯩﺴﻼﻡ دىنىنىڭ ﺑﻪﺵ ئاساسىنىڭ بىرىدۇر. بۇ يەنە «قۇرئان» نازىل قىلىنغان ئۇلۇغ ئاي بولغاچقا، ئاللاھ تائالا قەدر كېچىسىنى رامازان ئېيىدا قىلغاندۇر. بۇ خاسىيەتلىك كېچىدە قىلغان ئىبادەت قۇرئاننىڭ ئېنىق كۆرسەتمىسى بويىچە مىڭ ئاي يەنى، 83 يىل تۆت ئاي ئىبادەت قىلغاندىنمۇ ئەۋزەلدۇر. «رامازان ئېيى كىرسە ئاسماننىڭ ئىشىكلىرى ئېچىلىپ، جەھەننەمنىڭ ئىشىكلىرى تاقىلىدۇ، شەيتانلار باغلىنىدۇ»(سەھىھەين). قاراڭ: قازى ئەھمەدنەكرىي: «دەستۇرۇل ئۆلەماﺋ»، 2/103؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «كۇۋەيت فىقھىي ئېنسىكلوپېدىيەسى»، 23/140.
راۋىي (الرَّاوِي): «چاڭقىغانلارغا سۇ توشۇپ بەرگۈچى» دېگەن مەنىدە بولۇپ، ھەدىسنى باشقىلارغا سەنەدى بىلەن سۆزلەپ بەرگۈچىنى كۆرسىتىدۇ. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 3 – بەت.
راھمان (الرَّحْمَٰنُ): ئاللاھ تائالانىڭ گۈزەل ئىسىملىرىدىن بىرى بولۇپ، «ناھايىتى مېھرىبان» دېگەن مەنىدە. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 321 – بەت.
رەببانىيلەر (الرَّبَّانِيُّون): ئەرەب تىلىدا: «پەرۋەردىگار، تەربىيەلىگۈچى، پەرۋىشكار ۋە خۇدا» دېگەن مەنىلەردىكى «رەب (الرَّبُّ)» كەلىمەسىگە نىسبەت بولۇپ، ئەلىف بىلەن نۇن تەكىتلەش ۋە مۇبالىغە ئۈچۈن زىيادە قىلىنغاندۇر. قۇرئان ۋە ھەدىس ئىستىلاھىدا: «شەرىئەت ئەھكاملىرىنى تولۇق بىلگۈچى فەقىھ ھەم ئالىم بولغان، شەرئىي سىياسەتنى بىلىدىغان، پۇقرالارنىڭ دىن ۋە دۇنيا ئىشلىرىغا ئىگە بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىشلىرىنى پىلانلىيالايدىغان ۋە مەنپەئەتىنى قوغدىيالايدىغان ئىسلاھاتچى زاتلار»دۇر. قاراڭ: تەبەرىي: «جامىئۇلبەيان»، 5/531؛ «ئۇمدەتۇلقارىي»، 2/43.
رەتل / رىتل (الرَّطْلُ / الرِّطْلُ): ئېغىرلىق ئۆلچەم بىرلىكى بولۇپ، كەمچەن قىلىپمۇ ئىشلىتىلىدۇ. يۇرتلارغا قاراپ پەرقلىق بولىدۇ. ئادەتتە فىقھ كىتابلىرىدا تىلغا ئېلىنسا 406.25 (يەنە بىر قاراشتا 382.5) گرامغا تەڭ ئىراق ياكى باغداد رەتلى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. شام رەتلى 1875 گرامغا، مىسىر رەتلى 449.28 گرامغا تەڭ. قاراڭ: ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (ﺷﻪﺭﺋﯩﻲ ﺋﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘلىرى ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ)»، 841 – بەت، «پادىشاھ ئابدۇلئەزىز ئىلىم ۋە تېخنىكا شەھەرچىسى»، رىياد، م2017؛ دوكتور ئەلى ﺟﯜﻣﯜئە: «المكاييل والموازين الشرعية (شەرئىي ئۆلچەملەر ۋە تارازىلار)»، 29 – بەت.
رەغائىب (الرَّغَائِبُ): ئەرەب تىلىدا: «تەرغىب قىلىنغان، مول ئىنئام» مەنىسىدىكى رەغىيبە (الرَّغِيبَةُ) كەلىمەسىنىڭ كۆپلۈكى بولۇپ، فىقھ ئىستىلاھىدا: «پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئىزچىل قىلغان ۋە ئۇنىڭ پەزىلىتىنى بايان قىلغان نەفلە ئەمەل»نى كۆرسىتىدۇ. مالىكىيلەردە: «بامداتنىڭ ئىككى رەكئەت سۈننىتىنى ياكى كىشى يالغۇز ھالەتتە ئادا قىلىدىغان سۈننەتتىن بىر دەرىجە تۆۋەن مۇستەھەب»نى كۆرسىتىدۇ. ئاتالمىش «رەغائىب نامىزى» بولسا: «رەجەب ئېيىنىڭ تۇنجى پەيشەنبە كۈنىنى جۈمەگە باغلىغان كېچىسى (‹رەغائىب كېچىسى›) شام بىلەن خۇپتەن ئارىلىقىدا ئوقۇلىدىغان 12 رەكئەت ناماز بىلەن بارائەت (شەئبان) ئېيىنىڭ ئوتتۇرىدىكى كېچە (‹بارائەت كېچىسى›)دە ئوقۇلىدىغان 100 رەكئەت ناماز»نى كۆرسىتىدۇ. ھەر ئىككى ناماز بىدئەتتۇر. قاراڭ: «ئەرەب تىلى كومىتېتى»: «ئەلمۇئجەمۇل ۋەسىت»، 1/356، قاھىرە، ھ. 1425 / م. 2004؛ نەۋەۋىي: «ئەلمەجمۇﺋ»، 4/56؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «كۇۋەيت فىقھىي ئېنسىكلوپېدىيەسى»، 22/271.
رەفئۇليەد (رَفْعُ الْيَدَيْنِ): ئەرەب تىلىدا: «قولنى كۆتۈرۈش» دېگەن مەنىدە بولۇپ، فىقھتا: «نامازدا رۇكۇغا بېرىشتىن بۇرۇن ۋە رۇكۇدىن تۇرغاندىن كېيىن قول كۆتۈرۈش» كۆزدە تۇتۇلىدۇ. كۆپچىلىك ئالىملار: «بۇ ئىككى ئەھۋالدا قول كۆتۈرۈش سۈننەت» دەپ قارىسا، ئىمام ئەبۇ ھەنىفە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى قاتارلىق بىر قىسىم ئالىملار: «بۇ ئىككى ئەھۋالدا قول كۆتۈرۈش سۈننەت ئەمەس» دەپ قارىغان. قاراڭ: نەۋەۋىي: «ئەلمەجمۇﺋ»، 3/354؛ ئىبنى رۇشد: «بىدايەتۇل مۇجتەھىد»، 1/96؛ كاسانىي: «بەدائىئۇسساناﺋﯩﺌ»، 2/305.
رەۋزە شەرىف (الرَّوْضَةُ): ئەرەبچىدە: «باغ، گۈلىستان» دېگەن مەنىدە بولۇپ، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ مەدىنە مۇنەۋۋەرەدىكى ئۆيى (ھازىرقى قەبرىسى بار جاي) بىلەن مەسجىدىدىكى مۇنبىرى ئارىلىقىدىكى مۇبارەك جاي. بۇ جاينىڭ پەزىلىتى ھەققىدە پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: «ئۆيۈم بىلەن مۇنبىرىمنىڭ ئارىلىقى جەننەتنىڭ باغچىلىرىدىن بىر باغچىدۇر، مۇنبىرىم ھەۋزى كەۋسىرىمنىڭ ئۈستىدىدۇر»(سەھىھەين). قاراڭ: «ئەرەب تىلى كومىتېتى»: «ئەلمۇئجەمۇل ۋەسىت»، 1/382؛ دوكتور مۇھەممەد رەۋۋاس قەلئەجىي: «مُعْجَمُ لُغَةِ الْفُقَهَاءِ (فۇقەھائلار لۇغىتى قامۇسى)»، 204 – بەت، «دارۇننەفائىس نەشرىياتى»، بېيرۇت، م. 1996.
روزا (الصَّوْمُ / الصِّيَامُ): ئەرەب تىلىدا: «تۇرۇۋېلىش، جىم تۇرۇش، گەپ قىلماي شۈك تۇرۇش» دېگەن مەنىلەردە بولۇپ، «قۇرئان كەرىم»دە «الصَّوْمُ (سەۋم)» ياكى « الصِّيَامُ (سىيام)» دەپ كەلگەن. تىلىمىزدىكى «روزا» ئاتالغۇسى فارس تىلىدىكى «روزه»دىن كەلگەن بولۇپ، «كۈنلۈك» دېگەن مەنىدىدۇر. ئاتا – بوۋىلىرىمىز بولسا قەدىمدە «روزا»غا «بَچاقْ (باچاق)»، «روزا تۇتۇش»قا «باچاق باچاماق» دېگەنىكەن. شەرىئەتتە: «ھەيز – نىپاستىن پاك مۇسۇلماننىڭ ئېغىز ئاچقۇزۇۋېتىدىغان يېمەكلىك، ئىچىملىك ۋە ئەر – ئاياللىق مۇناسىۋەت قاتارلىق ئۈچ تۈرلۈك نەرسىدىن تاڭ ئاتقاندىن باشلاپ كۈن پاتقۇچە بولغان كۈندۈزدە ساقلىنىش ئارقىلىق ئىبادەتنى كۆزلىشى»دۇر. رامازان روزىسى ھ. 2 – يىلى بارات (شەئبان) / م. 624 – يىلى فېۋرالدا پەرز قىلىنغان بولۇپ، رامازان روزىسىنىڭ پەرز ئىكەنلىكى «قۇرئان كەرىم»، سۈننەت ۋە ئىجماﺋ بىلەن سابىتتۇر. قاراڭ: ئەلمۇۋسىلىي: «ئەلئىختىيار»، 1/133؛ م. كاشغەرىي: «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»، 1/536، ”شىنجاڭ“ خەلق نەشرىياتى، 1981 – يىل؛ ئەرتان بەسلى: «قەدىمكى ئۇيغۇر تۈركچىسىدە قوللىنىلغان ‹باچا› پېئىلىنىڭ يىلتىزى ھەققىدە (ESKİ UYGUR TÜRKÇESİNDE GEÇEN baça- FİİLİNİN KÖKENİ ÜZERİNE)»، Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi ژۇرنىلى 2016/7 سان، 41 – 44 – بەتلەر؛ دوكتور ئابدۇلئەزىز مۇستافا كامىل: «روزىنىڭ روھى ۋە مەنالىرى»، ئەرەبچىدىن تەرجىمە قىلغۇچى: مۇھەممەد تۇرسۇن يۈسۈف، «ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى» نەشرى، 4 – بەت.
رىداﺋ (الرِّدَاءُ): ئىككى مۈرىگە ئارتىۋالىدىغان، بەدەننىڭ ئۈستۈن تەرىپىنى يۆگەيدىغان يەكتەك، تونغا ئوخشىغان كىيىم. قاراڭ: ئىلمىي گۇرۇپپا: «كۇۋەيت فىقھىي ئېنسىكلوپېدىيەسى»، 22/169؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (ﺷﻪﺭﺋﯩﻲ ﺋﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘلىرى ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ)»، 832 – بەت، «پادىشاھ ئابدۇلئەزىز ئىلىم ۋە تېخنىكا شەھەرچىسى»، رىياد، م. 2017.
رىزۋان بەيئەتى / بەيئەتۇررىزۋان (بَيْعَةُ الرُّضْوَانِ): ھ. 6 – يىلى زۇلقەئدە (م. 628 – يىلى مارت) ئېيىنىڭ بېشىدا رەسۇلۇللاھ كۆرگەن بىر چۈشىدىن كېيىن ئەسھابلىرى بىلەن بىرگە ئۆمرە قىلىش ئۈچۈن مەدىنەدىن مەككەگە قاراپ يولغا چىقىدۇ. مەككەگە 17 كىلومېتىر ئۇزاقلىقتىكى ھۇدەيبىييە قۇدۇقى يېنىدا چۈشكۈن قىلىپ قونىدۇ. بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان مەككە مۇشرىكلىرى مۇسۇلمانلارنىڭ شەھەرگە كىرىشىگە توسقۇنلۇق قىلىش ئۈچۈن خالىد ئىبنى ۋەلىد قوماندانلىقىدا 200 كىشىلىك ئاتلىق بىرلىك ھازىرلايدۇ. رەسۇلۇللاھ ھەرگىز ئۇرۇشمايدىغانلىقىنى، پەقەتلا ئۆمرە قىلىش ئۈچۈن كەلگەنلىكىنى بىلدۈرۈپ ھىراش ئىبنى ئۇمەييەنى ئەلچى قىلىپ مەككەگە ئەۋەتىدۇ. مەككەلىكلەر پىسەنت قىلمىغاندىن كېيىن، ئابرۇيلۇق زات ھەزرىتى ئوسماننى ئەلچى قىلىپ يوللايدۇ. مەككەلىكلەر مۇسۇلمانلارنىڭ كىرىشىگە قەتئىي قوشۇلمايدۇ ۋە خاھلىسا ئۆزىنىڭ ئۆمرە قىلىشىغا رۇخسەت بېرىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ، ھەزرىتى ئوسمان بۇنى قوبۇل قىلمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن مەككەلىكلەر خاپا بولۇپ ئۇنى نەزەربەند قىلىپ قويىدۇ. رەسۇلۇللاھقا ۋە مۇسۇلمانلارغا بولسا ھەزرىتى ئوسماننىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىك خەۋىرى كېلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن رەسۇلۇللاھ مۇشرىكلەر بىلەن ئۇرۇش قىلماي قايتمايدىغانلىقىلىرىغا دائىر 1400 ئەتراپىدىكى ئەسھابىدىن بەيئەت ئالماقچى بولىدۇ ۋە ھۇدەيبىييەدە تۇرغاندا سايىدىغان «سەمۇرە» دېيىلىدىغان بىر تۈپ سېغىز ياكى مۇغەيلان جىنسى چۆل دەرىخىنىڭ ئاستىدا، بىر رىۋايەتتە («بۇخارىي»، 2960) «تا ئۆلگۈچە»، يەنە بىر رىۋايەتتە («بۇخارىي»، 2958) «ئۇرۇشتىن قاچماسلىققا» بەيئەت ئالغان. ﴿ئاللاھ تائالا ئۇلاردىن رازى﴾(48/«فەتىھ»: 18) بولغاچقا، بۇ بەيئەت «بەيئەتۇررىزۋان» دەپ ئاتالغان. دەرەخنىڭ ئاستىدا بولغاچقا، «دەرەخ بەيئەتى» دەپمۇ ئاتالغان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 586 – بەت.
رىسالەت (اَلرِّسَالَةُ): ئەرەب تىلىدا: «ئەۋەتىلىدىغان نامە، بىر تېمىنى چۆرىدىگەن بىرقانچە مەسىلەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كىتابچە، ئەلچىلىك ۋە پەيغەمبەرلىك» دېمەكتۇر. ئەقىدە ئىلمى ئىستىلاھىدا: «بەندىنىڭ شەرئىي ھۆكۈمنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋەھيىنى ئاڭلاشقا مۇيەسسەر بولۇشى ۋە ئۇنى يەتكۈزۈشكە بۇيرۇلىشى»دۇر. قاراڭ: ئىلمىي گۇرۇپپا: «الْمَوْسُوْعَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ الْعَامَّةُ (ئومۇمىي ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى)»، 693 – بەت، «مىسىر ئەۋقاف (ۋەقفلەر) مىنىستىرلىكى». قاهىرە، م. 2003؛ «چاغاتاي ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى»، (2016)، 324 – بەت.
رىيازىييات ئىلىملىرى (عُلُومُ الرِّيَاضِيَّاتِ): ئون خىل ئىلىم كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئۇلار: «تەسەۋۋۇف ئىلمى، ئىنژېنېرلىق ئىلمى، گېئومېتىرىيە، پېداگوگىكا، ھېساب ئىلمى، ئالگېبرا، مۇزىكا ئىلمى، سىياسەت ئىلمى، ئەخلاق ئىلمى ۋە ئائىلە باشقۇرۇش ئىلمى» قاتارلىقلاردۇر. قاراڭ: شەيخ ئەلەۋىي ئىبنى ئەھمەد سەققاف ئەلمەككىي: «الْفَوَائِدُ الْمَكِّيَّةُ (ئەلفەۋائىدۇل مەككىييە)»، 26 – بەت، «مۇئەسسەسەتۇررىسالە نەشرىياتى»، بېيرۇت، م. 2015.
زابىتە (الضَّابِطُ، الضَّوَابِطُ): ئەرەب تىلىدا: «پۇختا ساقلىغۇچى، ئىنتىزامغا چۈشۈرگۈچى، تۇتۇپ تۇرغۇچى ۋە تۈزەتكۈچى» دېمەكتۇر. فىقھ ۋە ئۇسۇلۇلفىقھ ئىستىلاھىدا: «بىر بابتىكى مەسىلىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان فىقھىي قائىدە» بولۇپ، زابىتە بىلەن قائىدەنىڭ پەرقى: زابىتە بىر بابنىڭ فۇرۇئلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، قائىدە بولسا خىلمۇخىل بابلارنىڭ فۇرۇئلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دېمەك، قائىدەگە قارىغاندا زابىتەنىڭ دائىرىسى تېخىمۇ تار. ئىككى ئاتالغۇنى پەرقسىز ئىشلىتىدىغان فۇقەھائلارمۇ بار. قاراڭ: ئىبنى مەنزۇر: «لىسانۇلئەرەب»، 7/340؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (ﺷﻪﺭﺋﯩﻲ ﺋﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘلىرى ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ)»، 1035 – بەت، «پادىشاھ ئابدۇلئەزىز ئىلىم ۋە تېخنىكا شەھەرچىسى»، رىياد، م. 2017؛ ئىبنى نۇجەيم: «ئەلئەشباھۇ ۋەننەزائىر»، 166 – بەت. «دارۇل كۇتۇبىل ئىلمىييە»، بېيرۇت، م. 1980.

ﺯﺍﺗﯘﺭﺭﯨﻘﺎﺋ ﻏﺎﺯىتى (غَزْوَةَ ذَاتِ الرِّقَاعِ): رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم تەرىپىدىن غەتەفان قەبىلىسىنىڭ بەزى ئۇرۇقلىرىغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان غازات. تارىخشۇناسلار بۇ غازاتنىڭ قاچان يۈز بەرگەنلىكى ھەققىدە ئوخشىمىغان قاراشلاردا بولغان. ئىمام بۇخارىي «‹خەيبەر غازىتى› (ھ. 7 / م. 628) دىن كېيىن بولغان» دەپ قارىغان. ئىبنى ئىسھاق «‹بەنى نەزىر غازىتى› (ھ. 4 / م. 625 سېنتەبىر ياكى ئۆكتەبىر) دىن كېيىن بولغان» دەپ قارىغان. «‹خەندەك غازىتى› (ھ. 5 / م. 627 مارت) دىن كېيىن» دېگەنلەرمۇ بار. كۈچلۈك قاراشتا بۇ غازات «بەنى نەزىر غازىتى»دىن بىر يېرىم ئاي كېيىن (ھ. 5 / م. 626) بولغان. بۇ غازاتنىڭ سەۋەبى، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم قەبىلىلەرگە دىن ئۆگىتىش ئۈچۈن ئەۋەتكەن يەتمىش قارىينىڭ مۇھارىب ۋە بەنى سەئلەبە كەبى ئەھدىنى بۇزغان قەبىلىلەر تەرىپىدىن قەتل قىلىنىشى قاتارلىق ھەددىن ئاشقان قىلمىشلىرى ۋە ئۇلارنىڭ پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە قارشى قوشۇن توپلاۋاتقانلىق ئۇچۇرى بولۇپ، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئۇ قەبىلىلەرگە جازا يۈرۈشى قىلىپ 400 (700 ياكى 800 دېگەن قاراشلارمۇ بار) كىشىلىك قوشۇن بىلەن ئاتلانغان. ئىسلام قوشۇنىنى كۆرگەن بۇ قەبىلىلەر بالا – چاقا ۋە چارۋىلىرىنى تاشلاپ تاغقا چىقىۋالغان. دەل شۇ چاغدا ناماز ۋاقتى كىرىپ مۇسۇلمانلار قوشۇنى ناماز ئوقۇۋاتقاندا، دۈشمەننىڭ ھۇجۇم قىلىشىدىن ئەنسىرىگەن. شۇنىڭ بىلەن پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئاللاھ تائالانىڭ نازىل قىلىشى بىلەن ئەنسىز پەيتلەردە ئوقۇلىدىغان نامازنى يولغا قويغان ۋە «قۇرئان كەرىم» دۈشمەن بىلەن روبىرولاشقان پەيتلەردە ناماز ئوقۇش سۈپىتىنى مۇنداق بايان قىلغان: ﴿سەن ئۇلار (مۇجاھىدلار) نىڭ ئارىسىدا بولۇپ، ئۇلارغا ئىمام بولۇپ ناماز ئوقۇپ بەرمەكچى بولغىنىڭدا، ئۇلاردىن بىر تۈركۈمى سەن بىلەن بىرلىكتە نامازغا تۇرسۇن، قوراللىرىنى ئېلىۋالسۇن، سەجدىگە بېرىپ بولغاندىن كېيىن ئۇلار ئارقاڭلارغا ئۆتۈپ تۇرسۇن. (ئۇلارنىڭ ئورنىغا) تېخى ناماز ئوقۇمىغان ئىككىنچى بىر تۈركۈم كېلىپ سەن بىلەن بىرلىكتە ناماز ئوقۇسۇن، ھوشيار بولۇپ، قوراللىرىنى ئېلىۋالسۇن. كافىرلار سىلەرنىڭ قوراللىرىڭلارنى، نەرسە – كېرەكلىرىڭلارنى تاشلاپ قويۇپ غەپلەتتە قېلىشىڭلارنى، شۇنىڭ بىلەن سىلەرگە بىردىنلا باستۇرۇپ كېلىشنى ئارزۇ قىلىشىدۇ. ئەگەر سىلەرگە يامغۇر سەۋەبىدىن قىيىنچىلىق تۇغۇلسا ياكى كېسەل بولۇپ قالغان بولساڭلار، قوراللىرىڭلارنى قويۇپ قويساڭلار سىلەرگە ھېچ گۇناھ بولمايدۇ، شۇنداقتىمۇ ھوشيار بولۇڭلار، ئاللاھ ھەقىقەتەن كافىرلار ئۈچۈن خار قىلغۇچى ئازاب تەييارلىدى﴾(4/«نىساﺋ»: 102). ئەنسىز پەيتتىكى بۇ ناماز مەدىنەدىن ئىككى كۈنلۈك يىراقلىقتىكى «نەخل» دېگەن جايدا ئوقۇلغان.

بۇ غازات بىلەن مەدىنەگە تېگىش قىلماقچى بولغان دۈشمەن قوشۇنىنى تىرىپىرەن قىلىشتىن ئىبارەت مەقسەت ھاسىل بولۇپ، دۈشمەنگە تېگىشلىك دەرسنى بەرگەندىن كېيىن ئىسلام قوشۇنى مەدىنەگە قايتقان. بۇ غازاتنىڭ ئىسمى ھەققىدە غازات يۈز بەرگەن يەردە قارا، قىزىل ۋە ئاق رەڭلىك بۆلەكلىرى بار بىر تاغ بارلىقى، زېمىنىنىڭ خۇددى ياماق چۈشكەندەك ئاق – قارا كۆرۈنىدىغانلىقى؛ ئۇ يەردە زاتۇررىقاﺋ ئاتلىق بىر دەرەخنىڭ بارلىقى؛ بۇ غازات ئەسناسىدا تۇغلارغا ياماق چۈشۈرۈلگەنلىكى ياكى جەڭگە ئاتلانغان ساھابە ئەسكەرلەرنىڭ چۆلدە مېڭىۋېرىپ پۇتلىرى يېرىلىپ كېتىپ لاتىلار بىلەن تېڭىۋالغاچقا شۇنداق ئاتالغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. بۇ ھەقتە ئەبۇ مۇسا رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايەت قىلىدۇكى: «بىز پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بىلەن بىللە غازاتقا چىقتۇق. ئالتىمىز بىر تۆگىنى نۆۋەتلىشىپ مىنگەنلىكىمىزدىن پۇتلىرىمىز تېشىلىپ كەتتى. مېنىڭ ھەر ئىككى پۇتۇم تېشىلىپ، تىرناقلىرىم چۈشۈپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىز پۇتلىرىمىزغا لاتىلارنى يۆگىۋالدۇق. بىز پۇتلىرىمىزغا لاتىلارنى يۆگىۋالغان سەۋەبتىن شۇ قېتىملىق غازات ﺯﺍﺗﯘﺭﺭﯨﻘﺎﺋ (لاتا يۆگىۋېلىنغان غازات) دەپ ئاتالدى». («سەھىھۇلبۇخارىي»، «پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ غازاتلىرى بۆلۈمى»، 4128).

زاكات (الزَّكَاةُ): ئەرەبچىدە «كۆپەيمەك، ئۆسمەك، ئاۋۇماق، ياخشىلانماق، تەقۋا بولماق ۋە پاكلانماق» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. شەرىئەتتە: «ئىسلامنىڭ بەش رۇكنىنىڭ بىرى بولۇپ، ئىلكىدىكى ئىقتىساد بايلىق ئۆلچىمىگە يەتكەن مۈلۈكدارنىڭ چارۋا – مال، زىرائەت ھوسۇلى، تىجارەت تاۋارلىرى، كان بايلىقلىرى، نەق پۇل ۋە ئالتۇن – كۈمۈش قاتارلىق مال – مۈلكىنىڭ مەلۇم پىرسەنتىنى تەيىنلەنگەن شەخس ۋە ئوبيېكتلارغا بەلگىلەنگەن مۇددەتتە بېرىش ئارقىلىق ئادا قىلىنىدىغان ئۇلۇغ ئىبادەت»تۇر. بۇ ئىبادەت ھىجرەتنىڭ 2 – يىلى پەرز قىلىنغان. «زاكات» كەلىمەسى پەرز زاكاتقىمۇ، نەفلە سەدىقىگىمۇ ئىشلىتىلگەندىن سىرت بۇ ئىبادەتنى ئادا قىلىش ئۈچۈن بېرىلىدىغان پۇل – مالنىڭ ئۆزىگىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. زاكات يىغقۇچى خادىمغا «زاكاتچى» دېيىلىدۇ. زاكاتنىڭ دىنىي ۋە ئىجتىمائىي رولى ھەقىقىي رەۋىشتە جارى قىلىنىشى ئۈچۈن، «قۇرئان»(9/«تەۋبە»: 60) زاكاتنىڭ سەككىز ئورۇنغىلا سەرپ قىلىنىدىغانلىقىنى بايان قىلغان. قاراڭ: ئىلمىي گۇرۇپپا: «كۇۋەيت فىقھىي ئېنسىكلوپېدىيەسى»، 23/226 – 312؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «الْمَوْسُوْعَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ الْعَامَّةُ (ئومۇمىي ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى)»، 728 – بەت، «مىسىر ئەۋقاف (ۋەقفلەر) مىنىستىرلىكى». قاهىرە، م. 2003.

ﺯﺍﯞﯨﻴﻪ (الزَّاوِيَةُ): ئەينى چاغدىكى ئىراقتىكى ﺑﻪﺳﺮﻩﺩﯨﻦ ئىككى فەرسەخ (11 كىلومېتىر ئەتراپىدا) يىراقلىقتىكى مەشھۇر بىر جاينىڭ نامى. ئۇ جايدا ھەزرىتى ئەنەس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ﺳﺎﺭىيى بار ئىدى. ھ. 82 / م. 701 – يىلى مۇھەررەم ئايدا ئۇ جايدا ھەججاج قوشۇنى بىلەن ئىبنۇل ئەشئەس قوشۇنى ئوتتۇرىدا مەشھۇر جەڭ بولغان. قاراڭ: ئىبنى ھەجەر: «فەتھۇلبارىي»، 1/128.

زەئىف ھەدىس (الْحَدِيثُ الضَّعِيفُ): «زەئىف ۋە كۈچسىز» دېگەندەك مەنىلەردە بولۇپ، «سەھىھ» ۋە «ھەسەن» ھەدىسنىڭ شەرتلىرىدىن بىرىنى ياكى بىرقانچىسىنى ھازىرلىمىغان رىۋايەتنى كۆرسىتىدۇ. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 3 – بەت.

زەيدىييە مەزھىبى (الزَّيْدِيَّةُ): ھ. 2 / م. 8 – ئەسىرنىڭ تۇنجى چارىكىدە كۇفەدە ئوتتۇرىغا چىققان، ئىراق، تەبەرىستان ۋە بولۇپمۇ يەمەندە مەۋجۇدلىقىنى سۈردۈرگەن، ئەقىدىدە مۇئتەزىلە يولىنى تۇتىدىغان، ئىمامەتچىلىك ئەقىدىسىدە بولسا پىكىر جەھەتتىن ئەھلى سۈننەتكە ئەڭ يېقىن بىر شىئە پىرقىسى. رەسۇلۇللاھنىڭ چەۋرىسى، كاتتا ئالىم ئەبۇ ھۈسەين زەيد ئىبنى ئەلى ئىبنى ھۈسەين ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەبى تالىب ئەلئەلەۋىي ئەلھاشىمىي (ھ. 76 – 122 / م. 695 – 740) غا نىسبەت بېرىلىپ «زەيدىييە مەزھىبى» دەپ ئاتالغان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 595 – بەت.

زۇلھۇلەيفە (ذُو الْحُلَيْفَةِ): بۈگۈنكى كۈنىمىزدە «ئەبيارۇ ئەلى (أبيَار عَلِيٍّ / آبَارُ عَلِيٍّ)» دەپمۇ ئاتىلىدىغان مەدىنە سىرتىدىكى بىر كەنت بولۇپ، مەككەگە مەدىنە تەرەپتىن كىرمەكچى بولغان بارلىق ھاجىلارنىڭ مىيقاتى (ئىھرام باغلاش ئۈچۈن بەلگىلەپ بېرىلگەن جاي) دۇر. مەككە بىلەن بولغان ئارىلىقى 420 كىلومېتىر، مەدىنەدىكى مەسجىدى نەبەۋىي بىلەن بولغان ئارىلىقى تەخمىنەن 10 كىلومېتىر كېلىدۇ. زۇلھۇلەيفە بارلىق مىيقاتلارنىڭ ئىچىدە مەككە بىلەن بولغان ئارىلىقى ئەڭ يىراق بولغىنىدۇر. قاراڭ: ئاتىق ئىبنى غەيس ئەلبىلادىي: «مُعْجَمُ مَعَالِمِ الْحِجَازِ (ھىجازدىكى مەشھۇر جايلار قامۇسى)»، 3/494، «دارۇ مەككە نەشرىياتى»، مەككە، م. 2010؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «كۇۋەيت فىقھىي ئېنسىكلوپېدىيەسى»، 21/290.

زۆرۈرىي ئىلىم (الْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ): «زۆرۈرىي» كەلىمەسى ئەرەب تىلىدا: «ساقلىنىپ بولالمايدىغان زەرەر، ئېھتىياج ۋە مۇشەققەت» دېگەن مەنىدىكى «ضرورة (زەرۇرە)» كەلىمەسىگە نىسبەت بولۇپ، ئىنسان زەرەردىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئېھتىياجى چۈشىدىغان، ئۇنى ئۆزلۈكىدىن بىلىشكە مەجبۇر بولىدىغان نەرسىنى كۆرسىتىدۇ. مەنتىق (لوگىكا) ئىلمىدە: يېڭىدىن قولغا كەلتۈرۈلىدىغان ئىلىم «بەدىيھىي»، «زۆرۈرىي» ۋە «ئىستىدلالىي» دەپ ئۈچ تۈرلۈك بولۇپ، زۆرۈرىي دېگىنىمىز: «ئىنسان پىكىر يۈرگۈزمەستىن ياكى پاكىت تەلەپ قىلماستىن ئېرىشىدىغان، ئۇنى قوبۇل قىلىشتىن باش تارتالمايدىغان، ئۇنىڭغا شەك كەلتۈرەلمەيدىغان ھۆكۈم»دۇر. مەسىلەن، ئاڭلاش، كۆرۈش، تۇتۇش، پۇراش ۋە تېتىش قاتارلىق بەش سەزگۈ ئەزادىن بىرى بىلەن بىلىش، ئۆزىنىڭ مەۋجۇدلۇقىنى، ئۆزىدىكى ئاغرىقنى بىلىش، پۈتۈننىڭ پارچىدىن چوڭلۇقى، بېرىپ باقمىغان يىراق شەھەرلەرنىڭ بارلىقىنى ئارىلىرىدا يالغان ئېيتىشقا كېلىشىۋېلىش ئېھتىماللىقى يوق كۆپ ساندىكى كىشىلەرنىڭ خەۋەر بېرىشى (مۇتەۋاتىر بولۇشى) بىلەن بىلىش، شۇنداقلا بارلىق ۋە يوقلۇقنىڭ بىرنەرسىدە تەڭلا جەملەشمەيدىغانلىقى ھەم بىرنەرسىدىن تەڭلا كۆتۈرۈلۈپ كەتمەيدىغانلىقىنى تەستىقلاش قاتارلىقلار. يۇقىرىقى مىساللاردا زۆرۈرىي بەدىيھىي بىلەن مەنىداش ياكى زۆرۈرىيدىنمۇ خاسراق دېيىلىشى مۇمكىن. چۈنكى، زۆرۈرىي سەزگۈ ئەزالار ۋە مۇتەۋاتىر خەۋەرلەر ئارقىلىق ئېرىشكەن ئىلىمگە بەكرەك قارىتىلسا، بەدىيھىي ئەقىلنىڭ ئۆزىلا سەزگۈ ئەزالارنىڭ ياكى مۇتەۋاتىر خەۋەرلەرنىڭ ياردىمىسىز ئىسپاتلايدىغان ھۆكۈمدۇر. «زۆرۈرىي»نى يۇقىرىقىدەك «پىكىر يۈرگۈزمەستىن ياكى پاكىت تەلەپ قىلماستىن ئېرىشىدىغان ئىلىم» دەپ تەرىپلەنسە، بەدىھىي بىلەن ئوخشاش مەنىدە بولىدۇ. مۇبادا «ھېچ نەرسىگە موھتاج بولماستىن ئېرىشىدىغان ئىلىم» دەپ تەرىپلەنسە، زۆرۈرىيدىنمۇ خاس بولىدۇ. چۈنكى زۆرۈرىي سەزگۈ ئەزالارغا ۋە مۇتەۋاتىر خەبەرگە موھتاج. دېمەك، بەدىيھىي زۆرۈرىيدىن خاسراق بولۇپ، گاھىدا ئوخشاش مەنىدىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. قاراڭ: «ئەرەب تىلى كومىتېتى»: «ئەلمۇئجەمۇل ۋەسىت»، 1/538؛ «ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى»، 40 – بەت؛ جۇرجانىي: «ئەتتەئرىفات»، 58 – بەت؛ ئىيجىي: «ئەلمەۋاقىف» 1/63؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «الْمَوْسُوْعَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ الْعَامَّةُ (ئومۇمىي ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى)»، 268 – بەت، «مىسىر ئەۋقاف (ۋەقفلەر) مىنىستىرلىكى». قاهىرە، م. 2003؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (شەرئىي ئىلىملەر ئاتالغۇلىرى قامۇسى)»، 1146 – بەت. «پادىشاھ ئابدۇلئەزىز ئىلىم ۋە تېخنىكا شەھەرچىسى»، رىياد، م. 2017.

زىج (الزيج / Zij): ئەسلى پارسچە «زایچه» بولۇپ، يۇلتۇزلارنىڭ پەسىللەر ۋە يىللار بويى ئورۇنلىرى ۋە ھەرىكىتىنى ماتېماتىكىلىق ھېسابات بىلەن بايان قىلىدىغان مەخسۇس ئاسترونومىيەلىك جەدۋەلدىن ئىبارەت. مۇسۇلمانلار بۇ ئىلىمنى گرېك ۋە سۇريانلاردىن ئالغان بولۇپ، مۇسۇلمانلار ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرىنى تەرجىمە قىلغان ۋە جەدۋەللىرىنى ئەمەلىي سىناپ باققاندىن كېيىن ئۇنى مۇھاكىمە قىلغان. ئاندىن يېڭى ئاسترونومىيەلىك سايمانلارنى ئىجاد قىلىپ، ئۇنى ئىلغار رەسەتخانىلاردا ئىشلىتىش ئارقىلىق يېڭى زىجلارنى سۇنغان. بۇ زىجلارنىڭ ئەڭ مەشھۇرلىرىدىن: فەزارىي، خارەزمىي، مەئمۇنىي، بەلخىي، مىرۋەزىي، بەتتانىي، ھەمەدانىي، ئىلخانىي، بوزجانىي، سەنجەرىي ۋە مەلىكشاھىي… قاتارلىقلار.

زىممەت (الذِّمَّةُ): ئەرەب تىلىدا «مەسئۇلىيەت، مەجبۇرىيەت، ئەھد، ئامانلىق، ئىگە بولۇش ۋە كاپالەت» مەنىلىرىدىكى سۆز بولۇپ، يۇقىرىقىلارنى بۇزۇش «زەم (ئەيىبلەش)»نى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئىسلام دۆلىتىدە مۇقىم ياشايدىغان، ھاياتى ۋە ھەق – ھوقۇقلىرى ئىسلام ھاكىمىيىتىنىڭ زىممىسىدىكى مۇسۇلمان بولمىغان پۇقراغا زىممىي (الذِّمِّيُّ) ياكى ئەھلى زىممەت (أَهْلُ الذِّمَّةِ) دېيىلىدۇ. فىقھ ۋە ئۇسۇلۇلفىقھ ئىستىلاھلىرىدا ئەھد ۋە سالاھىيەتنى بىلدۈرىدىغان بىرقانچە مەنىدە قوللىنىلىدۇ: بەزىلەر ئۇنى: ھوقۇق ۋە مەسئۇلىيەتكە ئىگە قىلىدىغان سالاھىيەتنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان سۈپەت دەپ ئىزاھلايدۇ. شۇڭلاشقا، ئاقىل، بالىغ كىشىدە باشقىلارنىڭ ھەققى يۈكلىنىش ۋە ئۇنى ئادا قىلىش مەجبۇرىيىتى يەنى زىممەت بولىدۇ. ئەمما، نارەسىدە بالىدا باشقىلارنىڭ ھەققى يۈكلىنىش مەجبۇرىيىتى بولسىمۇ، ئۇنى ئادا قىلىش مەجبۇرىيىتى يەنى زىممىسى بولمايدۇ. بۇ ۋەجدىن زىممەت قورساقتىكى ھامىلە چاغدىلا باشلىنىپ، ئۆمۈر بويى داۋاملىشىپ، ئۆلۈم بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. يەنە بەزىلەر ئۇنى: ئەھدىگە ئىگە ئىنسان دەپ ئىزاھلايدۇ. چۈنكى، ئىنسان تۇغۇلغاندىلا ھوقۇق يۈكلىنىش ۋە ئادا قىلىش سالاھىيىتى بار زىممەت بىلەن تۇغۇلىدۇ. ھەربىر ئىنساننىڭ زىممىسى بولغاندەك، شىركەت، ئورگان ۋە دۆلەت قاتارلىق مەنىۋىي قانۇنىي شەخسلەرنىڭمۇ ئۆز لايىقىدا زىممىسى بولىدۇ. قاراڭ: قازى ئەھمەدنەكرىي: «دەستۇرۇل ئۆلەماﺋ»، 2/89؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «الْمَوْسُوْعَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ الْعَامَّةُ (ئومۇمىي ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى)»، 662 – بەت، «مىسىر ئەۋقاف (ۋەقفلەر) مىنىستىرلىكى». قاهىرە، م. 2003. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا زىممە: (ۋەزىپە، مەسئۇلىيەت ، بۇرچ قاتارلىقلارغا نىسبەتەن) ئۈست، بويۇن مەنىسى بولۇپ، جانلىق ۋە ئەدەبىي تىلدا بىرىكمە سۆز شەكلىدە «زىممىسىگە ئالماق، زىممىسىگە چۈشمەك» شەكلىدە ئىشىلىتىلىدۇ. قاراڭ: «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى»، 2011، 573 – بەت.

زىممىي (الذِّمِّيُّ): قاراڭ: زىممەت (الذِّمَّةُ).

سابىئىيلەر (الصَّابِئُونَ / الصَّابِئَةُ): ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنى ئۆزىنىڭ پەيغەمبىرى دەپ ئېتىقاد قىلىدىغان، يەھۇدىي ۋە خرىستىيانلاردىن ئىلگىرى ئۆتكەن بىر قەۋمنىڭ قالدۇقلىرى. بۇلار كېيىنچە يۇلتۇزلارنى ۋە پەرىشتىلەرنى ئۇلۇغلايدىغان بولۇپ كەتكەن. سابىئىيلەر «قۇرئان كەرىم» ۋە ئىسلام مۇتەپەككۇرلىرىنىڭ بايانلىرىغا ئاساسەن ئىككى تۈرلۈكتۇر: بىرى، ئاللاھقىلا ئىبادەت قىلىدىغان ئەھلى كىتاب سابىئىيلەر بولۇپ، بۇلار ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامغا ئەگەشكەنلەردۇر. يەنە بىرى، بۇتپەرەست مۇشرىكلەردۇر. «قۇرئان كەرىم»دە ئۈچ ئايەتتە (2/«بەقەرە»: 62؛ 5/«مائىدە»: 69 ۋە 22/«ھەج»: 17) تىلغا ئېلىنغان سابىئىيلەر ئۆز زامانىدا، ھارران (ھازىرقى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى شانلىئۇرفا ۋىلايىتىگە قاراشلىق، مەركەزدىن 44 كىلومېتىر يىراق ناھىيە) دا ياشىغان. ئۇلارنىڭ ئالىملىرى باغدادتا كىتاب تەرجىمە قىلىش ئارقىلىق ئىسلام مەدەنىيىتىگە تۆھپە قوشقان ۋە كېيىنچە تارىختىن ئىزى ئۆچكەن. قاراڭ: «الْمَوْسُوْعَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ الْعَامَّةُ (ئومۇمىي ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى)»، 842 – بەت، «مىسىر ئەۋقاف (ۋەقفلەر) مىنىستىرلىكى». قاهىرە، م. 2003؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (ﺷﻪﺭﺋﯩﻲ ﺋﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘلىرى ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ)»، 984 – بەت، «پادىشاھ ئابدۇلئەزىز ئىلىم ۋە تېخنىكا شەھەرچىسى»، رىياد، م2017.

سالىك (السَّالِكُ): قاراڭ: سۇلۇك (السُّلُوكُ).

سەلاتۇل ئەۋۋابىن (ئىتائەتمەنلەر نامىزى / صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ): قاراڭ: چاشگاھ نامىزى (صَلاَةُ الضُّحَى).

سەلاتۇل ئىشراق (كۈن يورۇش نامىزى / صَلَاةُ الْإِشْرَاقِ): قاراڭ: چاشگاھ نامىزى (صَلاَةُ الضُّحَى).

سامانيولى (أم النجوم / مَجَرَّةٌ درب التبانة / The Milky Way): بىز ياشاۋاتقان يەر شارىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قۇياش سىستېمىسى جايلاشقان يۇلتۇز تۈركۈمى بولۇپ، ھاۋا ئوچۇق ۋە بولۇپمۇ قاتتىق ئايدىڭ ئەمەس كېچىلەردا كۆك يۈزدە پەيدا بولىدىغان، كۆز بىلەن كۆرۈش مۇمكىن بولغان، ئەمما تەپسىلىي ۋە ئېنىق كۆرۈش مۇمكىن بولمىغان يۇلتۇزلاردىن تەشكىل تاپقان تۇمانلىق بىر بەلۋاغ. ئاتا – بوۋىلىرىمىز بۇ مەنزىرىنى خۇددى سامان باسقان ھارۋىنىڭ كەينىدىن تۆكۈلگەن سامان يول يۈزىنى نېپىز قاپلاپ تۇرغىنىغا ئوخشىتىپ سامانيولى دەپ ئاتىغان بولسا كېرەك. ئەرەبلەر (درب التبانة / أم النجوم)، پارسلار (راه شیری)، ئىنگلىزلەر (The Milky Way)، فرانسۇزلار (La Voie lactée)، رۇسلار (Млечный Путь) «سۈت يولى»، خىتايلار «كۈمۈش دەريا» دەپ ئاتىغان سامانيولى يۇلتۇز تۈركۈمى ئىنتايىن چوڭ بىر تۇرغۇن يۇلتۇزلار ئائىلىسى بولۇپ، ئۇنىڭغا قۇياشقا ئوخشاش نەچچە يۈز مىليارد دانە تۇرغۇن يۇلتۇز ۋە نۇرغۇن يۇلتۇزلار ئارا ماددىلار ماكانلاشقان. سامانيولى يۇلتۇز تۈركۈمىنىڭ دىئامېترى 87.400 ± 3.590 نۇر يىلى، قېلىنلىقى 1000 نۇر يىلىدۇر ۋە 200 مىلياردتىن 400 مىلياردقىچە يۇلتۇزدىن تەشكىل تاپماقتىدۇر.

ساھابە (الصَّحَابِيُّ): ئەرەب تىلىدا «ئۇچراشقۇچى ۋە ھەمراھ بولغۇچى» دېگەنلىكتۇر، شەرىئەت ئىستىلاھىدا: «ئىمان ئېيتقان ھالىتىدە پەيغەمبەر ﺳﻪﻟﻠﻪﻟﻼﮪﯘ ﺋﻪﻟﻪﻳﮭﻰ ﯞﻩﺳﻪﻟﻠﻪمنى بىرەر قېتىم بولسىمۇ كۆرگەن ۋە مۇسۇلمان ھالىتىدە دۇنيادىن كەتكەن كىشى»نى كۆرسىتىدۇ. كۆپلۈك شەكلى: «ئەسھاب»تۇر. قاراڭ: «ئەرەب تىلى كومىتېتى»: «ئەلمۇئجەمۇل ۋەسىت»، 1/507؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «كۇۋەيت فىقھىي ئېنسىكلوپېدىيەسى»، 26/312.

ﺳﺎﺋ (الصَّاعُ): قەدىمكى زامانلاردىكى مەدىنە مۇنەۋۋەرە ئاھالىسى ئىشلىتىدىغان 4 ﻣﯘﺩ (ئوچۇم) مىقدار سىغىدىغان كەمچەن بولۇپ، كۆپچىلىك ئالىملار «ھىجاز سائىغا ئىراق رىتلى بويىچە بەش پۈتۈن ئۈچتەن بىر رىتل (5.33×382.5=2039 gr) سىغىدۇ» دەپ قارىسا، ھەنەفىي مەزھەب ئۆلىمالىرى سەككىز ئىراق رىتلى (8×406.25=3.250 gr) سىغىدۇ» دەپ قارايدۇ. قاراڭ: «كۇۋەيت فىقھىي ئېنسىكلوپېدىيەسى»، 38/296؛ «تۈركىيە دىيانەت ۋەقفى ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى»، (تۈركچە) 35/317، م. 2012؛ دوكتور ئەلى ﺟﯜﻣﯜئە: «المكاييل والموازين الشرعية (شەرئىي ئۆلچەملەر ۋە تارازىلار)»، 37 – بەت، «دارۇلقۇدۇس نەشرىياتى»، قاھىرە. م. 2021.

سائىبە (السَّائِبَةُ): جاھىلىيەت دەۋرىدە بىر كىشى سەپەردىن قايتسا ياكى بىرەر كېسەلدىن ساقايسا، بىر تۆگىنى ئاتالمىش خۇدالىرى ئۈچۈن ئەركىن قويۇۋېتەتتى. ئۇ «سائىبە» دەپ ئاتىلاتتى. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 15 – بەت.

سەجدە ئايەتى (آيَاتُ السَّجْدَةِ): «قۇرئان كەرىم»دىكى نامازدا ياكى نامازنىڭ سىرتىدا تىلاۋەت قىلغاندا ياكى ئاڭلىغاندا سەجدە قىلىشقا بۇيرۇغان ئايەتلەردۇر. ئاللاھ تائالا بۇ ئايەتلەردە بەندىلىرىنى سەجدىگە بۇيرۇغان ياكى ئىلگىرىكىلەرنىڭ سەجدىگە بۇيرۇلغاندا سەجدە قىلغانلىقىنى مەدھىيەلىگەن ياكى سەجدە قىلمىغانلىقىنى ئەيىبلىگەن. «قۇرئان كەرىم»دە 15 ئورۇندا سەجدە ئايەتى بار، بۇلار: 7/«ئەئراف»: 206، 13/«رەئد»: 15، 16/«نەھل»: 49، 17/«ئىسراﺋ»: 107، 19/«مەريەم»: 58، 22/«ھەج»: 18، 22/«ھەج»: 77، 25/«فۇرقان»: 60، 27/«نەمل»: 25، 32/««سەجدە»: 15، 38/«ساد»: 24، 41/«فۇسسىلەت»: 37، 53/««نەجم»: 62، 84/««ئىنشىقاق»؛ 21، 96/«ئەلەق»: 19 قاتارلىق ئايەتلەر. بەزى ئىماملار 14، بەزى ئىماملار 11 دەپمۇ قارايدۇ. ئادەتتە، «قۇرئان كەرىم»دە «سەجدە ئايەتلىرى»دىكى «سەجدە» كەلىمەسىنىڭ ئۈستىگە سىزىق تارتىلىپ ئايەت ئاخىرىغا سەجدە بەلگىسى قويۇلىدۇ. قاراڭ: ئىمام نەۋەۋىي: «قارىيلارنىڭ ئەدەب – قائىدىلىرى»، 137 – بەت؛ ئەلمۇۋسىلىي: «ئەلئىختىيار»، 1/80؛ شەيخ مۇھەممەد ئەلى سايىس: «تەفسىرۇ ئاياتىل ئەھكام»، 423 – بەت.

سەدىقە فىتىر (صَدَقَةُ الْفِطْرِ): لۇغەت مەنىسى: «ئېغىز ئېچىش سەدىقىسى ياكى فىترەت (يارىتىلىش) سەدىقىسى». شەرئىي ئىستىلاھتا: «مۇسۇلمانلار روزا ھېيت مۇناسىۋىتى بىلەن رامازان روزىسىنى تۇتۇشنى توختىتىپ، ئېغىز ئاچقاندا پېقىرلارغا بېرىشى ۋاجىب بولغان سەدىقە»دۇر. بۇ سەدىقە ئەر بولسۇن، ئايال بولسۇن، چوڭ بولسۇن، كىچىك بولسۇن، قۇل بولسۇن، ھۆر بولسۇن، ھەربىر مۇسۇلمان بېشىغا ۋاجىب بولغانلىقى ئۈچۈن «كىشى بېشىغا ۋاجىب بولىدىغان زاكات (زَكَاةُ الْفِطْرِ)» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ھەربىر مۇسۇلمان ئۈچۈن شۇ يۇرتنىڭ ئاساسلىق ئوزۇقلۇقلىرىدىن ﺑﯩﺮ ﺳﺎﺋ (2040 گرام) مىقدارىدا ئاشلىق ياكى ئۇنىڭ قىممىتىدە نەق پۇل بېرىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن بۇنى ھەدىستە كەلگەن بويىچە بىر خىل «زاكات» دەپ ئاتىغاندا، «رامازان روزىسىنى تۇتۇشنى توختىتىپ ئېغىز ئاچقاندا، رامازاندا سادىر بولغان بەزى گۇناھلارنى پاكلىغۇچى، روزىنىڭ كەم قالغان نۇقسانلىرىنى تولۇقلىغۇچى زاكات» دېگەن مەنىدە بولىدۇ. چۈنكى، زاكات دېگەن سۆز پاكلاش ۋە ئۆستۈرۈشنى بىلدۈرىدۇ. لېكىن، پۇل – مال ۋە باشقا ئىقتىسادقا مۇئەييەن ئۆلچەم بىلەن بېرىلىدىغان زاكات بىلەن بۇ زاكاتنىڭ كۆپ پەرقلىرى بار. قاراڭ: دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ: «سەدىقە فىتىر ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ئەھكاملار»، 1 – بەت؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «الْمَوْسُوْعَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ الْعَامَّةُ (ئومۇمىي ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى)»، 862 – بەت، «مىسىر ئەۋقاف (ۋەقفلەر) مىنىستىرلىكى». قاهىرە، م. 2003.

سەرەخس (السَّرَخْس): بەزىلەر سەرخەس (سَرْخَس) دەپمۇ تەلەپپۇز قىلىشىدۇ. خۇراساندا ساسانىيلار زامانىدا بىنا قىلىنغان، قەدىمكى يىپەك يولىغا جايلاشقان، بۈگۈنكى تۈركمەنىستاندىكى مەشھۇر قەدىمىي چوڭ شەھەر. (هازىرقى ئىراندىكى) نىشاپۇر بىلەن مەرۋ ئوتتۇرىدا بولۇپ، ھەر ئىككىسىگە 200 كىلومېتىر ئەتراپىدا كېلىدۇ. چوڭ كۇتۇبخانىلىرى بولغان بۇ شەھەردىن نۇرغۇن ئالىملار يېتىشىپ چىققان. ئەمما، ھازىرقى ئىراندىكى سەرەخس بولسا كېيىنچە تۈركمەنىستان چېگراسىغا بىنا قىلىنغان باشقا شەھەردۇر. قاراڭ: ياقۇت ئەلھەمەۋىي: «(مُعْجَمُالبُلْدانِ) مۇئجەمۇل بۇلدان»، 3/208.

سەرىف (سَرِفُ): مەككە بىلەن مەدىنە ئارىلىقىدىكى بىر جاينىڭ نامى بولۇپ، مەككەگە ئون مىل ئەتراپىدا كېلىدۇ. قاراڭ: «ئۇمدەتۇلقارىي»، 3/216.

سەغائىر / كىچىك گۇناھلار (الصَّغَائِرُ): قاراڭ: كەبائىر / چوڭ گۇناھلار (الْكَبَائِرُ).

سافا – مەرۋە (الصَّفَا وَالْمَرْوَةُ): كەئبە يېنىدىكى ئىككى تۆپىلىك ياكى پاكارراق تاغنىڭ نامى بولۇپ، ھەج ۋە ئۆمرە قىلغۇچىنىڭ كەئبەنى تاۋاپ قىلىپ بولغاندىن كېيىن بۇ ئىككى تاغ ئوتتۇرىسىدا يەتتە قېتىم (سافادىن مېڭىپ مەرۋىگە كېلىش بىر قېتىم، مەرۋىدىن سافاغا قايتىش يەنە بىر قېتىم ھېسابلىنىدۇ) بېرىپ – كېلىش ئارقىلىق سەئيى قىلىشى ۋاجىبتۇر. بۇ پائالىيەت ئەينى چاغلاردىكى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئايالى بۈۋىھاجەرنىڭ بوۋىقى ئىسمائىل ئەلەيھىسسالام ئۈچۈن سۇ ئىزدەپ سافا – مەرۋە ئارىلىقىدا سەئيى قىلىشىدەك تارىخىي ۋەقەلىكنى خاتىرىلەش، شۇنداقلا ئاللاھتىن رەھمەت ۋە ياردەم تىلەشتە بۈۋىھاجەرنى ئۈلگە قىلىشتىن ئىبارەتتۇر. ئىككى تاغ ئارىلىقى 400 مېتىرغا يېقىن بولۇپ، ھازىر ھەر ئىككىسى ھەرەم مەسجىدىنىڭ ئىچىدىدۇر. 2/«بەقەرە»: 158 – ئايەتىدە تىلغا ئېلىنغاندۇر.

سەلەف سالىھلەر (السَّلَفُ الصَّالِحُ): «ئىسلامىيەتنىڭ دەسلەپكى دەۋرىدىكى پەزىلەتلىك سالىھ زاتلار» دېگەن مەنىدە بولۇپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىش – ئىزلىرىغا شاھىت بولغان ساھابەلەر، ئۇلاردىن ئىلىم ئالغان تابىئىنلار ۋە تابىئىنلاردىن كېيىنكى تەبەئى تابىئىنلار قاتارلىق ئىمان ۋە پەزىلەت بىلەن گۇۋاھلىق بېرىلگەن ئۈچ ئەۋلادنى كۆرسىتىدۇ. تۆت ئىمامنىڭ بەزىسى شۇ قاتارغا كىرسە، بەزىسى ئاشۇ يولنى تۇتقان ۋە ئىلگىرىكىلەرنىڭ ئىزىنى باسقان بولغاچقا، شۇ نامغا تەۋەدۇر. بۇ سەۋەبتىن ئىمام لەيس ئىبنى سەئد، ئىمام ئەۋزائىي، ئابدۇللاھ ئىبنى مۇبارەك ۋە شۇلار كەبى زاتلارمۇ سەلەف – سالىھلەرگە تەۋە دەپ قارىلىدۇ. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 99 – بەت.

سەلەم (ئالدىن پۇل تاپشۇرۇش) سودىسى (بَيعُ السَّلَمِ/ بَيعُ السَّلَفِ): ئەرەبچىدە بۇ سۆز: «ئالدىن بېرىش، ئالدىن تاپشۇرۇش» دېگەن مەنىدە. «السَّلَفُ» دېگەن سۆزمۇ شۇ مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ئىسلام فىقھىدا: «ئىگىدارلىقنى پۇلدا دەرھال، تاۋاردا مەلۇم ۋاقىتتىن كېيىن روياپقا چىقىرىدىغان سودا كېلىشىمى»نى كۆرسىتىدۇ. بۇ سودىدا پۇلنى ئالدىن نەق بېرىپ، تاۋارنى مەلۇم مۇددەتتىن كېيىن تاپشۇرۇپ ئالىدۇ. ئالتۇن – كۈمۈش ۋە قەغەز پۇللارنى سېتىۋېلىش ئۈچۈن سەلەم سودىسى دۇرۇس بولمايدۇ. چۈنكى سەلەم دېگەن پۇلنى ئالدىن بېرىپ تاۋارنى كېيىن تاپشۇرۇۋېلىشتىن ئىبارەت. ئالتۇن – كۈمۈش ۋە قەغەز پۇللارنى سېتىش – سېتىۋېلىشتا نەقمۇنەق بولمىسا جازانە بولىدۇ. شۇڭا، ئۇنىڭدىن باشقا سۈپىتىنى ئېنىق بېكىتكىلى، مىقدارىنى بىلگىلى بولىدىغان ھەرقانداق تاۋاردا سەلەم سودىسى دۇرۇس بولىدۇ. يەنە ھەر ئىككى تەرەپنىڭ بۇ سودىنى قىلىش ياكى قىلماسلىق ئىختىيارلىقى بولماستىن سودىنى كېسىپ قىلىش كېرەك. بولمىسا جائىز بولمايدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ سودىنىڭ شەرتلىرىنى بايان قىلىپ: «كىمكى مالغا ئالدىن پۇل ئۆتكۈزۈپ قويىدىكەن، كەمچەننى ئېنىق، ئېغىرلىقنى ئېنىق ۋە مالنى تاپشۇرۇپ ئالىدىغان ۋاقىتنى ئېنىق بەلگىلەپ پۇل ئۆتكۈزسۇن» دېگەن («بۇخارىي» 2240). قاراڭ: ئەلمۇۋسىلىي: «ئەلئىختىيار»، 2/35؛ كاسانىي: «بەدائىئۇسساناﺋﯩﺌ»، 11/371؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «كۇۋەيت فىقھىي ئېنسىكلوپېدىيەسى»، 25/191 – 200.

سەمىمىي تەۋبە (التَّوْبَةُ النَّصُوحُ): «دىلىدا پۇشايمان، تىلىدا مەغفىرەت تىلەش بىلەن گۇناھتىن قول ئۈزۈش ۋە قايتا قىلماسلىققا بەل باغلاش، شۇنداقلا باشقىلارنىڭ ھەققىنى قايتۇرۇش ۋە ئۇلاردىن كەچۈرۈم سوراش»تىن ئىبارەت. ئاللاھ تائالا مۇئمىنلەرنى «ئى مۆمىنلەر! ئاللاھقا سەمىمىي تەۋبە قىلىڭلار!» دەپ بۇيرۇغان (66/«تەھرىم»: 8). قاراڭ: ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (ﺷﻪﺭﺋﯩﻲ ﺋﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘلىرى ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ)»، 563 – بەت، «پادىشاھ ئابدۇلئەزىز ئىلىم ۋە تېخنىكا شەھەرچىسى»، رىياد، م2017.

سەنەد (السَّنَدُ): لۇغەت مەنىسى «تايىنىلىدىغان نەرسە» دېمەك بولۇپ، ھەدىس ئىلمىدە: «ھەدىسنىڭ مەتنىدىن بۇرۇن تىلغا ئېلىنىدىغان راۋىيلەر»نى كۆرسىتىدۇ. راۋىيلەر ھەدىس مەتنىگە ئېلىپ بارىدىغان بولغاچقا، سەنەد يەنە «يول (تەرىق / الطريق)» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 3 – بەت.

سەنىييەتۇل ۋەداﺋ (ثَنِيَّةُ الْوَدَاعِ): «سەنىييە» سۆزلۈكتە «كېچىك، چىغىر يول، تاغ يولى، كىچىك تۆپە» مەنىسىدە بولۇپ، «سەنىييەتۇل ۋەداﺋ»نى «ۋىدا تۆپىلىكى» دەپ تەرجىمە قىلىش مۇمكىن. قەدىمىي مەدىنەنىڭ جەنۇبىدىكى مەككە يولى ئۈستىدە ۋە شىمالىدىكى شام يولى ئۈستىدە ئىككى يەردە، سەپەرگە چىققان يولۇچىلار بىلەن ئۇلارنى ئۇزىتىپ چىققۇچىلار خوشلىشىدىغان سەنىييەتۇل ۋەداﺋ بار بولۇپ، بۇ ھەدىستە تىلغا ئېلىنغىنى مەسجىدى نەبەۋىيدىن 1100 مېتر جەنۇبقا جايلاشقان سەنىييەتۇل ۋەدائدۇر. بۇ يەر يېقىنقى يىللارغا قەدەر «شامىي» دەرۋازىسى سىرتىدىكى «ئەبۇلئەلاﺋ بېكىتى»نىڭ كەينىگە توغرا كېلىدىغان بولۇپ، «ئەلقەرىن» ياكى «يۈسۈف پاشا بوتكىسى» دەپمۇ ئاتىلاتتى (كۈنىمىزدىكى «داۋۇدىييە تىجارەت مەركىزى»نىڭ ئورنىدۇر). يۈسۈف پاشا ھ. 1214 / م. 1799 – يىلى شۇ تۆپىلىكنى تۈزلەپ يول ياسىغان ئىدى. قاراڭ: ئەھمەد ياسىن ئەلخىيارىي: «تاريخ معالم المدينة المنورة قديماً وحديثاً (مەدىنە مۇنەۋۋەرەنىڭ قەدىمكى ۋە ھازىرقى مەشھۇر جايلىرىنىڭ تارىخى)»، دارۇلئىلىم نەشرىياتى، ھـ. 1410 / م. 1990، 217 – بەت؛ «تۈركىيە دىيانەت ۋەقفى ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى»، (تۈركچە) 36/526.

سەھىھ ھەدىس (الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ): لۇغەت مەنىسى «ساق، ساغلام، ئەيىبتىن خالىي» دېمەك بولۇپ، ھەدىس ئىلمىدە: «ئىشەنچلىك دەپ قوبۇل قىلىنىشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان سەنەدنىڭ تۇتىشىشى، راۋىيلەرنىڭ ئىشەنچلىك بولۇشى، باشقا تېخىمۇ ئىشەنچلىك ياكى كۆپ راۋىيلەرنىڭ رىۋايەتىگە زىت رىۋايەت بولماسلىقى ۋە كۆزگە ئاسانلىقچە چېلىقمايدىغان ئەيىبلەردىن خالىي بولۇشى قاتارلىق شەرتلەرنى ھازىرلىغان ۋە دىنىي خۇسۇسلاردا دەلىل بولىدىغان ھەدىس»نى كۆرسىتىدۇ. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 3 – بەت.

سەھىھەين (الصَّحِيحَيْنِ): پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرى توپلانغان ئەڭ مۆتىۋەر «ئالتە كىتاب (الْكُتُبُ السِّتَّةِ)» ئىچىدە ئەڭ ئىشەنچلىك ئىككى «ئەلجامىئۇسسەھىھ (الْجَامِعُ الصَّحِيحُ)»، يەنى ئىمام بۇخارىي ۋە ئىمام مۇسلىملارنىڭ «سەھىھ ھەدىسلەر توپلىمى»لىرىنىڭ بىرلىكتە ئاتىلىشى. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 3 – بەت.

سەھىھۇتتەرغىب (ئەتتەرغىب ۋەتتەرھىب ھەدىسلىرىنىڭ سەھىھلىرى / صَحِيحُ التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ): شەيخ ناسىرۇددىن ئالبانىي تەرىپىدىن مۇنزىرىينىڭ «ئەتتەرغىب ۋەتتەرھىب» ناملىق ئەسىرىدە كەلتۈرۈلگەن ھەدىسلەر ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان تەھقىقلەر ئاساسىدا يېزىلغان ئەسەر بولۇپ، ئالبانىينىڭ «سەھىھ» باھالىغانلىرى (3775 ھەدىس) ئۈچ جىلد ھالدا ھ. 1402 / م. 1982 – يىلى بېيرۇتتا تۇنجى قېتىم نەشر قىلىنغان. «زەئىف» باھالىغانلىرى («زەئىفۇتتەرغىب»، 2248 ھەدىس) ئىككى جىلد ھالدا رىيادتا نەشر قىلىنغان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 637 – بەت.

سەھىھۇلبۇخارىي (صَحِيحُ الْبُخَارِيِّ/ الْجَامِعُ الْمُسْنَدُ الصَّحِيْحُ الْمُخْتَصَرُ مِنْ أُمُوْرِ رَسُوْلِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَسُنَنِهِ وَأَيَّامِهِ): مەشھۇر ھەدىس ئالىمى، ھەدىس ئىلمىدە «ھەدىس ئىللەتلىرىنىڭ دوختۇرى»، «ئەمىرۇلمۇئمىنىن» دەپ نام ئالغان مۇھەددىسلەر سەردارى ئىمام بۇخارىي (ھ. 194 – 256 / م. 810 – 870) نىڭ «سەھىھۇلبۇخارىي» نامى بىلەن مەشھۇر ئەڭ ئىشەنچلىك ئىككى سەھىھ ھەدىسلەر توپلىمى بولغان «سەھىھەين»نىڭ بىرىنچىسى «ئەلجامىئۇسسەھىھ»دۇر. جىمى ئالىملار ئاللاھنىڭ كىتابى «قۇرئان كەرىم»دىن قالسا، ئەڭ سەھىھ كىتاب «سەھىھەين»، «سەھىھەين»نىڭ ئەڭ سەھىھى «سەھىھۇلبۇخارىي» ئىكەنلىكىدە بىردەك قاراشتا بولغان. ئىمام بۇخارىي 16 يىلدا (ھ. 216 – 232 / م. 831 – 846) تاماملىغان بۇ كىتابىدا 600 مىڭغا يېقىن ھەدىستىن ئەقىدە، ئەھكام، تەفسىر، تارىخ، جىھاد، ئەدەب – قائىدە ۋە پەزىلەتلەرگە ئالاقىدار ئەڭ سەھىھ ھەدىسلەرنى سۈزۈپ توپلىغان. ئىمام بۇخارىي بۇ كىتابىغا تاللىغان سەھىھ ھەدىسلەرگە قاتتىق شەرتلەرنى قويغان ۋە ھەربىر ھەدىس ئۈچۈن ئىككى رەكئەت ناماز ئوقۇپ ئىستىخارە سېلىپ، ھەدىسنىڭ سەھىھلىكىنى جەزم قىلغاندىن كېيىن، ئاندىن ئۇنى كىتابىغا كىرگۈزگەن. ئەسەردىكى سەنەدلىك ھەدىسلەرنىڭ سانى تەكرارلىرىنى ھېسابلىمىغاندا 2602، تەكرارلىرى بىلەن 7563، جەمئىي سەنەدلىكلىرى 9082، بەزى جايدا سەنەدلىك كەلتۈرۈلگەن بولسىمۇ ئومۇم مۇئەللەقاتلىرى (سەنەدسىزلىرى) 1341، پەقەت سەنەدسىزلىرى 159 ھەدىس بولۇپ، جەمئىي 98 بۆلۈم، 3450 بابقا بۆلۈنگەن. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 636 – بەت.

سەھىھۇمۇسلىم (صَحِيحُ مُسْلِمٍ / الْمُسْنَدُ الصَّحِيْحُ الْمُخْتَصَرُ مِنَ السُّنَنِ بِنَقْلِ الْعَدْلِ عَنِ الْعَدْلِ عَنْ رَسُوْلِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ): ئاتاقلىق ھەدىس ئالىمى ئىمام مۇسلىم ئىبنى ئەلھەججاج ئىبنى مۇسلىم نىشاپۇرىي (ھ. 206 – 261 / م. 821 – 875) نىڭ «سەھىھۇمۇسلىم» نامى بىلەن مەشھۇر ئەڭ ئىشەنچلىك ئىككى سەھىھ ھەدىسلەر توپلىمى بولغان «سەھىھەين»نىڭ ئىككىنچىسى «ئەلمۇسنەدۇسسەھىھ»دۇر. ئىمام مۇسلىم 15 يىلدا (ھ. 235 – 250 / م. 849 – 864) تاماملىغان بۇ كىتابىغا ھەدىس ئىلمىدە ئىنتايىن قىممەتلىك بىر مۇقەددىمە يازغان. ھەدىسلەرنى تەكشۈرۈش، راۋىيلەرنىڭ ئەھۋالىنى ئىگىلەش ۋە رىۋايەتلەرنى سېلىشتۇرۇشتا ئالاھىدە كۈچ چىقارغان ۋە بۇ ھەدىس توپلىمىنى 300 مىڭ ھەدىستىن سۈزۈپ ئالغان. ئاندىن پەقەت سەھىھ ھەدىسنىلا بايان قىلغان ۋە ئۇنىڭغا ساھابە ۋە تابىئىنلەردىن كەلگەن بايانلارنى ئارىلاشتۇرمىغان. بىر مەزمۇنغا ئالاقىدار ھەدىسلەرنى بىر يەرگە جەملىگەن. بۇ جەھەتتىن ئۈستۈن ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە. مۇھەددىسلەرنىڭ نەزەرىدە ئىمام مۇسلىم كىتابىدىكى ھەدىسلەرنى راۋىيلەرنىڭ ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىگە بىنائەن ئىككى قىسىمغا بۆلگەن: بىرى، ئەڭ پىشقان راۋىيلەر رىۋايەت قىلغان ھەدىسلەر «ئاساسلىق ھەدىسلەر»دۇر. ئىككىنچىسى، ئوتتۇرا دەرىجىلىك راۋىيلەر رىۋايەت قىلغان ھەدىسلەر «مۇتەبەئات (باشقا ساھابەدىن ئوخشاش مەزمۇندا رىۋايەت قىلىنغان ھەدىسلەر)» بولۇپ، بۇ تۈرلۈك ھەدىسلەردە بىرىنچى تۈردىكىدەك قاتتىق ئۆلچەملەر شەرت قىلىنمايدۇ. ئۇنىڭدىكى سەنەدلىك ھەدىسلەرنىڭ سانى تەكرارلىرىنى ھېسابلىمىغاندا 3٫333 (4000 دېگۈچىلەرمۇ بار)، تەكرارلىرى بىلەن جەمئىي 7275 (8000 ياكى 12 مىڭ دېگۈچىلەرمۇ بار)، جەمئىي 54 بۆلۈم، 3450 بابقا (بابلار ئىمام نەۋەۋىي تەرىپىدىن قويۇلغان) بۆلۈنگەن. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 636 – بەت.

سەھىھۇ ئىبنى ماجە (‹سۈنەنۇ ئىبنى ماجە› ھەدىسلىرىنىڭ سەھىھلىرى / صَحِيحُ ابنِ مَاجَه): شەيخ ناسىرۇددىن ئالبانىينىڭ «سۈنەنۇ ئىبنى ماجە» ھەققىدىكى تەتقىقاتىنىڭ سەمەرىسى سۈپىتىدە 1986 – يىلى بېيرۇتتا ئىككى جىلد ھالدا نەشر قىلىنغان ئەسىرى بولۇپ، 3519 «سەھىھ» ۋە «ھەسەن» ھەدىسنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شەيخ ئالبانىي يەنە مەزكۇر «سۈنەن»دىكى «زەئىف» ھەدىسلەرنى «زەئىفۇ ئىبنى ماجە» نامىدا 1988 – يىلى بېيرۇتتا نەشر قىلدۇرغان بولۇپ، 800 «زەئىف» ۋە ئازغىنە «مەۋزۇﺋ» ھەدىسنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 637 – بەت.

سەھىھۇ ئىبنى خۇزەيمە (مُخْتَصَرُ الْمُخْتَصَرِ مِنَ الْمُسْنَدِ الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ): مۇھەددىس ۋە فەقىھ ئەبۇبەكر مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق ئىبنى خۇزەيمە نىشاپۇرىي (ھ. 223 – 311 / م. 838 – 924) رەھىمەھۇللاھنىڭ مۇھىم ئەسەرلىرىدىن بىرى بولۇپ، «سەھىھەين»دىن قالسا، ئەڭ ئىشەنچلىك سەھىھ ھەدىسلەر توپلىمىدۇر. ئەسلىدە بۈيۈك ھەجىملىك بىر ئەسەرنىڭ مۇختەسەرى (قىسقارتمىسى) بولغان بۇ ئەسىرىنى فىقھىي تەرتىب بويىچە بۆلۈم ۋە بابلارغا ئايرىغان ئىبنى خۇزەيمە قەيت قىلىنغان ۋە ئۆزى «سەھىھ» دەپ قارىغان ھەدىسلەرنىڭ ئېرىشىلگەن بارچە سەنەدلىرىنى قاتارغا تىزغان، زۆرۈر تۇغۇلغاندا رىجال (رىۋايەت قىلغۇچىلار) ھەققىدە ئۇچۇر بەرگەن، لەفز پەرقلىرىگە ئىشارە قىلىپ زىتلىق باردەك ھېس قىلغان ھەدىسلەرنى كېلىشتۈرۈشكە تىرىشقان. رەسۇلۇللاھتىن سەھىھ سەنەد بىلەن رىۋايەت قىلىنىپ تۇرۇپ، بىر – بىرىگە زىت ئەقەللىي ئىككى ھەدىسمۇ يوق ئىكەنلىكىنى قەيت قىلغان ئىبنى خۇزەيمە «ئىختىلافۇل ھەدىس» باشتا ھەممە ھەدىس ئىلىملىرى ھەققىدە دېگۈدەك ئۇچۇر بېرىدۇ. بولۇپمۇ ئەسىرىنىڭ باب ماۋزۇلىرىدا فىقھىي قاراشلىرى ۋە ھەدىسلەردە كۆرۈلگەن ئىختىلاپلارغا ئالاقىدار ھەل قىلىش ئۇسۇللىرىغا ئورۇن بەرگەن. كۈنىمىزگە پەقەت 4/1 ى (3079 ھەدىس) يېتىپ كېلەلىگەن ئەسەر مۇھەممەد مۇستافا ئەلئەئزەمىي تەرىپىدىن «سەھىھۇ ئىبنى خۇزەيمە» نامى بىلەن 4 جىلدتا 1975 – يىلى بېيرۇتتا نەشر قىلىنغان. كېيىن 2009 – يىلى دوكتور ماھىر ئەلفەھل تەرىپىدىن تېخىمۇ سۈپەتلىك نەشر قىلىنغان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 637 – بەت.

سەھىھۇ ئىبنى ھىببان / ئەلمۇسنەدۇسسەھىھ» (قىسىملار ۋە تۈرلەر بويىچە سەھىھ ھەدىسلەر توپلىمى / الْمُسْنَدُ الصَّحِيحُ عَلَى التَّقَاسِيمِ وَالأَنوَاعِ مِنَ غِيرِ وُجُودِ قَطْعٍ فِي سَنَدِهَا وَلاَ ثُبُوتِ جَرْحٍ فِي نَاقِلِيْهَا): ھەدىس ۋە فىقھ ئالىمى ئەبۇ ھاتىم مۇھەممەد ئىبنى ھىببان ئەلبۇستىي (ھ. 277 – 354 / م. 890 – 965) ئۆز دەۋرىدە ھەدىس رىۋايەت قىلىش ئۇسۇللىرىنىڭ كۆپىيىشى بىلەن سەھىھ ھەدىسلەرنى ئېنىقلاش قىيىنلاشقانلىقىنى ۋە ھەدىسلەردىن ھۆكۈم چىقىرىشقا سەل قارىلىشقا باشلىغانلىقىنى كۆرۈپ، «سەھىھ» ھەدىسلەرنىڭ يادقا ئېلىنىشىنى ۋە ئۇلاردىن ھۆكۈم چىقىرىلىشىنى ئاسانلاشتۇرۇش مەقسىتىدە 7491 «سەھىھ» ھەدىسنى توپلاپ، ئۇلارنى ئەنئەنىۋىي ئۇسلۇبلاردىن پەرقلىق ھالدا بەش قىسىم ۋە 400 تۈرگە بۆلۈپ تۈزگەن. «سەھىھۇ ئىبنى ھىببان / صحيح ابن حبان» ياكى ئىسمى قىسقارتىلىپ «قىسىملار ۋە تۈرلەر / التقاسيم والأنواع» نامى بىلەن تونۇلغان ئەسەرنىڭ بەش قىسىمى تۆۋەندىكىچە: ئاللاھ تائالا بىلدۈرگەن ئەمىرلەر (110 تۈر). چەكلەشلەر (110 تۈر)، بېشارەت – خەۋەرلەر (80 تۈر)، مۇباھلار (50 تۈر) ۋە پەقەتلا رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالام قىلغان پېئىل – ئەمەللەر (50 تۈر). مۇئەللىف ئەسىرىدە ھەدىسلەردىن ئېلىنىدىغان ئىلمىي مەزمۇن ۋە فىقھىي ئەھكاملارنى بايان قىلىش بىلەن بىللە ھەدىس ۋە ئۇنىڭدىكى ناتونۇش سۆزلەرنى ئىزاھلىغان. ئەمىر ئالائۇددىن ئەلفارسىي (ھ. 675 – 739 / م. 1276 – 1339) تەرىپىدىن تېخىمۇ قولاي تەرتىبكە سېلىنغان بۇ ئەسەر مۇھەددىس شەيخ شۇئەيب ئەلئەرنائۇت (ھ. 1346 – 1438 / م. 1928 – 2016) تەرىپىدىن 1988 – يىلى نەشرگە تەييارلىنىپ 18 تومدا (ئاخىرقى ئىككى تومى مۇندەرىجە ۋە تىزىقلار) بېسىلغان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 638 – بەت.

ﺳﻪﺋﺪﺍن (السَّعْدَان): ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى نەجد رايونى قۇملۇق تۈزلەڭلىكلىرىدە يامغۇردىن كېيىن ئۆسۈپ، يازدا قۇرۇپ كېتىدىغان كاۋا ئائىلىسىدىكى بىر خىل چېچەكلىك ئوت بولۇپ، بۇ ئوتنى تۆگە ياخشى كۆرىدۇ. تەڭگىدەك ياپىلاق، توپارەڭ، تەملىك كېلىدۇ، ئۈستۈن تەرىپىدە بۇدۇشقاققا ئوخشايدىغان «زەفئانە (الضَّفْعانةُ)» دەپ ئاتىلىدىغان تىكەنلىك مېۋىسى بار. ئادەتتە تىكىنى ئاسمانغا قارىغان ھالەتتە چۈشۈپ قۇرۇپ قالىدۇ. قاراڭ: «ئۇمدەتۇلقارىي»، 6/85؛ ئىبنى مەنزۇر: «لىسانۇلئەرەب»، 8/224.

سەييىد (السَّيِّدُ): ئەرەب تىلىدا: «ئىگە، ئىگىدار، خوجايىن، مۈلۈكدار، ئېسىل زات ۋە كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ ئىشىنى باشقۇرىدىغان ئىتائەت قىلىنغۇچى رەئىس» دېگەن مەنىلەردە بولۇپ، ئادەتتە پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ئەۋلادلىرىغا ئىشلىتىلىدىغان ھۆرمەت سۆزىدۇر. بۇ ۋەجدىن نەسەب شەجەرەسى پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ئەۋلادلىرىغا تۇتاشقانلارغا «سەييىد ئەۋلادى» دېيىلىدۇ. ئەقىدە ئىلمى ئىستىلاھىدا بولسا رەب، پەرۋەردىگار ۋە جىمى مەخلۇقاتلارنىڭ ئىگىسى، جىمى مەخلۇقاتلار ئىتائەت قىلىدىغان، نۇقسانسىز زات ئاللاھ تائالانىڭ ئىسىم شەرىفلىرىدىن بىرىدۇر. قاراڭ: «ئەرەب تىلى كومىتېتى»: «ئەلمۇئجەمۇل ۋەسىت»، 1/461؛ قازى ئەھمەدنەكرىي: «دەستۇرۇل ئۆلەماﺋ»، 2/139؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (ﺷﻪﺭﺋﯩﻲ ﺋﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘلىرى ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ)»، 940 – بەت، «ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮪ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﺌﻪﺯﯨﺰ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﯞﻩ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭﭼﯩﺴﻰ»، ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﺴﻰ، ﺭﯨﻴﺎﺩ، ﻡ. 2017.

سپوت / تېز پۇل سودىسى (العقد الفوري للعملات / السبوت / SPOT): «خەلقئارا ئاكسىيە بازىرىدا شىفىرلىك (Cryptocurrencies) ۋە باشقا تۈرلۈك پۇل ۋە پاي چەكلەرنى تېز ئېلىم – سېتىم قىلىش»تىن ئىبارەت بولۇپ، بۇ سودىدا سېتىۋالغان پۇلنى ئادەتتە سودا قىلغان كۈن (The Trade Date) دىن ئىككى تىجارىي كۈن (Two Business Days) ئۆتكەندە، يەنى راسچوت كۈنى (Settlement Date) ئاندىن تاپشۇرۇپ ئالالايدۇ. بىرقانچە شەرتلەر تېپىلسا پۇللارنى سپوت (SPOT) قىلىپ ئېلىپ – سېتىش كۆپچىلىك ئالىملارنىڭ نەزەرىدە جائىز، بىر قىسىم ئالىملار نەزەرىدە «نەقلىشىش شەرتى» تېپىلمىغانلىقتىن جائىز ئەمەس.

سۇلۇك (السُّلُوكُ): «يول ئېلىش، يۈرۈش» مەنىسىدە بولۇپ، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ۋە ساھابە كىراملىرى تۇتقان يولدا مېڭىشنى كۆرسىتىدۇ. تەسەۋۋۇف ئەھلىنىڭ قارىشىدا: «بەندىنىڭ دۇنياغا بېرىلىش، ھەسەت، كىبىر، ئۆز – ئۆزىگە تەمەننا قويۇش، كۆرەڭلەش، يالغانچىلىق، غەيۋەت ۋە زۇلۇم قاتارلىق گۇناھ – مەئسىيەتلەردىن ئۆزىنى پاكلاش، نەفسىنى ئىلىم – مەرىپەت، ھايا، رازىمەنلىك، ئادالەت ۋە شۇنىڭغا ئوخشىغان ئېسىل پەزىلەتلەر بىلەن زىننەتلەش يولىدا مېڭىش»تۇر. بۇ يولدا مېڭىپ ئۆزىنىڭ نەفسى خاھىشى ۋە شەھۋەتلىرىگە قارشى ئىش تۇتۇپ تائەت – ئىبادەت ۋە زىكىر ئارقىلىق ئاللاھقا قاراپ ماڭغۇچى «سالىك (السَّالِكُ)»، تۇتقان يولى بولسا «مەسلەك (الْمَسْلَكُ)» دەپ ئاتىلىدۇ. قاراڭ: ئىمام تەھانەۋىي: «كەششافۇ ئىستىلاھاتىل فۇنۇن»، 1/969.

سۇۋەيش كرىزىسى (أزمة السويس / العدوان الثلاثي / حرب 1956): 1956 – يىل ئۆكتەبىردىن 1957 – يىلى مارتقىچە، بىر تەرەپتە مىسىر، بىر تەرەپتە ئىسرائىلىيە، ئەنگىلىيە ۋە فرانسىيە، يەنە بىر تەرەپتە ئا ق ش ۋە ب د ت بولغان دىپلوماتىك كرىزىس ۋە ئەسكىرىي توقۇنۇشلار يۈز بەرگەن ۋە تارىختا «2 – قېتىملىق ئوتتۇرا شەرق ئۇرۇشى»، «1956 ئۇرۇشى»، «ئۈچ تەرەپلىمىلىك تاجاۋۇزچىلىق» ۋە «سۇۋەيش ئۇرۇشى» دەپ قەيت قىلىنغان ئۇرۇش. بۇ ئۇرۇشتا مىسىر سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ياردىمى بىلەن سىياسىي جەھەتتىن غەلىبە قىلغانىدى. بۇ ئۇرۇشتىن كېيىن دۇنيا ھاكىمىيىتى ئامېرىكا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ قولىغا ئۆتكەنلىكى جاكارلانغان بولدى.

سۈنەنۇ ئەبى داۋۇد (سُنَنُ أَبِي دَاوُدَ): مۇھەددىس ئەبۇ داۋۇد سۇلايمان ئىبنى ئەلئەشئەس سىجىستانىي (ھ. 202 – 275 / م. 817 – 888) ئۆمۈر بويى توپلىغان 500 مىڭ ھەدىس ئارىسىدىن سەنەدىدە ئۈزۈكلۈك بولمىغان ۋە راۋىيلىرىنىڭ زەئىفلىكى ھەققىدە بىردەكلىك بولمىغان ئەھكامغا دائىر 4800 (مۇئەللىف ھېسابلىمىغاننى قوشقاندا 5274) ھەدىسنى تاللاپ تۈزگەن ئەسەر بولۇپ، «كۇتۇبۇ سىتتە (ئالتە كىتاب)» ئىچىدىكى «تۆت سۈنەن»نىڭ بىرىدۇر. 35 بۆلۈم، 1871 بابقا بۆلۈنگەن «مەرفۇﺋ»، «مەۋقۇف» ۋە «مەقتۇﺋ» ھەدىسلەرنىڭ كۆپ قىسمى «سەھىھ» ۋە «ھەسەن» بولۇپ، ئاز بىر قىسمى «مۇرسەل»، ناھايىتى ئاز بىر قىسمى بەكلا «زەئىف»تۇر. ئىمام ئەبۇ داۋۇد «زەئىف» ھەدىسلەرنى كەلتۈرگەندە، كۆپ ئەھۋاللاردا ئۇنىڭ زەئىفلىكىنى بايان قىلىپ ماڭغان، يەنە بىر قىسىم ھەدىسلەرنىڭ دەرىجىسى ھەققىدە بولسا ئۇ مەزمۇندا باشقا سەھىھ ھەدىس بولمىغاچقا ھەم «زەئىف» ھەدىسنى قىياسنىڭ ئالدىغا قويىدىغان بولغاچقا، بىرنەرسە دېمىگەن. ئومۇمەن، بۇ ئەسەر ئەھكام ھەدىسلىرى ھەققىدە «سەھىھەين»دىن قالسا ئەڭ مۇھىم ئەسل مەنبە ھېسابلىنىدۇ. شەيخ ناسىرۇددىن ئالبانىي «سۈنەنۇ ئەبى داۋۇد»تىكى ھەدىسلەرنى «سەھىھۇ سۈنەنى ئەبى داۋۇد» ۋە «زەئىفۇ سۈنەنى ئەبى داۋۇد» نامىدا يىرىك ھەجىملىك ئىككى كىتابتا 2734 «سەھىھ» ۋە 561 «زەئىف»كە ئايرىغان ۋە بۇ ئىككى ئەسەردە سەنەد ۋە راۋىيلەر ھەققىدە تەپسىلىي تەتقىقات ئېلىپ بارغان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 638 – بەت.

سۈنەنۇتتىرمىزىي ئەلجامىئۇل كەبىر (سُنَنُ التِّرْمِذِيِّ / الجَامِعُ الْمُخْتَصَرُ مِنَ السُّنَنِ عَنْ رَسُولِ اللهِ وَمَعْرِفَةُ الصَّحِيحِ وَالْمَعْلُولِ وَمَا عَلَيْهِ الْعَمَلُ): ئاتاقلىق مۇھەددىس مۇھەممەد ئىبنى ئىيسا ئەتتىرمىزىي (ھ. 209 – 279 / م. 824 – 892) تەرىپىدىن ساھابە – تابىئىن ۋە مۇجتەھىد ئالىملار تەرىپىدىن ئەمەل قىلىنىپ كەلگەن ئەھكامغا دائىر 3956 ھەدىسنى فىقھىي تەرتىب بويىچە 51 بۆلۈم ۋە 2285 بابقا ئايرىپ، ھەدىس بىلەن فىقھنى جەملەپ تۈزۈلگەن ئەسەر بولۇپ، «كۇتۇبۇ سىتتە (ئالتە كىتاب)» ئىچىدىكى «تۆت سۈنەن»نىڭ بىرىدۇر. ئۇنىڭدىكى «مەرفۇﺋ»، «مەۋقۇف» ۋە «مەقتۇﺋ» ھەدىسلەرنىڭ كۆپ قىسمى «سەھىھ» ۋە «ھەسەن» بولۇپ، ئاز بىر قىسمى «مۇرسەل»، ئىنتايىن ئاز بىر قىسمى بەكلا «زەئىف»تۇر. ئىمام تىرمىزىي ھەدىسلەرگە «سەھىھ» ياكى «ھەسەن»، ياكى «ھەسەن سەھىھ»، ياكى «غەرىب» دېگەنگە ئوخشىغان باھا بېرىش بىلەن بىللە، ئۇ ھەدىسلەرگە قارىتا ئالىملارنىڭ قاراشلىرى ۋە چۈشەنچىلىرىنى، ھەدىسلەردىكى ئىللەتلەرنى، راۋىيلەرنىڭ ئىسىم، كۇنيەتلىرىنى ۋە ئىشەنچلىك دەرىجىسىنى بايان قىلىدۇ. قارىماققا ئۆز ئالدىغا ئايرىم بىر ئەسەر نامىدا تونۇلغان «ئىلەلۇتتىرمىزىي»مۇ ئەمەلىيەتتە ئۇشبۇ ئەسەرنىڭ بىر بۆلۈمىدۇر. «سۈنەنۇتتىرمىزىي» مەتبەئەدە تۇنجى بولۇپ 1875 – يىلى قاھىرەدە، كېيىن 1910 – يىلى دېھلىدا بېسىلغان. ئەڭ سۈپەتلىك نەشرى 2009 – يىلى شەيخ شۇئەيب ئەلئەرنائۇت تەرىپىدىن تەييارلىنىپ 6 تومدا (ئاخىرقى تومى مۇندەرىجە ۋە تىزىقلار) بېسىلغان. شەيخ ناسىرۇددىن ئالبانىي مەزكۇر ئەسەردىكى ھەدىسلەرنى «سەھىھۇتتىرمىزىي» ۋە «زەئىفۇتتىرمىزىي» ناملىق ئىككى كىتابتا %73.2 «سەھىھ» ۋە %16.8 «زەئىف»كە ئايرىغان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 639 – بەت.

سۈنەنۇددارەقۇتنىي (سُنَنُ الدَّارَقُطْنِىِّ): ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس ۋە قىرائەت ئالىمى ئەلى ئىبنى ئۆمەر ئەددارەقۇتنىي ئەلباغدادىي (ھ. 306 – 385 / م. 918 – 995) تەرىپىدىن باشقا «سۈنەن»لەرنىڭ ئەكسىچە، ئەھكام بىلەن ئالاقىدار ھەدىسلەرنى سەنەدلىرى بىلەن رىۋايەت قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى سەنەد بىلەن مەتنىدىكى پەرقلەر ۋە يوشۇرۇن ئىللەتلەرنى كۆرسىتىپ بېرىش ئۈچۈن يېزىلغان ئەسەر بولۇپ، مۇئەللىف ئۇ ھەدىسلەرگە «سەھىھ»، «ھەسەن»، «زەئىف» ۋە ھەتتا «مەۋزۇﺋ» دەپ باھا بېرىدۇ ۋە راۋىيلەرنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ھەققىدە توختىلىدۇ. شۇنداقلا فىقھىي تەتقىقاتمۇ ئېلىپ بارىدۇ. مەزكۇر «سۈنەن» فىقھىي كىتابلاردىكى ھەدىسلەرگە باھا بېرىشتە مۇھىم ئەسەر بولۇپ، ئۈچ تومدا، بابلارغا بۆلۈنمىگەن، جەمئىي 27 بۆلۈمدە 4749 «مەرفۇﺋ»، «مەۋقۇف» ۋە «مەقتۇﺋ» ھەدىس باردۇر. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 639 – بەت.

سۈنەنۇددارىمىي (سُنَنُ الدَّارِمِيِّ): مۇھەددىس، مۇفەسسىر ۋە فەقىھ ئابدۇللاھ ئىبنى ئابدۇرراھمان دارىمىي (ھ. 181 – 255 / م. 797 ياكى 798 – 869) تەرىپىدىن يېزىلغان، بىلىنگەن ئەڭ كونا «سۈنەن»دۇر. بەزى ھەدىسشۇناسلار ئۇنى «ئەلمۇسنەد» دەپ ئاتىسىمۇ، مەزمۇنى ۋە شەكىل ئالاھىدىلىكلىرى بائىس «سۈنەن» دەپ ئاتىلىشى توغرىدۇر. ھافىز ئىبنى ھەجەر، ئىبنۇسسەلاھ ۋە ئىمام نەۋەۋىي قاتارلىق بەزى ھەدىسشۇناسلار ئۇنىڭ سەنەدىنىڭ قىسقىلىقى قاتارلىق ئالاھىدىلىكلىرىگە ئاساسلىنىپ، ئۇنى «تۆت سۈنەن (السُّنَنُ الأَرْبَعَةُ)»دىن بىرى بولغان «سۈنەنۇ ئىبنى ماجە»نىڭ ئورنىغا تىزغان. ئوقۇغۇچىسى ئىيسا ئىبنى ئۆمەر تەرىپىدىن رىۋايەت قىلىنغان مەزكۇر توپلام بىر مۇقەددىمە بىلەن 24 بۆلۈم، 1582 بابتىن تەشكىل تاپقان. ئەسەردە 3503 ھەدىس بار بولۇپ، 304 ھەدىس قايتىلانغان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 640 – بەت.

سۈنەنۇننەسائىي (السُّنَنُ الصُّغْرَى / الْمُجْتَبَى مِنَ السُّنَنِ): ئاتاقلىق مۇھەددىس ئەبۇ ئابدۇرراھمان ئەھمەد ئىبنى شۇئەيب ئىبنى سىنان ئەننەسائىي (ھ. 215 – 303 / م. 830 – 915) تەرىپىدىن توپلانغان، 11٫949 ھەدىسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۈيۈك ھەجىمدىكى كىتابى «ئەسسۈنەنۇل كۇبرا»نىڭ سۈزمىسىدۇر. ئەھكامغا دائىر 5774 ھەدىسنى فىقھىي تەرتىپ بويىچە 58 بۆلۈم ۋە ۋە ھەربىر بۆلۈمنى بابلارغا ئايرىپ، ھەدىس بىلەن فىقھىنى جەملەپ تۈزگەن ئەسەر بولۇپ، «كۇتۇبۇ سىتتە (ئالتە كىتاب)» ئىچىدىكى «تۆت سۈنەن»نىڭ بىرىدۇر. سۈزۈپ ئالغان ھەدىسلەرنىڭ سەھىھ بولۇشى ئۈچۈن قاتتىق شەرتلەرنى قويغاچقا، بەزى ئالىملار ئۇنى «كۇتۇبۇ سىتتە (ئالتە كىتاب)»نىڭ ئۈچىنچىسى دەپ قارايدۇ. ئىمام نەسائىي ھەدىسلەرگە باھا بەرگەن بولۇپ، بىر ھەدىسنىڭ تۈرلۈك سەنەدلىرىنى بىر يەرگە جەملىگەن. ئۇنىڭدىكى «مەرفۇﺋ» ھەدىسلەرنىڭ كۆپ قىسمى (%91.6) «سەھىھ» بولۇپ، ئىنتايىن ئاز بىر قىسمى (%8.4) «زەئىف»تۇر. ئۇنىڭدا سەنەد ۋە ھەدىسلەرنىڭ رىۋايەتلىرىدىكى پەرقلەرگە، شۇنداقلا بابلىرىدىكى فىقھ تەتقىقاتىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلگەن. ئەسەر ئەڭ مۇكەممەل شەكىلدە 2012 – يىلى «قاتار ئەۋقاف (ۋەقفلەر) مىنىستىرلىكى» تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 640 – بەت.

سۈنەنۇ ئىبنى ماجە (سُنَنُ ابنِ مَاجَه): «كۇتۇبۇ سىتتە (ئالتە كىتاب)»نىڭ ئالتىنچىسى دەپ قوبۇل قىلىنغان ئەسەر، مەشھۇر ھەدىسشۇناس ئەبۇ ئابدۇللاھ مۇھەممەد ئىبنى يەزىد ئىبنى ماجە ئەلقەزۋىنىي (ھ. 209 – 273 / م. 824 – 886) نىڭ قەلىمىگە ئائىت بولۇپ، بەزى ئالىملار تەرىپىدىن بابلارنىڭ فىقھىي نۇقتىدىن ياخشى تىزىلغانلىقى ۋە ئىچىدە قايتىلانغان ھەدىس بولمىغانلىقى سەۋەبلىك «باشقا ھەدىس كىتابلىرىدىن تېخىمۇ قوللىنىلىشچان» دەپ قارالغان ئەسەردۇر. مۇھەممەد فۇئاد ئابدۇلباقىي نەشرىدە 37 بۆلۈم، 1513 باب ۋە تۈرلۈك دەرىجىلەردىكى 4341 ھەدىستىن، مۇستافا ئەلئەئزەمىي نەشرىدە 32 بۆلۈم، 1515 باب ۋە 4397 ھەدىستىن تەشكىل تاپقان. تەتقىقاتچىلار «بۇلارنىڭ ‹سەھىھ› ۋە ‹ھەسەن›لىرى 3519، ‹زەئىف›لىرى 800 ۋە ‹مەۋزۇﺋ›لىرى 44 ئەتراپىدا» دەپ يەكۈنلىگەن. بۇلاردىن 3002 ھەدىس «ئالتە كىتاب»نىڭ قالغان بەشىدە كەلگەن، ئىبنى ماجە ئۇلاردىن ئارتۇق ھالدا 1٫339 ھەدىس كەلتۈرگەن. ئىمام شىھابۇددىن ئەھمەد بۇسەيرىي (ھ. 762 – 840 / م. 1360 – 1436) ئىبنى ماجە بەش كىتابتىن ئارتۇق ھالدا كەلتۈرگەن (بىر نەشرىدە 1476) ھەدىسلەرنى ئايرىم بىر كىتابتا جەملەپ سەنەدلىرىگە باھا بەرگەن ۋە ئەسىرىنى «مىسباھۇززۇجاجە (مِصْبَاحُ الزُّجَاجَةِ فِي زَوَائِدِ ابْنِ مَاجَه)» دەپ ئاتىغان. كېيىن جەلالۇددىن ئابدۇرراھمان ئەسسۇيۇتىي (ھ. 849 – 911 / م. 1445 – 1505) مۇ ئوخشاش نامدا ۋە مەزمۇندا بىر ئەسەر يازغان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 641 – بەت.

سۈترە (السُّتْرَةُ): سۆزلۈكتە «پەردە، توسۇق، يوپۇق ۋە دالدا» مەنىسىدە بولۇپ، فىقھتا «كىشىلەرنىڭ ئۆتمەسلىكى ئۈچۈن، نامازخان ئالدىغا تىكلەپ قويىدىغان نەيزە ياكى هاسىغا ئوخشىغان نەرسە»دۇر. يەككە نامازخان ياكى ئىمامنىڭ ئالدىغا سۈترە قويۇشنىڭ ھۆكمى سۈننەت ۋە مۇستەھەبتۇر. ئەمما، ئىقتىدا قىلغۇچىغا ئىمامىنىڭ سۈترەسى ھېساب بولغاچقا، ئۇنىڭ سۈترە قويۇشى مۇستەھەب ئەمەس. سۈترە دالدا بولىدىغان تۈۋرۈك، تام ياكى ئورۇندۇق ۋە سومكا قاتارلىق يەردىن بىر گەز ياكى بىلەكچىلىك (ئوتتۇز – قىرىق سانتا ئەتراپىدا) ئېگىزلىكتە بولغان نەرسىلەرنى ئالدىغا قويۇش بىلەن ۋۇجۇدقا چىقىدۇ. قويىدىغان بىرەر نەرسە تاپالمىغانلار سىزىق سىزىپ قويسىمۇ بولىدۇ. كىشىلەرنىڭ نامازخان بىلەن ئۇنىڭ سۈترەسى ئارىلىقىدىن ئۆتۈشى ھارام بولۇپ، ئۆتۈپ قالسا نامازنى بۇزۇۋەتمەيدۇ. نامازخان سۈترەسى ئارىلىقىدىن ئۆتكەن كىشىنى ئەڭ يەڭگىل ھەرىكەت بىلەن توسۇۋالسا ياكى قولى بىلەن ئىتتىرىۋەتسە رۇخسەت. قاراڭ: ئىلمىي گۇرۇپپا: «كۇۋەيت فىقھىي ئېنسىكلوپېدىيەسى»، 24/177 – 188.

سۈنەن (السُّنَنُ): ئىمان، ئىبادەت، مۇئامىلىلەر، جازا – قىساس ھەققىدىكى ئەھكام ھەدىسلىرى توپلانغان كىتابلارنىڭ ئورتاق ئاتىلىشى بولۇپ، «ئەسسۈنەن (السنن)» نامى بىلەن ئاتالغان كىتابلار ئىچىدە ئەڭ مەشھۇرلىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرى توپلانغان ئەڭ مۇھىم ئالتە كىتابتىن تۆتى، يەنى «تۆت سۈنەن (السنن الأربعة)» نامى بىلەن تونۇلغان ئەبۇ داۋۇد، تىرمىزىي، نەسائىي ۋە ئىبنى ماجەلەرنىڭ ھەدىس كىتابلىرىدۇر. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 4 – بەت.

سۈننەت (السُّنَّةُ): پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇتقان يولىنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن، ئىشلىتىلگەن ئورنى (كونتېكىستى) غا قاراپ مەنىسى پەرقلىق بولىدۇ. فىقھ ئىلمىدە: «پەرز ۋە ۋاجىبتىن سىرت پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئادا قىلغان نەفلە ئىبادەت»نى كۆرسىتىدۇ. ھەدىس ئىلمىدە: «شەرئىي ھۆكۈمنى بىلدۈرسۇن ياكى بىلدۈرمىسۇن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزى، ئىش – ئىزلىرى ۋە سۈپەتلىرى»نى كۆرسەتسە، ئۇسۇلۇلفىقھ ئىلمىدە: «شەرئىي ھۆكۈمنى بىلدۈرىدىغان پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزى، ئىش – ئىزلىرى ۋە سۈپەتلىرى»نى كۆرسىتىدۇ. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 4 – بەت.

سېخىيلىق (الْجُودُ): ئۆزگىلەرگە كۆپ ھەدىيە قىلىش ۋە قولى ئوچۇق بولۇشتۇر. بۇ كەلىمەدىن پەزلى – ئېھسانى، نېئمەتلىرى ۋە ئەتالىرى تىلىگەن ۋە تىلىمىگەن، ياخشى – يامان جىمى بەندىلىرىگە ئورتاق بولغان ئۇلۇغ ئاللاھنىڭ «جەۋۋاد» سۈپىتى تۈرلىنىپ چىقىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئاللاھنى شۇ ئىسىم بىلەن سۈپەتلەپ مۇنداق دېگەنىدى: «ئاللاھ جەۋۋاد (سېخىي) دۇر، سېخىيلىقنى ۋە گۈزەل ئەخلاقنى ياخشى كۆرىدۇ» (بەيھەقىي، «شۇئەبۇل ئىمان»، 10346). قاراڭ: ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (ﺷﻪﺭﺋﯩﻲ ﺋﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘلىرى ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ)»، 635 – بەت، «پادىشاھ ئابدۇلئەزىز ئىلىم ۋە تېخنىكا شەھەرچىسى»، رىياد، م. 2017.

سېفرا ترىگونومېترىيەسى (عِلْمُ المُثَلّثات المستوية والكروية/ Trigonometrie): سېفرا گرېكچە «شارنىڭ سىرتقى يۈزى، يەنى يېرىم چەمبەرنىڭ دېئامېترىنى ئوق قىلىپ ئايلىنىشتىن ھاسىل بولغان يۈز؛ ترىگونومېترىيە: ئۈچبۇلۇڭ ئىلمى» دېمەكتۇر.

سېكۇلارىزم / لائىكلىك (Secularism / Laïcité): تېگى لاتىنچە «نەسىل» تومۇرىدىن كەلگەن بولۇپ، كېيىنچە خرىستىيان لاتىنچىسىدە «دۇنيا» مەنىسىدە قوللىنىلىشقا باشلىغان، سېكۇلارىزم — خاراكتېرى جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، «ئىجتىمائىي جەمئىيەت ۋە سىياسەتتىن دىننى سىقىپ چىقىرىش خاھىشى»نى ئىپادىلەيدىغان ئۇقۇم بولۇپ، ئاخىرەت بىلەن ئالاقىسى يوق بولغان، روھىي، مەنىۋىي بولماسلىقنى شەرت قىلغان، دىنىيلىقنىڭ قارىمۇقارشىسى سۈپىتىدىكى «دۇنياچىلىق»نى كۆرسىتىدۇ. ئەرەبچە «ئىلمانىييە (علمانية)» دېيىلىدۇ. تېخىمۇ كەڭ مەلۇمات ئۈچۈن قاراڭ: «الموسوعة الإسلامية العامة (ئومۇمىي ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى)»، 991 – بەت، «مىسىر ئەۋقاف مىنىستىرلىكى». ئالىملار گۇرۇپپىسى، قاهىرە، م. 2003.

سىججىن (السِّجِّينُ): تارچىلىق؛ جەھەننەمدىكى بىر ۋادىنىڭ ئىسمى؛ فاجىرلەرنىڭ روھلىرىنىڭ بارار جايى؛ يامانلارنىڭ نامەئى ئەئمالى ئورۇن ئالغان يەر دېگەن مەنىدىكى قۇرئان ئاتالغۇسى. قاراڭ: شەۋكانىي: « فەتھۇلقەدىر»، 7/440.

سىددىقلار (الصِّدِّيقُونَ): ئەرەب تىلىدا: «تولىمۇ ۋە ئىزچىل راستچىل ياكى سۆزنىڭ راستلىقىغا تولىمۇ ۋە ئىزچىل ئىشەنگۈچى» دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئاللاھنىڭ ۋە رەسۇلىنىڭ سۆزلىرىگە ئىزچىل ۋە شەكسىز ئىشىنىپ، سۆزىدە ۋە ئېتىقادىدا، دىلىدا ۋە ئىش – ھەرىكىتىدە ئىزچىل راستچىل بولىدىغانلاردۇر. يەنە «پەيغەمبەرلەرگە ھەممىدىن بۇرۇن ئەگەشكەن زاتلارنىڭ ئەڭ پەزىلەتلىكلىرى» دەپمۇ ئىزاھلانغان. سىددىقلىق پەيغەمبەرلىكتىن قالسا، شەھىدلىكتىن بىر دەرىجە يۇقىرى مەرتىۋە بولۇپ، ھەزرىتى مەريەم، ھەزرىتى ئەبۇبەكرى ۋە ھەزرىتى ئائىشەلەرمۇ ئاللاھنىڭ ۋە رەسۇلىنىڭ سۆزلىرىگە ئىشىنىشتە يۇقىرى پەللىگە يەتكەن بولغاچقا، «سىددىق» دەپ نام ئالغان زاتلاردۇر. قاراڭ: «ئەرەب تىلى كومىتېتى»: «ئەلمۇئجەمۇل ۋەسىت»، 1/511؛ قۇرتۇبىي: «تەفسىرۇ قۇرتۇبىي»، 4/«نىساﺋ»: 69 – ئايەتنىڭ تەفسىرى؛ جۇرجانىي: «ئەتتەئرىفات»، 174 – بەت؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (ﺷﻪﺭﺋﯩﻲ ﺋﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘلىرى ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ)»، 1008 – بەت. «پادىشاھ ئابدۇلئەزىز ئىلىم ۋە تېخنىكا شەھەرچىسى»، رىياد، م. 2017.

سىدرەتۇل مۇنتەھا (سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى): «ئەڭ ئاخىرقى چەكتىكى سىدر (چىلان) دەرىخى» دېگەن مەنىدە بولۇپ، 7 – قەۋەت ئاسماندا، ئەرشنىڭ ئاستىدا ھەرقانداق ئالىم، پەيغەمبەر ۋە مالائىكەنىڭ ئىلمىنىڭ، جىمى مەخلۇقاتلارنىڭ ئاللاھقا يېقىنلىشىشىنىڭ ئاداققى چەك – چېگراسىدۇر. مەزكۇر ئاتالغۇنىڭ مەنبەسى 53/«نەجم»: 13 – 18 – ئايەتلەردۇر. بۇ ئاتالغۇدىكى دەرەخنى «پەيغەمبەر ﺳﻪﻟﻠﻪﻟﻼﮪﯘ ﺋﻪﻟﻪﻳﮭﻰ ﯞﻩﺳﻪﻟﻠﻪم مىئراج كېچىسى يېنىدا ئىلاھىي سىرلارغا مۇيەسسەر بولغان دەرەخ ياكى ماقام» دېيىشكە بولىدۇ. ھەدىسلەردە «ئۇنىڭ مېۋىسى خۇددى كۈپتەك يوغان، يوپۇرمىقى پىللارنىڭ قۇلىقىدەك چوڭ، ئۇنىڭ تۈۋىدە تۆت دەريا بار» دېيىلگەن. ھەقىقىتىنى ئاللاھ ئۆزى بىلۇر. قاراڭ: «سەھىھۇلبۇخارىي»، (3207)؛ «تەفسىرۇ تەبەرىي»، 22/33 – 36.

سىقە (الثِّقَةُ): ئەرەب تىلىدا: «سۆزى ئىشەنچلىك كىشى ياكى ئىشەنچلىك دەپ قاراش» دېگەن مەنىدە. ھەدىس ئىلمىدە: «راۋىينىڭ دىيانەتلىك، ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى يۇقىرى بولۇشتىن ئىبارەت ئىجابىي سۈپىتى» بولۇپ، تەئدىل (راۋىينى ئىشەنچىلىك دەپ قاراش) دەرىجىلىرىنىڭ ئالدىنقى ئۈچ دەرىجىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ تۈرلۈك راۋىيلەرنىڭ رىۋايەتلىرى باشقا بىرەر ئىللەت تېپىلمىغان تەقدىردە «سەھىھ لىزاتىهى» بولىدۇ. قاراڭ: ئىلمىي گۇرۇپپا: «مَوْسُوْعَةُ عُلُوْمِ الْحَدِيْثِ الشَّرِيْفِ (ھەدىس شەرىف ئىلىملىرى ئېنسىكلوپېدىيەسى)»، 312 – بەت، «مىسىر ئەۋقاف (ۋەقفلەر) مىنىستىرلىكى». قاهىرە، م. 2003؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (ﺷﻪﺭﺋﯩﻲ ﺋﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘلىرى ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ)»، 582 – بەت. «پادىشاھ ئابدۇلئەزىز ئىلىم ۋە تېخنىكا شەھەرچىسى»، رىياد، م. 2017.

سىيەرۇ ئەئلامىن نۇبەلاﺋ (ئېسىل زاتلارنىڭ مەشھۇرلىرىنىڭ تەرجىمىھاللىرى / سِيَرُ أَعْلاَمِ النُّبَلَاءِ): ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس تارىخچى ئىمام زەھەبىي (ھ. 673 – 748 / م. 1274 – 1348) بۈيۈك ئەسىرى «تارىخۇل ئىسلام»دىن سۈزۈپ ئالغان چوڭ ھەجىملىك (25 توم) ۋە قىممەتلىك تەرجىمىھال كىتابى بولۇپ، يەتتە ئەسىر مابەينىدىكى ئۈممەتنىڭ سەرخىللىرىنىڭ ئوبرازىنى ھەقىقىي ئەكس ئەتتۈرىدۇ. مۇئەللىف بۇ شانلىق ئەسىرىنى ھ. 739 / م. 1338 – يىلى تاماملىغان ۋە 5964 تەرجىمىھالنى 40 تەبىقە ياكى ئەۋلادقا ئايرىپ، دەسلەپكى بىرقانچە جىلدتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سىيرەتى، خۇلەفائى راشىدىنلەر ۋە ساھابە كىراملارنى تونۇشتۇرغان. كېيىنكىلەرنى زامان تەرتىپى بويىچە كەلتۈرگەن ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەشرىقىدىن مەغرىبىگىچە ھەممە يۇرتلاردا ياشىغان تۈرلۈك ساھەلەردىكى مەشھۇرلارنىڭ بولۇپمۇ مۇھەددىسلەرنىڭ تەرجىمىھالىنى ئۆزى بېكىتكەن ئىلمىي مېتود ئاساسىدا يازغان. تارىخچىلارنىڭ باھالىرىنى مۇھاكىمە قىلغان. ئەسىرىدە نۇرغۇن ھەدىسلەرنى كەلتۈرگەن ۋە ئۇنىڭ سەنەدى ۋە مەتنىدە توختالغان. سەرخىللارغا باھا بېرىشتە مەدھىيە ئوقۇش بىلەنلا كۇپايىلەنمەي، تەنقىدلەنگەن تەرەپلەرنىمۇ بايان قىلغان. ئۇنىڭ تەنقىدىدىن ئۇستازى ئىمام ئىبنى تەيمىييە ۋە ھەتتا ئۆز ئوغلىمۇ ئامان قالمىغان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 641 – بەت.

شاز (اَلشَّاذُّ): ئەرەب تىلىدا: «باشقىلاردىن ئايرىلىۋالغۇچى، توپتىن چىققۇچى، يات، غەيرىي، قائىدە سىرتىغا چىققۇچى ۋە غەلىتە» دېگەن مەنىدە. مۇھەددىسلەرنىڭ ئىستىلاھىدا: «رىۋايەتى قوبۇل قىلىنىدىغان بىر راۋىينىڭ ئۆزىدىنمۇ ئىشەنچلىكرەك ياكى ياخشىراق بىر ياكى بىرقانچە راۋىينىڭ رىۋايەتىدىن باشقىچە قىلغان رىۋايەتى» بولۇپ، ئىككى رىۋايەتنى مۇۋاپىقلاشتۇرۇش مۇمكىن بولمىغىنىدا، ئۇ رىۋايەت «شاز (يات)» دەپ ئاتىلىدۇ. يەنە ئىشەنچلىك ياكى ئىشەنچسىز بىر راۋىينىڭ ئۆزى يالغۇز قىلغان، تەكشۈرگۈچىگە خاتالىقى كۆرۈنۈپ تۇرىدىغان رىۋايەتىگىمۇ قوللىنىلىدۇ. ئۇسۇلۇلفىقھ ئىستىلاھىدا: «مۇتلەق كۆپچىلىك ئالىملارغا، ئۇسۇل (ئاساسلىق پرىنسىپ ۋە قائىدە – قانۇنىيەتلەر) غا مۇخالىپ ھۆكۈم»دۇر. فىقھ ئىستىلاھىدا: ھەنەفىيلەر ۋە مالىكىيلارنىڭ قارىشىدا: «شاز مەشھۇرنىڭ ياكى راجىھنىڭ، ياكى سەھىھنىڭ قارىمۇقارشىىسى»دۇر. يەنى شاز قاراش دېمەكلىك «مەرجۇھ ياكى زەئىف، ياكى غەرىب قاراش» دېگەنلىك بولىدۇ. شافىئىيلارنىڭ بايانلىرىدا شاز قاراش «راجىھقا ياكى كۆپچىلىك ئالىملارنىڭ قارىشىغا مۇخالىپ»نى كۆرسىتىدۇ. قىرائەت ۋە قۇرئان ئىلىملىرى ئىستىلاھىدا: قىرائەتلەر «مۇتەۋاتىر» ۋە «شاز» دەپ ئىككىگە ئايرىلىدۇ. شاز قىرائەت سەھىھ قىرائەتنىڭ تۆۋەندىكى ئۈچ ئاساسىدىن بىرەرسى كەم بولغان قىرائەتتۇر: سەنەدى سەھىھ بولۇش، ئەرەب تىلى قائىدىسىگە مەلۇم جەھەتتىن ئۇيغۇن بولۇش ۋە ئوسمانىي مۇسھەف (قۇرئان) غا ماس كېلىش. قاراڭ: ئىلمىي گۇرۇپپا: «كۇۋەيت فىقھىي ئېنسىكلوپېدىيەسى»، 25/357؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «مَوْسُوْعَةُ عُلُوْمِ الْحَدِيْثِ الشَّرِيْفِ (ھەدىس شەرىف ئىلىملىرى ئېنسىكلوپېدىيەسى)»، 430 – بەت، «مىسىر ئەۋقاف (ۋەقفلەر) مىنىستىرلىكى». قاهىرە، م. 2003.

شەخس (الشَّخْصُ): ئەرەبچىدە «ئېگىزلىكى ۋە كۆرۈنۈشى بار ھەرقانداق جىسىم»نى بىلدۈرىدۇ. كۆپىنچە ئىنسانغا ئىشلىتىلىدۇ. مۇتەكەللىملەر ئىستىلاھىدا: «كۆزگە كۆرۈنىدىغان گەۋدە، جىسىم» دېگەن مەنىدە. ئاللاھ تائالانىڭ جىسىم بولۇشى مۇھالدۇر. قاراڭ: «ئەرەب تىلى كومىتېتى»: «ئەلمۇئجەمۇل ۋەسىت»، 1/475؛ قۇرتۇبىي: «ئەلمۇفھىم»، 13/124.

شەرھۇ سەھىھى مۇسلىم (مِنْهَاجُ الْمُحَدِّثِيْنَ وَسَبِيْلُ طَالِبِيْهِ الْمُحَقِّقِيْنَ فِي شَرْحِ صَحِيْحِ أَبِي الْحُسَيْنِ مُسْلِمِ بْنِ الْحَجَّاجِ الْقُشَيْرِىِّ): ئىمام مۇھيىددىن نەۋەۋىي (ھ. 631 – 676 / م. 1233 – 1277) تەرىپىدىن ئىمام مۇسلىمنىڭ «ئەلمۇسنەدۇسسەھىھ» ناملىق يىرىك ئەسىرىگە (ھ. 664 – 675 / م. 1266 – 1276 – يىللار ئارىلىقىدا) يېزىلغان، ۋاپاتىدىن بىر يىل بۇرۇن تاماملانغان شەرھ بولۇپ، «سەھىھۇ مۇسلىم»نىڭ ئەڭ ياخشى شەرھلىرىدىن بىرىدۇر. ئىمام نەۋەۋىي بۇ شەرھنى يېزىشتا ئىلگىرىكى شەرھلەردىن بولۇپمۇ قازى ئىيازنىڭ شەرھىدىن كۆپرەك پايدىلانغان بولۇپ، پايدىلانغان ۋە ئىسمىنى تىلغا ئالغان 16 خىل ئىلىمدىكى مەنبەلەر 250 كە يېتىدۇ. ئىمام نەۋەۋىي بۇ ئەسىرىگە ئىنتايىن قىممەتلىك بىر مۇقەددىمە يازغان بولۇپ، ئۇنىڭدا بۇ شەرھكە ئالاقىدار مەزمۇنلارنى بايان قىلغان. ئاندىن بىرقانچە پاراگرافتا سەھىھۇ مۇسلىم راۋىيلىرىنىڭ ئەھۋالى، ھەدىس ئىلمىگە ئالاقىدار مەسىلىلەر ئۈستىدە توختالغان. ئاندىن ئىمام مۇسلىم بىلەن ئارىلىقىدىكى ئۇستازلىرىنىڭ تەرجىمىھاللىرىنى بايان قىلغان ۋە «سەھىھۇ مۇسلىم»نى مۇناسىپ بابلارغا ئايرىپ، ھەر بابقا ئىسىم قويغان. راۋىيلەرنىڭ تەرجىمىھالىنى، ئىشەنچلىك دەرىجىسىنى بېرىش بىلەن بىللە ئىسىملىرىنى ھەرەكە (زىر – زەبەر) بىلەن ئېنىق قىلىپ بېكىتكەن. ھەدىسلەردىن ئېلىنىدىغان ئىلمىي مەزمۇننى گاھىدا ئىخچام، گاھىدا تەپسىلىي يازغان. ھەربىر قاراشنى ئىگىسى بىلەن بەرگەن. بەزىدە ئوقۇرمەننى ئۆزىنىڭ باشقا ئەسەرلىرىگە مۇراجىئەت قىلىشقا يۆنەلدۈرگەن. ئالىملار بىردەك ئىجماﺋ قىلغان مەسىلىلەرنى تىلغا ئالغان ۋە ناتونۇش سۆزلەرنى ئىزاھلىغان. بۇ ئىخچام شەرھ بەزى نەشرىدە 18 تومدا بېسىلغان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 642 – بەت.

شەرئىي ھۆكۈم، كۆپلۈكى شەرئىي ئەھكام (الْحُكْمُ الشَّرْعِيُّ): قاراڭ: فىقھ / فىقھ ئىلمى (عِلْمُ الْفِقْهِ).

شەرىئەت / شەرﺋ ۋە شارﯨﺌ (الشَّرِيعَةُ / الشَّرْعُ وَالشَّارِعُ): ئەرەب تىلىدا: «سۇ ئالىدىغان جاي، يول» دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئىستىلاھتا: «ئاللاھ تائالا پەيغەمبەرلىرى ئارقىلىق بەندىلىرىگە نازىل قىلغان ئەقىدە، ئەخلاق ۋە ئادابلارنى، شۇنداقلا ناماز، روزا، زاكات ۋە ھەج كەبى ئىبادەتلەرنىڭ ئەھكاملىرىنى، تۈرلۈك مۇئامىلىلەر، جىنايەتلەرنىڭ جازالىرى، سوت، ھۆكۈم ۋە مىراس تۈزۈمى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىسلام قانۇنى ۋە تۈزۈمى»دىن ئىبارەت. شارﯨﺌ: شەرىئەتنى بەلگىلىگۈچى ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ رەسۇلىدۇر. قاراڭ: ئىلمىي گۇرۇپپا: «الْمَوْسُوْعَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ الْعَامَّةُ (ئومۇمىي ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى)»، 808 – بەت، «مىسىر ئەۋقاف (ۋەقفلەر) مىنىستىرلىكى». قاهىرە، م. 2003؛ ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (ﺷﻪﺭﺋﯩﻲ ﺋﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘلىرى ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ)»، 945 -، 964 – بەتلەر، «ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮪ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﺌﻪﺯﯨﺰ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﯞﻩ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭﭼﯩﺴﻰ»، ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﺴﻰ، ﺭﯨﻴﺎﺩ، ﻡ. 2017.

ﺷﻪﻳﺨﯘﻟﺌﯩﺴﻼﻡ (شَيْخُ الإِسْلَامِ): ﺋﯩﺴﻼﻣﯩﻴﻪﺗﺘﻪ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﯞﻩ ﺋﯩﻤﺎﻧﺪﺍ ﻣﻪﺭﺗﯩﯟﯨﺴﻰ ﻛﺎﺗﺘﺎ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﺯﺍﺗﻼﺭﻏﺎ ﺑﯧﺮﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ئۇنۋان. ﺑﯘ ئۇنۋان ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻮﻧﯘﻟﻐﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﯓ ﺋﺎﺗﺎﻗﻠﯩﻘﻰ ﺋﻪﺑﯘﻝ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺗﻪﻗﯩﻴﻴﯘﺩﺩﯨﻦ ﺋﯩﺒﻨﻰ ﺗﻪﻳﻤﯩﻴﻴﻪ (ﯞﺍﭘﺎﺗﻰ ﮪ. 728 / ﻡ. 1328) ﺩﯗﺭ. ﻳﻪﻧﻪ ﻣﺎﯞﻩﺭﺍﺋﯘﻧﻨﻪﮪﺮﺩﯨﻜﻰ ﮪﻪﻧﻪﻓﯩﻲ ﻣﻪﺯﮪﻪﺏ ﭘﯧﺸﯟﺍﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ «ﺑﻪﻛﺮ خاھەرزادە» نامى بىلەن ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﻤﺎﻡ ﺋﻪﺑﯘﺑﻪﻛﺮﻯ ﺋﻪﻟﺒﯘﺧﺎﺭﯨﻲ (ﯞﺍﭘﺎﺗﻰ ﮪ. 483 / ﻡ. 1090)، ﻣﺎﻟﯩﻜﯩﻲ ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭﺩﯨﻦ ﺋﯩﺒﻨﻰ ﺋﻪﺑﻰ ﺯﻩﻳﺪ ﺋﻪﻟﻘﻪﻳﺮﺍﯞﺍﻧﯩﻲ (ﯞﺍﭘﺎﺗﻰ ﮪ. 386 / ﻡ. 996)، ﺷﺎﻓﯩﺌﯩﻲ ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭﺩﯨﻦ ﺯﻩﻛﻪﺭﯨﻴﺎ ﺋﻪﻟﺌﻪﻧﺴﺎﺭﯨﻲ (ﯞﺍﭘﺎﺗﻰ ﮪ. 926 / ﻡ. 1520)، ﮪﻪﻧﺒﻪﻟﯩﻲ ﻣﻪﺯﮪﻪﺏ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺋﯩﺒﻨﻰ ﻗﯘﺩﺍﻣﻪ ﺋﻪﻟﻤﻪﻗﺪﯨﺴﯩﻲ (ﯞﺍﭘﺎﺗﻰ ﮪ. 620 / ﻡ. 1223) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺯﺍﺗﻼﺭ «شەيخۇلئىسلام» نامى ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭﺩﯗﺭ. ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻳﻪﻧﻪ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭﻣﯘ ﺋﯩﺰﺯﻩﺗﻠﯩﻨﯩﭗ ﻣﯘﺷﯘ ﻧﺎﻡ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻮﻧﯘﻟﻐﺎﻧﺪﯗﺭ. ﻗﺎﺭﺍﯓ: ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (ﺷﻪﺭﺋﯩﻲ ﺋﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘلىرى ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ)»، 980 – ﺑﻪﺕ، «ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮪ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﺌﻪﺯﯨﺰ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﯞﻩ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭﭼﯩﺴﻰ»، ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﺴﻰ، ﺭﯨﻴﺎﺩ، ﻡ. 2017.

شۇئەبۇلئىمان (ئىمان شاخچىلىرى توپلىمى / شُعَبُ الْإِيمَانِ / الجَامِعُ لِشُعَبِ الْإِيمَانِ): مەشھۇر مۇھەددىس ۋە شافىئىي فەقىھ ئەھمەد ئىبنى ھۈسەين ئەلبەيھەقىي (ھ. 384 – 458 / م. 994 – 1066) تەرىپىدىن كامىل ئىماننى شەكىللەندۈرۈش ئۈچۈن قىلىنىدىغان دىنىي ئىش – ھەرىكەتلەر ھەققىدە تەسنىف قىلىنغان يەتتە جىلدلىق ئەسەردۇر. مۇئەللىف ئەسەرنى يېزىشتا بۇخارالىق شافىئىي فەقىھ ئەبۇ ئابدۇللاھ ئەلھەلىيمىي (ھ. 338 – 403 / م. 950 – 1012) نىڭ شۇ نامدىكى بىر ئەسىرىنى ئۆرنەك ئالغان ۋە ئۆزى ياشىغان دەۋردىكى ئىماننىڭ ھەقىقىتى ھەققىدىكى تالاش – تارتىشلارنى ھەل قىلىشنى ئويلىغان ھەمدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ «ئىمان ئاتمىش نەچچە شاخچىدۇر، ھايامۇ ئىماننىڭ بىر شاخچىسىدۇر» دېگەن ھەدىسىنى چىقىش قىلغان. ئەسىرىنى 12 بابقا بۆلۈشتىمۇ ئەبۇ ئابدۇللاھ ھەلىيمىيگە ئەگەشكەن. ئەسەرنىڭ مۇھەممەد ئىبنى سەئىد ئەلئىبيانىي نەشرى 1100 بەتلىك ھەدىس ۋە ئەسەر مۇندەرىجىلىرى بولۇپ، توپلام 12٫269 رىۋايەتتىن تەشكىل تاپقان. قاراڭ: «ئىسلامدىكى ھالال ۋە ھارام»، 642 – بەت.

شۈكرانە بايرىمى (عيد الشكر / Thanksgiving): ئامېرىكا، كانادا قاتارلىق بەزى دۆلەتلەردىكى خىرىستىيانلار ئالاھىدە قۇتلايدىغان بايراملارنىڭ بىرى. ئامېرىكىدا نويابىردىكى تۆتىنچى پەيشەنبە كۈنى تەبرىكلەيدۇ. كانادا قاتارلىق باشقا دۆلەتلەردە يىلنىڭ باشقا كۈنلىرىدە تەبرىكلەيدۇ. زىرائەتتىن ھوسۇل ئېلىشقا باغلىنىپ كەلگەن بۇ بايرام كېيىنچە، خىرىستىيانلاردىكى شۈكۈر نامىزى قاتارلىق ئىبادەتلەر ۋە بەزى يەرلىك ئادەتلەر بىلەن يۇغۇرۇلۇپ، شۇ ئەللەردىكى دىنىي ۋە مىللىي بايرامغا ئايلانغان. چېركاۋلارمۇ بۇ بايرامغا ئالاھىدە تەييارلىق قىلىدۇ. بەزى خىرىستىيان تائىپەلىرى بۇ بايرامدىن بىرنەچچە كۈن ئىلگىرى شۈكۈر روزىسى تۇتىدۇ. بۇ كۈندە كەچلىك تاماققا چوقۇم كۈركە توخۇسى پىشۇرۇلماي قالمايدۇ.

شىشىخال: ئى. [فارسچە: شىش + خال/ ئالتە + چېكىت] بىر خىل قىمار ئەسۋابى. سۆڭەك، چاقچۇق، ياغاچ ياكى پلاستىك قاتارلىقلاردىن ياسىلىدۇ. كۇب شەكلىدە بولۇپ، ئالتە يېقىغا رەت بويىچە 1، 2، 3، 4، 5، 6 دانىدىن قىلىپ رەڭلىك چېكىتلەر ئويۇلغان بولىدۇ. قاراڭ: «ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى»، 3/846.

Please follow and like us: