سەلەفىي، ئەشئەرى، مۇرجىئە قانداق ئېقىم؟

«سەلەفىي»، «ئەشئەرى»، «مۇرجىئە» قانداق ئېقىم؟

سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم، سەلەفىيلەر، بىدئەت، مەزھەپچى، سەلەف – سالىھلەرنىڭ ئەقىدىسى، ئەشئەرى، مۇرجىئە دېگەندەك گەپلەرنى پات – پات كۆرۈپ قالىمەن. تۆۋەندىكى سوئاللاردا توغرا مەلۇمات بەرسەڭلار بولۇپتىكەن:

1. «سەلەفىيلەر» دەپ ئاتىلىۋاتقان بۇ ئېقىم قانداق ئېقىم؟ قانداق كېلىپ چىققان؟

2. «بىدئەت» دېگەن نېمە؟

3. «مەزھەپ» دېگەن نېمە؟

4. سەلەف – سالىھلەر ئەقىدىسى قايسى ئەقىدىنى كۆرسىتىدۇ؟

5. ئەشئەرىلەر كىملەر؟ بۇلارنىڭ ئەقىدىسى توغرا ئەقىدىمۇ؟

6. مۇرجىئە دېگەنچۇ؟ بۇلارنىڭ ئەقىدىسىچۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانا جانابى ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

قىسقىچە بايان قىلساق:

1. سەلەف – سالىھلەر ئەقىدىسى

سەلەف – سالىھلەر: ساھابە، تابىئىن ۋە تابىئىنلەرنىڭ تابىئىنلىرى قاتارلىق ئىمان ۋە پەزىلەت بىلەن گۇۋاھلىق بېرىلگەن ئۈچ ئەۋلادنى كۆرسىتىدۇ. تۆت ئىمامنىڭ بەزىسى شۇ قاتارغا كىرسە، بەزىسى ئاشۇ يولنى تۇتقان ۋە ئىلگىرىكىلەرنىڭ ئىزىنى باسقان بولغاچقا، شۇ نامغا تەۋەدۇر.

سەلەف – سالىھلەر ئەقىدىسى: ساھابە، تابىئىن ۋە تابىئىنلەر تابىئىنلىرى ۋە تۆت ئىمام قاتارلىق سەلەف تەۋەلىكىدىكىلەر تۇتقان ئەقىدىنى كۆرسىتىدۇ.

لېكىن، ئاشۇ سەلەف – سالىھلەرمۇ، قەتئىي ۋە كەسكىن دائىرىدىكى ئۇل ۋە ئاساس مەسىلىلەردە بىردەك قاراشقا كەلگەن بولسىمۇ، ئەقىدىنىڭ تارماق مەسىلىلىرىدە ئىجتىھاد قىلغان بولغاچقا، تارماق ئەقىدە مەسلىلىرىدىكى قاراشلىرى ئوخشاش ئەمەس. بۇنىڭدا ئازادىچىلىك بار. يەنە ئۇسۇل فىقھىدىمۇ بەزى قاراش ئوخشاشماسلىقى بار.

دېمەك، سەلەف – سالىھ ئەقىدىسى: ئاشۇ ئۈچ ئەۋلاد پەزىلەت ئىگىلىرى بولغان ئالىملارنىڭ بىرلىككە كەلگەن ئەقىدىسى ۋە ئىجتىھاد دائىرىسىدىكى ئوخشاش بولمىغان ئازادە قاراشلىرىنىڭ ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.(1)

2. سەلەفىيلىك

سەلەفىيلىك: بەزىدە بىدئەتلەرنى تازىلاش، بەزىدە ئەقىدىنى شىرىكتىن تازىلاش ۋە ساپلاشتۇرۇش، يەنە بەزىدە باشقا ساھەلەردە ئىلگىرىكى سەلەف – سالىھلار يولىنى تۇتۇپ مېڭىشنى كۆزلىگەن ئىسلاھات ھەرىكىتىدۇر. مەسىلەن، ئىمام ئەھمەد ئەقىلگە ئاساسلىنىشتا چەكتىن ئاشۇرۇۋەتكەن، نەقىلنى چەتكە قاققان ۋە دەتالاشقا تايانغان مۆتەزىلە، جەھمىييە ۋە راپىزىلەر قاتارلىق باشقا پىرقىلەرگە قارىتا، قۇرئاننىڭ مەخلۇق ئەمەسلىكى ياكى ئىماننىڭ كەم – زىيادە بولۇشى، ئىماننىڭ ئېنىقلىمىسى ۋە چوڭ گۇناھ قىلغۇچىنىڭ ھۆكمى، تەقدىر ۋە ئىنسان ئىش – ھەرىكىتى، ئاللاھ تائالانىڭ سۈپەتلىرى ۋە تەۋىل مەسىلىسى…قاتارلىق شۇ دەۋردە ئوتتۇرىغا چىققان بەزى پىرقىلەرنىڭ ئاشقۇن قاراشلىرىغا رەددىيە بەرگەن ۋە تارتىشىلغان مەسىلىلەردە سەلەف – سالىھلەرنىڭ ئىزاھاتىدىن ھالقىماسلىق مەۋقەسىنى تۇتقان.

ئوتتۇرا ئەسىرگە كەلگەندە ئىمام ئىبنى تەيمىيە ۋە ئىمام ئىبنى قەييىملار چىقىپ تەۋىل، سۈپەت ۋە تەۋھىد مەسىلىلىرىدە مۆتەزىلىلەر، پەيلاسوپلار ۋە ئاشقۇن تەسەۋۋۇپچىلارنىڭ قاراشلىرىنى توغرا يولدىن چەتنىگەن دەپ قاراپ، مەجازنى ئىنكار قىلغان ۋە تەۋىلنى رەت قىلغان.

دەۋر تەلىپى ئاساسىدا شەكىللەنگەن بۇ ئىلمىي مەۋقە كەلگۈسىدىكى مەجازنى ئىنكار قىلىش ۋە تەۋىلنى تەلتۆكۈس رەت قىلىشتەك ئىككىنچى بىر ئاشقۇنلۇقنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە ئۇل سالغان.

ئىمام ئىبنى تەيمىيە ۋە ئۇنىڭ مەزكۇر ئىجتىھادى مەۋقەسى، گەرچە ئەينى دەۋردە ئىجابىي رول ئوينىغان بولسىمۇ، بىراق كېيىنكى ئەگەشكۈچىلەردە پاسسىپلىق ۋە مۇتەئەسسىپلىك ھالەتنىڭ مەيدانغا كېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.

كېيىنچە، ئىسلاھات ھەرىكىتى قوزغاپ چىققانلاردىن شەيخ مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلۋەھھابمۇ تەۋىل، سۈپەت ۋە تەۋھىد مەسىلىلىرىدە، ئىمام ئىبنى تەيمىيەنىڭ خاس ئەقىدىۋىي قاراشلىرىنى ئومۇملاشتۇرۇشنى ئاساس قىلغان. بۇ ھەرىكەت شۇ دەۋردە «ۋاھابىزم» دەپ ئاتالغان.

19 – ئەسىر ئاخىرىدا يۇقىرىقىلاردىن بىر قەدەر پەرقلىنىدىغان، يەنە بىر تۈرلۈك سەلەف يولىغا قايتىش ئىسلاھات ھەرىكىتى مەيدانغا كەلگەن بولۇپ، بۇ ھەرىكەتمۇ سەلەفىيلىك شوئارى بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان. مۇھەممەد ئەبدۇھ، شەيخ رەشىد رىزا قاتارلىق ئالىملار قوزغىغان بۇ ھەرىكەت، شۇ دەۋر غەرب جاھانگىرلىكىنىڭ ئىسلام دۇنياسىنى غەربلەشتۈرۈش پىلانىغا قارشى ھالدا، ئەسلىدىكى ساغلام ئىسلامغا قايتىش مەنىسىدىكى سەلەف يولىغا قايتىشنى ئاساسى غايە قىلغان. كېيىنچە، ۋاھابىزمنى تۇتۇپ ماڭغۇچىلار، مەزكۇر شوئارغا تەڭكەش قىلغان ئاساستا، «ۋاھابىزم» دېگەن ئاتاقتىن، «سەلەفىيلىك» ئاتالغۇسىغا تەدرىجىي يۆتكەلگەن.

گەرچە مەزكۇر ئىككى ھەرىكەت بىر – بىرىگە يېقىن زاماندا ئوتتۇرىغا چىققان ۋە كېيىنچە، ئوخشاش ئىسىمدا ھەرىكەت ئېلىپ بارغان بولسىمۇ، ماھىيەتتىن ئىككىسى ئىككى خىل خاراكتېرگە ئىگە. ۋاھھابىزمدىن مەيدانغا كەلگەن سەلەفىيلىك فىقھىدا ھەنبەلىي، ئەقىدىدە ئىمام ئىبنى تەيمىيەنىڭ قاراشلىرىنى مەركەز قىلىپ ئىلگىرلىگەن بولسا، مۇھەممەد ئابدۇھ ۋە رەشىد رىزالار ئىلىپ بارغان ئىسلاھات ھەرىكىتىدە ئىسلامنى، قۇرئان ۋە ھەدىسنى مەركەز قىلغان ھالدا دەۋر ئەقلىيتىگە ئۇيغۇن شەكىلدە شەرھلەپ چىقىش، مەنىۋىيەت، ئېتىقاد ۋە ئەخلاق سېستىمىسىنى قايتىدىن قۇرۇپ چىقىش، ئىسلام ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ شانلىق ئوبرازىنى يېڭىدىن تىكلەش ۋە بۇ سېستىمىنى ئىسلامنىڭ شانلىق ئوبرازىنىڭ نەمۇنىلىرى بولغان سەلەف – سالىھلارنىڭ مىتودولوگىيىسى بىلەن چەمبەرچەسلەشتۇرۇش مەقسەت قىلىنغان. ئومۇمەن، بۈگۈنكى دەۋر سەلەفىيچىلىكىدە ساپ ئەقىدىنى تۇتۇش چاقىرىقىدا ئورتاق خاسلىق بار بولسىمۇ، ئۇنى ئىمام ئىبنى تەيمىيەنىڭ ئەقىدە ۋە فىقھى قاراشلىرىنى ئاساسى مەركەز قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بىر ھەرىكەت دەپ قاراشقا بولىدۇ.

قارايدىغان بولساق، سەلەفىيلەر تارماق – تارماق جامائەتلەرگە بۆلۈنگەن بولۇپ، جامائەتلەرنىڭ ئۆزئارا بىر – بىرىدىن پەرقلىرى ھەم كۆپ. يەنە كېلىپ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى ھەممە مەسىلىلەردە بىردەك قاراشتا دېگىلى بولمايدۇ. ئەينى ۋاقىتتىكى «مەنار» ژۇرنىلى، جامالىدىن ئافغانى، مۇھەممەد ئەبدۇھ، رەشىد رىزا قاتارلىقلارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان دىيارىمىزدىكى ئابدۇقادىر داموللام، سابىت داموللا ھاجىم، مەتقۇربان داموللا ھاجىم، ئابدۇلھەكىمخان مەخسۇم ھاجىم ۋە ئابدۇللاھ روزى داموللا ھاجىملاردەك ئالىملىرىمىز ياقلىغان سەلەفىيلىك يۆنىلىشىمۇ، بۈگۈنكى كۈندىكى شەيخ مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلۋاھھاب تەسىرىگە ئۇچرىغان ئۇيغۇر سەلەفىيلىك يۆنىلىشىدىن كۆپ پەرقلىق. ھازىرقى سەئۇدى ئەرەبىستان سەلەفىيلىك يۆنىلىشىمۇ، بۇرۇنقى ئىمام ئىبنى تەيمىيە ۋە شەيخ مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلۋاھھابنىڭ سەلەفىيلىك يۆنىلىشىدىن پەرقلىنىشكە قاراپ ماڭماقتا. دېمەك، ھەرقايسى سەلەفىيلىك يۆنىلىشلىرى، ھەر بىر دەۋر ۋە جايدىكىلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرگەن مەسىلىلىرىگە قاراپ بىر بىرىدىن پەرقلىق يول تۇتقان.

ئومۇمەن قىلىپ ئېيتساق، بۈگۈنكى دەۋر سەلەفىيچىلىكىدە ساپ ئەقىدىنى تۇتۇش چاقىرىقى ئورتاق خاسلىق بولسا، بۇ دەۋادا ھەقىقىي سەلەف يولىنى تۇتتىمۇ ياكى چەتنەپ كەتتىمۇ، بۇنى تەكشۈرۈپ بېكىتىش لازىم. چۈنكى، بەزىلىرى بەزى مەسىلىلەردە ھەقىقىي سەلەف يولىنى تۇتسا، يەنە بەزىلىرى، سەلەفلەرنىڭ بىرنەچچە قارىشىدىن بىرنى تاللاپ، سەلەف ئەقىدىسى مۇشۇ دەپمۇ تۇرىۋالىدۇ. يەنە بەزىلىرى سەلەفىيلىكنى قۇرۇق دەۋا قىلىشىدۇ. بەزىلىرىنىڭ سەلەف ئەقىدىسى ۋە سەلەف يولىدىن يىراق ياكى يېقىنلىقى ھەر بىر مەسىلىنى چوڭقۇرلاپ تەتقىق قىلىش بىلەن ئايدىڭلىشىدۇ. مەسۇملۇق پەقەت پەيغەمبەرگىلا خاستۇر.

3. ئەشئەرىلىك ۋە ماتۇرىدىيلىك

ئەشئەرىلىك بىلەن ماتۇرىدىيلىك ئېقىملىرىمۇ ئىمام ئەھمەدتىن كېيىن 4 – ئەسىردە مۆتەزىلە ۋە باشقا تۈرلۈك پىرقىلەرگە رەددىيە بېرىپ، ئەھلى سۈننەت ئەقىدىسىنى قوغداپ ئوتتۇرىغا چىققاندۇر.

ئەشئەرىلەر باغداد ۋە ئەرەب ئەللىرىدە تارقالغان بولسا، ماتۇرىدىيلار ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە بىزنىڭ دىيارلىرىمىزدا ھەمدە تۈركىيە قاتارلىق ئەللەردە تارقالغان. ئەشئەرى ئەقىدىسى ئاساسەن شافىئىي ئالىملاردا كۆپ بولسا، ماتۇرىدىي ئەقىدىسى ھەنەفىيلەردە كۆپ. بۇلار ئىمام ئەھمەدنىڭ ئەقلىي جەھەتتىن چوڭقۇرلاپ ئىزدەنمەي تۇرۇۋېلىشنىڭ ئورنىغا، ئەقلىي ئىزدىنىشنىمۇ ئۆز لايىقىدا قويۇپ، نەقىلنىمۇ لايىق ئورنىغا قويۇپ ئىزدەنگەن ۋە تۈرلۈك پىرقىلەرنىڭ بۇرمىلاشلىرى، ئازغۇنلىقلىرىغا قارىتا سەلەف ئەقىدىسىنى قوغدىغان. قوغداشتا كالام بىلەن يەنى، ئەقلىي بەس – مۇنازىرە ۋە ئىزدىنىشلەر بىلەن شۇغۇللانغان. مەسىلىلەرگە يۈكسەك ئەقلىي مەۋقەدە قۇرئان ۋە ھەدىس روھىغا ئۇيغۇن جاۋاب بېرىشكە تىرىشقان. بۇ ئىككى ئېقىم ئاساسەن ئىسلام ئۈممىتىدىكى ئەھلى سۈننەتنىڭ %90 تىنى تەشكىل قىلىدۇ.

ئەشئەرىيلەر ئىمامى ئەبۇل ھەسەن ئەشئەرى، ئۆز ۋاقتىدا باغداتتا ئەھلى سۈننەتنىڭ قۇرئان ۋە ھەدىسكە قايتىش، سەلەف ئەقىدىسىنى تۇتۇش بايرىقىنى كۆتۈرگەن ۋە «ئىبانە»، «ماقالات» دېگەن كىتابلىرىدا ئەينى دەۋر سەلەف يولىنى تۇتقانلىقىنى ئېنىق يازغان. مىسالغا ئالساق: سۈپەت، تەقدىر، ئىمامەتچىلىك، شاپائەت، ھەۋزى كەۋسەر، سىرات، مىزان ۋە ئاللاھنى ئاخىرەتتە كۆرۈش، تەكلىپنىڭ مەنبەسى ئەقىل ئەمەس شەرىئەتتۇر، ئىمان سۆز ۋە ئەمەلدۇر، كەم – زىيادە بولىدۇ، دېگەندەك مەسىلىلەردە سەلەفلەر يولىنى تۇتقان.(2)

تارىخ بويىچە، ئىسلام ئۆلىمالىرىنىڭ تەڭ يېرىمى دېگۈدەك، ئەشئەرىلەر قاتارىغا تەۋەدۇر. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئىمام بەيھەقى، نەۋەۋى، ئىبنى ھەجەردەك ئەھلى ھەدىسلەرمۇ بار.

ئەلۋەتتە، بۇ ئېقىممۇ، ئەھلى سۈننەتنىڭ نۆۋەتتىكى ئۈچ تارمىقىنىڭ بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. قالغان ئىككى تارمىقى بولسا، ماتۇرىيدىيلىك ۋە سەلەفىيلىك.

ئەشئەرىيلەرنىڭمۇ بەزى تارماق ئەقىدە مەسىلىلەردە ئۆز ئارىلىرىدا پەرقلىق قاراشتا بولۇپ قالىدىغان ئەھۋاللارمۇ بار.

4. مۇرجىئە

«مۇرجىئە» ئاتالغۇسى ئەڭ دەسلەپتە ساھابە – كىراملار ئوتتۇرىسىدا بولغان «سىففىين» جېڭىدەك بەزى ئۇرۇش ۋە زىددىيەتلەرگە ئارىلاشماي، ئارىلاشقانلارغا قارىتا بىرىنى خاتا، بىرىنى توغرا دەپ ھۆكۈممۇ قىلماي بىتەرەپ تۇرغان، ئۇلارنىڭ ھۆكمىنى قىيامەتكە قويغان ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر، سەئد ئىبنى ئەبى ۋەققاس ۋە ئۇسامە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇلاردەك بەزى بىتەرەپ ساھابىلارنى كۆرسىتەتتى.

كېيىنچە، چوڭ گۇناھلار سەۋەبىدىن باشقىلارنى كافىرغا چىقىرىدىغان خاۋارىجلار ۋە ھەرقانداق چوڭ گۇناھنى كۇپۇر دېيىشتە، ئۇلارغا ئوخشاپ قالغان شىئەلەرگە قارىتا ئىنكاس سۈپىتىدە ئىمان بىلەن كۇپۇر ئاتالغۇلىرىنى ئىزاھلاش ۋە ئۇقۇمىنى بېكىتىش ئوتتۇرىغا چىقتى. مۇرجىئەلەرنىڭ كۆپ قىسمى خاۋارىجلارغا رەددىيە بېرىپ: ئىمان – ئاللاھنى تونۇش ۋە پەيغەمبەرلىرىگە ئىمان كەلتۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇنىڭغا ئاساسەن، كىمكى ئاللاھتىن باشقا ھەق مەبۇد يوق، مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى دەپ تونۇسا، ئۇ مۆمىن بولىدۇ، دەپ قارىغان. چۈنكى، خاۋارىجلار: ئىمان دېگەن ئاللاھنى تونۇش ۋە پەيغەمبەرلىرىگە ئىمان كەلتۈرۈش، شۇنداقلا پەرزلەرنى ئادا قىلىش ۋە چوڭ گۇناھلارنى تەرك قىلىشتىن ئىبارەت، دەپ تەرىپ بەرگەن. بۇنىڭغا ئاساسەن كىمكى ئاللاھتىن باشقا ھەق مەبۇد يوق، مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى دەپ تونۇسا، لېكىن بىرەر پەرزنى قىلماي قالسا ياكى بىرەر چوڭ گۇناھنى قىلىپ سالسا، ئۇ خاۋارىجلار نەزىرىدە كافىر بولاتتى. مۇرجىئەلەر نەزىرىدە بولسا مۆمىن دەپ قارىلاتتى. چۈنكى، بۇ تۈردىكى مۇرجىئەلەر «ئىمان بولسا، گۇناھنىڭ ئىمانغا زىيىنى يوق» دەپ قارايتتى.(3)

مۆتەزىلىلەر چوڭ گۇناھ قىلغاننى كافىر دېمىسىمۇ، ئۇ پاسىق بولىدۇ. لېكىن، دوزاختا مەڭگۈ قالىدۇ دەپ قارىغان. نەتىجىدە، مۇرجىئەلەر خاۋارىج، شىئە ۋە مۆتەزىلىلەرگە قارشى مەۋقەدە تۇرغان. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى دىلدا تەستىقلىسىلا يېتەرلىك دەپ قارىغان. يەنە بەزىلىرى دىلدا تەستىقلىمىسىمۇ، تىلدا ئىقرار قىلسا يېتەرلىك دەپ قارىغان. يەنە بەزىلىرى دىلدا تەستىقلاش بىلەن بىرگە تىلدا ئىقرار قىلىشمۇ كېرەك دېگەن.

ئومۇمەن، بۇ تۈردىكى مۇرجىئەلەر ئىمانلا بولسا ئەمەل قىلمىسىمۇ، گۇناھ قىلسىمۇ زىيىنى يوق دەپ قارىغان. يەنى، بۇلار ئەمەلنى پۈتۈنلەي يوققا چىقىرىدۇ. لېكىن، بۇ تائىپە ئابباسىيلار دەۋرىگە كەلگەندە ئاساسەن يوقاپ كەتكەن.

بەزى ئەھلى ھەدىسلەر ئىمام ئەبۇ ھەنىفە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىلەردەك بەزى ئىماملارنى ئىمان كەم – زىيادە بولمايدۇ دەپ قارىغانلىقىغا ئاساسلىنىپ تۇرۇپ، ئەمەلنى مۇھىم ئەمەس دەپ قارايدىكەن دەپ «فۇقاھالار مۇرجىئىسى» دەپ ئاتىۋالغان. ئەمەلىيەتتە، ئىمام ئەبۇ ھەنىفە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىلەر ئەمەلنى تەرك قىلىشقا پەتىۋا بېرىپ باقمىغان. بەلكى پەرز ۋە ۋاجىپ ئەمەللەرنى قىلمىسا بولمايدۇ، ھارام ئىشلارنى، گۇناھلارنى قىلسا بولمايدۇ. بۇنىڭغا خىلاپلىق قىلغانلار جازاغا تارتىلىدۇ، دەپ قارايدۇ.

ئەگەر ئۇلار ئىماننى ئالدىن ئورۇنغا، ئەمەلنى كېيىنكى ئورۇنغا قويۇشنى مەقسەت قىلىپ، ئىمام ئەبۇ ھەنىفە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى قاتارلىق ئالىملارنى «مۇرجىئە» دېمەكچى بولغان بولسا، بۇنىڭ زىيىنى يوق. بەلكى، بىر قىسىم ئالىملار بۇخىل مەۋقەنى بىدئەتچى مۇرجىئىيلاردىن پەرقلەندۈرۈپ، سۈننەتكە ئۇيغۇن مۇرجىئىيلىك دەپ تەرىپلەشكەن. چۈنكى، ئىمام ئەزەمنىڭ مەزكۇر مەۋقەسى ماھىيەتتە ئايەت ۋە ھەدىسلەرگە ئاساسلانغان، قۇرئاندا ئەمەلنى ئىمانغا ئەگەشتۈرۈپ: (ئىمان ئېيتقان ۋە سالىھ ئەمەللەرنى قىلغان) دەپ ئايەتلەر كەلگەن.

ئۆز ۋاقتىدىكى مۆتەزىلىلەر ۋە خاۋارىجلار تەقدىر مەسىلىسىدە ئۆز قاراشلىرىدىن باشقىچە قارىغان ئىماملارنى مۇرجىئە دەۋالىدىغان بولغاچقا، ۋە يەنە چوڭ گۇناھ سادىر قىلغانلارنى كافىر دېمىدى، دەپ ئىمام ئەبۇ ھەنىفە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىلەردەك ئەھلى سۈننە پېشۋالىرى بولغان ئىماملارغا مۇرجىئە قالپىقىنى كىيدۈرگەن ئەھۋاللارمۇ بولغان.

بۇنداق بولغاندا، خاۋارىج ۋە مۆتەزىلىلەرنىڭ ئىمام ئەبۇ ھەنىفە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىنى مۇرجىئە دېگىنى ئەمەلىيەتتە، ئۇنى ماختاش بولىدۇ.

دېمەك، بىرسىنى مۇرجىئە دېگەندە، ئۇنىڭدىن نېمىنى مەقسەت قىلىش ئىنتايىن مۇھىم. چۈنكى، سەلەف – سالىھلەردىن ئېھتىيات يولىنى تۇتۇپ، ساھابىلار ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرگەن ۋەقەلەرگە قارىتا بىرەر ھۆكۈم چىقارمىغان، ئۇرۇشتىن نېرى تۇرغان خېلى كۆپ ساھابىلارمۇ، ئىماننىڭ ئېنىقلىمىسىدا خاۋارىج ۋە ئەھلى ھەدىسلەردىن باشقىچە قاراشتا بولغان ئىمام ئەبۇ ھەنىفە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى قاتارلىق ئەھلى سۈننەت ئىماملىرىمۇ «مۇرجىئە» دېيىلگەن ئەھۋاللار بولغان.

ئەمما، ئەھلى سۈننەت ئەقىدىسىگە چۈشمەيدىغان، باشقا مەنىدىكى مۇرجىئە پىرقىلىرى بولسا، بۇلارنىڭ قۇيرۇقىنى ئەينى چاغدىلا قۇم باسقان بولغاچقا، ھازىر ئۇلارنى ئۇچرىتالمايمىز، ئاللاھقا شۈكرى.

5. بىدئەت

«بىدئەت» دېگەن قۇرئان ۋە ھەدىسلەردە كەلگەن ئاتالغۇ بولۇپ، ئومۇمەن قىلىپ ئېيتساق، دىن تاماملىنىپ بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭدا پەيدا قىلىنغان بىرەر ئەقىدە ياكى ئىبادەتنى كۆرسىتىدۇ.

جانابى ئاللاھ «قۇرئان كەرىم»دە: (راھىبلىقنى ئۇلار ئۆزلىرى پەيدا قىلىۋالدى. ئۇلارغا ئۇنى بىز بېكىتمىدۇق.) (4) دېگەن.

ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا رىۋايەت قىلىدۇكى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: «كىمكى بىزنىڭ بۇ ئىشىمىزدا (دىنىمىزدا) بىرەر نەرسە پەيدا قىلىدىكەن، ئۇ رەت قىلىنىدۇ».(5)

ئىمام شاتىبىي: «شەرىئەتتە دەلىلى بولمىغان ئەمەل بىدئەت دەپ ئاتالغان» دېگەن.(6)

بۇ ئېنىق ۋە تالاش – تارتىش قىلىنمايدىغان مەسىلە، لېكىن ئادەتتە، بىز ئالىملارنىڭ بىدئەت ئاتالغۇسىغا بەرگەن ئىزاھاتلىرى، ئېنىقلىمىلىرىنى بايان قىلغان يازمىلارغا قارايدىغان بولساق، ئۇلارنىڭ بۇ مەسىلىدىكى كۆزقارىشى ھەر خىل كۆرۈنۈپمۇ قالىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى شۇكى، بەزى ئالىملار بىدئەت سۆزىنىڭ ئەرەب تىلىدىكى «يېڭى پەيدا قىلىنغان ئىش» دېگەن مەزمۇنىغا قاراپ، ئۇنىڭ ئۇقۇمىنى ئىنتايىن كېڭەيتسە، يەنە بەزىلەر ئۇنى پەقەت شەرىئەت دائىرىسىگىلا قاراتقان.

مەسىلەن، بىرىنچى يۆنىلىشتىكىلەردىن، ئىمام شافىئىي رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى باشچىلىقىدىكى ئىمام غەززالى، ئىززىددىن ئابدۇسسالام، نەۋەۋى ۋە ئىبنۇل ئەسىر قاتارلىقلار بىدئەتنى ياخشى ۋە يامان دەپ ئىككىگە ئايرىپ، سۈننەتكە زىت كېلىدىغىنى ياكى شەرىئەتتە بار ئىشنى بىكار قىلىۋېتىدىغان بولسا، بۇ چەكلەنگەن بىدئەت بولىدۇ؛ ئاللاھ تائالا بۇيرۇغان، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم تەرغىپ قىلغان ئومۇم دائىرىگە كىرىدىغان يېڭى ئىش بولسا، بۇ مەدھىيىلىنىدىغان ياخشى بىدئەت بولىدۇ دېگەن.

بۇلار بىدئەتنى ھەرقانداق يېڭىلىققا ئىشلەتكەن بولغاچقا، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ زامانىدا بولمىغان ھەرقانداق ئىشنى بىدئەت دەيدۇ ۋە ئۇ يېڭىلىقنى شەرىئەت ئاساسلىرىغا تەڭلەيدۇ، ۋاجىپ دائىرىگە كىرسە، ۋاجىپ بولىدۇ؛ ھارام دائىرىگە كىرسە، ھارام بولىدۇ؛ مۇستەھەپ دائىرىگە كىرسە، مۇستەھەپ، مۇباھ دائىرىگە كىرسە مۇباھ بولىدۇ. بۇلار ئاساسلانغان سەھىھ ھەدىسلەرمۇ بار، ئەلۋەتتە.(7)

ئەمما، ياخشى بىدئەت ياكى ۋاجىپ بىدئەت، ياكى مۇستەھەپ بىدئەت دېگەن ئاتالغۇلارنىڭ ھەممىسى ئىسلامدا ئەسلى يولغا قويۇلغان، لېكىن ئىجرا قىلىنىش ئۇسۇلى جەھەتتىن يېڭىلىق بولغان ئەمەللەرنى ئەرەب تىلى جەھەتتىن «يېڭىلىق» دەپ ئاتاش دائىرىسىگە كىرىدۇ. بۇنى تۆۋەندىكى ھەدىسمۇ تەكىتلەيدۇ:

مۇنزىر ئىبنى جەرىر دادىسىنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: بىز بىر چۈش ۋاقتى پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ قېشىدا ئولتۇراتتۇق. يالاڭئاياغ، يېرىم يالىڭاچ، ئۇچىلىرىغا يۇڭ كىيىملەرنى ئارتىۋالغان، يېنىغا قىلىچ ئاسقان بىر گۇرۇھ كىشى كەلدى. ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى، بەلكى ئۇلارنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك مۇزەر قەبىلىسىدىن ئىدى. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئۇلارنىڭ ئاچ ۋە يوقسۇل ھالىنى كۆرۈپ چىرايى بىر قىسما بولۇپ كەتتى. ئاندىن ئۆيىگە كىرىپ چىققاندىن كېيىن، بىلالنى ئەزان ئوقۇشقا بۇيرىدى. تەكبىر چۈشۈرۈلگەندىن كېيىن، ناماز ئوقۇدى. نامازدىن كېيىن كىشىلەرگە خىتاب قىلىپ: (ئى ئىنسانلار! سىلەرنى بىر ئىنساندىن ياراتقان پەرۋەردىگارىڭلاردىن قورقۇڭلار)(8) دېگەن ئايەتنى ئاخىرىغىچە ئوقۇپ، ئاندىن: (ئى مۆمىنلەر! ئاللاھتىن قورقۇڭلار، ھەر ئادەم ئەتە (يەنى، قىيامەت كۈنى) ئۈچۈن (ياخشى ئەمەللەردىن) نېمىلەرنى تەييارلىغانلىقىغا قارىسۇن، ئاللاھتىن قورقۇڭلار، ئاللاھ ھەقىقەتەن قىلىۋاتقان ئىشىڭلاردىن تولۇق خەۋەرداردۇر.)(9) دېگەن ئايەتنى ئوقۇدى. ئاندىن سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ: «ھەر كىشى تىللالىرىدىن، تەڭگىلىرىدىن، كىيىم – كېچەكلىرىدىن، بۇغداي ۋە خورمىلىرىدىن بىرەر سادىن بولسىمۇ سەدىقە قىلسۇن، ھەتتا يېرىم خورما بولسىمۇ بەرسۇن» دېدى. ئەنسارىلاردىن بىر ئادەم خېلىلا ئېغىر بىر خالتىنى ئاران كۆتۈرۈپ ئېلىپ كېلىپ سەدىقە قىلدى. شۇنىڭ بىلەن، كىشىلەر بىر – بىرلەپ سەدىقىلىرىنى ئەكىلىشكە باشلىدى. قارىسام، ئېلىپ كېلىنگەن يېمەك – ئىچمەك ۋە كىيىم – كېچەكلەر ئىككى دۆۋە بولۇپ كېتىپتۇ. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ خۇشاللىقتىن يۈزىنىڭ ئالتۇندەك پارقىراپ كەتكەنلىكىنى كۆردۈم. شۇندىن كېيىن، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېدى: «كىمكى ئىسلامدا بىرەر ياخشى ئىشنى يولغا قويسا، ئۇنىڭغا شۇ ئىشنىڭ ئەجرى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شۇ ئىشنى قىلغان كىشىلەرنىڭ ئەجرى بولۇپ تۇرىدۇ. بۇ، ئۇلارنىڭ ئەجىرلىرىدىن ھېچ نەرسىنى كېمەيتىۋەتمەيدۇ. كىمكى ئىسلامدا بىرەر يامان ئىشنى يولغا قويسا، ئۇنىڭغا شۇ ئىشنىڭ گۇناھى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن شۇ ئىشنى قىلغان كىشىلەرنىڭ گۇناھى بولۇپ تۇرىدۇ. بۇ، ئۇلارنىڭ گۇناھىدىن ھېچ نەرسىنى كېمەيتىۋەتمەيدۇ».(10)

يۇقىرىدىكى ھەدىستە سەدىقە قىلىشنىڭ يېڭى ئۇسۇلى «ياخشى ئىشنى يولغا قويۇش» دەپ سۈپەتلەنگەن. ھالبۇكى، سەدىقە قىلىش دىندا بار ئىش ھەمدە ئۇ تەرىقىدە سەدىقە قىلىشمۇ چەكلەنمىگەن.

ئىمام ئىبنى تەيمىيە، ئىمام ئىبنى رەجەب ۋە ئىمام ئىبنى ھەجەر قاتارلىق يەنە بىر تۈركۈم ئالىملار بولسا، بىدئەتنى ياخشى ياكى يامان بىدئەت دەپ ئايرىپ يۈرمەي، يۇقىرىقى ئالىملار ئازغۇنلۇققا تەۋە دەپ قارىغان يامان بىدئەتنىلا «بىدئەت» دەپ ئاتىغان. شەرىئەتكە مۇۋاپىق كەلگىنىنى بىدئەت دائىرىسىگە كىرگۈزمىگەن.

ئىمام ئىبنى تەيمىيە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى مۇنداق ئېنىقلىما بەرگەن: «بىدئەت دېگەن كىتاب ۋە سۈننەتكە ياكى سەلەفلەرنىڭ ئىجماسىغا خىلاپ بولغان ئېتىقاد ۋە ئىبادەتلەردىن ئىبارەت».(11)

ئىمام ئىبنى رەجەبمۇ مۇنداق ئېنىقلىما بەرگەن: «بىدئەت شەرىئەتتە بىرەر ئاساسى بولمىغان، كېيىن پەيدا قىلىنغان ئىشتۇر. ئەمما، شەرىئەتتە بىرەر ئاساسى بولغان ئىش بولسا، ئەرەب تىلىدا بىدئەت دەپ ئاتالسىمۇ، لېكىن شەرىئەت چەكلىگەن بىدئەت بولمايدۇ».(12)

يۇقىرىقى ئىككى يۆنىلىشتىكى ئالىملارنىڭ بەرگەن ئىزاھاتلىرىغا قارايدىغان بولساق، ئۇلارنىڭ بىدئەتنى ئىزاھلاشتا بىردەك قاراشتا ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ قارىشىدا، دىن يامان كۆرگەن ۋە ئازغۇنلۇق دەپ قارىغان بىدئەت ئىمام شاتىبىي ئىزاھلىغاندەك: «دىندا ئاللاھنىڭ بەلگىلىمىسىگە ئوخشىتىپ، ئاللاھقا تېخىمۇ ياخشى قۇللۇق قىلىش مەقسىتىدە يېڭىدىن پەيدا قىلىنغان بىر خىل يول»دىن ئىبارەت.(13)

يىغىپ ئېيتساق، «بىدئەت»نىڭ مەنىسى بىرلا. ئۇ بولسىمۇ، دىندا بولمىغان بىر ئېتىقاد ياكى ئەمەلدۇر. پەيدا قىلىنغان ئەمەل – ئىبادەتلەرنىڭ مىساللىرى كۆپ، بۇ فىقھىدا بايان قىلىنىدۇ. ئەمما، ئېتىقادتىكى بىدئەتلەرنىڭ مىسالى بولسا، مەسىلەن، خاۋارىجلار، قەدەرىييە ۋە رافىزىيلار پەيدا قىلىۋالغان قۇرئان ۋە ھەدىستە يوق، سەلەف – سالىھلار ئىجماسىغا زىت بەزى ئېتىقادلارنى كۆرسىتىدۇ.

بۇ بىدئەتنىڭ ئېنىقلىمىسى ۋە ئىزاھاتى ھەققىدىكى نەزەرىيە تەرىپى. ئەڭ مۇھىم بولغىنى ھەر بىر ئەقىدە ياكى ئەمەلگە بۇ نەزەرىيىنى تەتبىقلاش بىلەن بىرگە تەتبىقلاشتىكى سەمىمىيەت ۋە قېلىپ – ئۆلچەمگە سېلىش ئۇسۇلىدۇر.

چۈنكى، ھازىرغا قەدەر ئېغىر بولىۋاتقان ئىش ھەر بىر ئېقىم، يۆنىلىش ياكى مەدرىسە ئۆزى ئىلگىرىدىن تارتىپ تۇتۇپ كېلىۋاتقان بىرەر ئېتىقاد ياكى ئەمەلنى بىدئەتنىڭ بېكىتىلگەن قېلىپىغا سالغىنىدا ئۇنى بىدئەت ئەمەس دەپ تۇرۇۋالىدۇ. شۇ قېلىپنىڭ ئۆزىگە باشقىلارنىڭكىنى سالغىنىدا ئۇنى بىدئەتكە چىقىرىدۇ. دېمەك، بۇ ئىش ئاخىرى ھەر بىر مەسىلىگە سەمىمىيەت، ئىنساپ ۋە ئىلمىي مۇئامىلە قىلىشقا قاراشلىق بولىدۇ.

تارماق فىقھى مەسىلىلەردە بۇنداق ئەھۋاللار ئىنتايىن كۆپ ئۇچرايدۇ. گەرچە سەھىھ ھەدىستىن دەلىلى بولسىمۇ، ھەنەفىي مەزھەپنىڭ بەزىبىر قاراشلىرىنى بىدئەت دەپ تۇرۇۋالىدىغان بەزى سەلەفىي مەزھەپ ياقلىغۇچىلىرى، ئەگەر شۇ قاراشنىڭ ئۆزىنى ياكى ئوخشىشىنى ھەنبەلىي مەزھەپ ياكى ئىمام ئىبنى تەيمىيە، ياكى شەيخ ئۇسەيمىن، ياكى شەيخ ئالبانىلاردىن بىرى ياقلىغان بولسا، ئۇنى ھەرگىزمۇ بىدئەت دېمەيدۇ. بۇ گەپ ھەنەفىي مەزھەپ ياكى باشقا مەزھەپ ياقلىغۇچىلىرىغىمۇ ئوخشاشلا چۈشىدۇ.

مېنىڭ قارىشىمچە، ئاللاھ تائالا باشقا ھەر ئىشتا قىلغاندەك، بۇ ئىشتىمۇ ئىلىم تەھسىل قىلغان ۋە قىلىۋاتقان، ئىزدەنگەن ۋە ئىزدىنىۋاتقان ئىلىم ئەھلىلىرى، ياكى تەتقىقاتچى، ياكى دەۋەتچى، ھەتتا، ئاۋاملارغا قەدەر بەندىلەرنىڭ بىرەر مەسىلىگە نەقەدەر ئىنساپ، سەمىمىيەت ۋە خالىس نىيەت بىلەن مۇئامىلە قىلىشى ياكى باشقىچە پوزىتسىيىدە بولۇشىنى سىنايدۇ.

بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك يەنە بىر ئىختىلاپ سەۋەبى شۇكى، ئاجىز ھەدىسلەردە ياكى ساھابىلارنىڭ سۆز، ئىش – ئىزلىرىدا كەلگەن بەزى ئىشلارنى بىدئەت دەپ بېكىتىشتە قاراشلار ئوخشاش چىقماسلىقى مۇمكىن. چۈنكى، ئاجىز ھەدىسنىڭ ھۆكمىدە، ساھابىنىڭ سۆزى ۋە ئىش – ئىزلىرىدا قاراشلار ئوخشاش ئەمەس.

بەزىدە بىرەر ئېتىقاد ياكى ئەمەلنىڭ سەھىھ دەلىلى بارلىقى ياكى سۈننەتكە ئۇيغۇن ئىكەنلىكىنى بىلمەسلىكمۇ، ئۇنى بىدئەت دەپ تۇرۇۋېلىشقا سەۋەب بولۇپ كەلمەكتە. بۇنى كۈندىلىك ھاياتىمىزدا كۆپ ئۇچرىتىمىز.

بەزىدە بىرەر مەسىلە ھەققىدە ئىككى خىل ھەدىس كېلىپ قالىدىغان ئەھۋاللارمۇ بولىدۇ. مىسال ئۈچۈن چاشگاھ نامىزى ھەققىدە كەلگەن تۆۋەندىكى ئىككى خىل ھەدىسكە قاراپ باقايلى.

ئۇرۋە رىۋايەت قىلىدۇكى، ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا مۇنداق دېگەن: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم چاشگاھ نامىزىنى پەقەت ئوقۇمىغان، لېكىن مەن ئۇنى ئوقۇيمەن.(14)

ھەزرىتى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ بۇ سۆزىگە قارىغاندا، ئۇ رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ چاشگاھ نامىزىنى ئوقۇغانلىقىنى ئۆزى كۆرمىگەن، چۈنكى رەسۇلۇللاھ كۆپىنچە چاشگاھ ۋاقىتلىرىدا، يا سەپەردە، يا مەسجىدتە، ياكى باشقا ئاياللىرىنىڭ قېشىدا، ياكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئىشلىرى بىلەن سىرتتا بولاتتى، بىراق ئۇ، بۇ نامازنى ئوقۇشنىڭ پەزىلىتىنى ئۆزى رەسۇلۇللاھنىڭ ئوقۇغىنىنى كۆرمىگىنى بىلەن رەسۇلۇللاھنىڭ ياكى باشقىلارنىڭ ئۇنىڭغا سۆزلەپ بېرىشى ئارقىلىق خەۋەردار بولغان بولسا كېرەك. ئەمەلىيەتتە، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مەككە فەتھى قىلىنغان كۈندە چاشگاھ نامىزىنى ئوقۇغانلىقى، ئەبۇ ھۇرەيرە ۋە ئەبۇ زەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇلارغا ئوقۇشنى تاپىلىغانلىقى سەھىھ ھەدىسلەردە كەلگەن.(15)

يەنە تېخى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا ئۆزى باشقا بىر ھەدىستە: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم چاشگاھ نامىزىنى تۆت رەكەت ئوقۇيتتى. خالىغانچە ئارتۇقمۇ ئوقۇيتتى، دېگەن.(16)

مۇۋەررىق رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: مەن ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمادىن:

 – سىلى چاشگاھ نامىزىنى ئوقۇملا؟ – دەپ سورىسام. ئۇ:

 – ياق، – دېدى.

 – ئەمىسە ئۆمەرچۇ؟ – دېسەم، ئۇ:

 – ياق، – دېدى.

 – ئەمىسە ئەبۇ بەكىرچۇ؟ – دېسەم، ئۇ:

 – ياق، – دېدى.

 – ئەمىسە رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمچۇ؟ – دېسەم. ئۇ:

 – رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەممۇ ئوقۇمايتتىغۇ دەيمەن، – دېدى.(17)

رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ، ئەبۇ بەكىر ۋە ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇلارنىڭ چاشگاھ نامىزىنى ئوقۇغانلىقىنى ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ كۆرمىگەنلىكى، ئۇلارنىڭ چاشگاھ نامىزىنى ھەقىقەتەن ئوقۇمىغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ، پەقەتلا ئىبنى ئۆمەرنىڭ كۆرمىگەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مەككە فەتھى قىلىنغان كۈنى چاشگاھ ئوقۇغانلىقىنى ئۇممۇ ھانى رەزىيەللاھۇ ئەنھا بىلەن ئەنەس ئىبنى مالىك رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ كۆرگەن. يەنە رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئەبۇ ھۇرەيرە بىلەن ئەبۇ زەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇلارغا چاشگاھ نامىزى ئوقۇشنى تاپىلىغان.

ئەبۇ ئوسمان ئەننەھدى رىۋايەت قىلىدۇكى، ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مۇنداق دېگەن: «دوستۇم رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ماڭا ئۈچ ئىشنى تاپىلىغان، مەن ئۇلارنى ھاياتلا بولىدىكەنمەن، ئۆلگىچە تاشلىمايمەن: ھەرئايدا ئۈچ كۈن روزا تۇتۇش، چاشگاھ نامىزىنى ئوقۇش ۋە ۋىتىرنى ئوقۇپ ئۇخلاش».(18)

بۇ، سۈننەت بىر ئەمەلنى ئۇنىڭ سۈننەتتە بارلىقىدىن خەۋەرسىز قالغانلىقتىن بىدئەت دەپ سېلىشنىڭ بىر مىسالى. بۇنىڭدىن شۇنى كۆرۈۋالالايمىزكى، بىز سۈننەتنى قانچە ياخشى بىلگىنىمىزدە، بىدئەتتىن شۇنچە يىراق تۇرۇپلا قالماي، سۈننەتتە بار ئەمەلنى بىدئەت دەپ سېلىشتىنمۇ ساقلىنالايمىز. شۇڭا، بىدئەتچىلىكنىڭمۇ، بىدئەتكە چىقىرىۋېتىشنىڭمۇ ئەڭ ئۈنۈملۈك «دورىلىرى»دىن بىرى سۈننەتنى ئۆگىنىشتۇر.

بۇنىڭ ئۈچۈن، ھەنەفىي ئالىملاردىن مۇھەممەد ئەلخادىمى بىدئەتنى: «ئېتىقادتا بولسۇن، ياكى ئەمەلدە بولسۇن، ياكى گەپ – سۆزدە بولسۇن، سۈننەتنىڭ قارشىسىدۇر» دەپ چۈشەندۈرگەن.

يۇقىرىقى سەۋەبلەر تۈپەيلى، بىدئەت ئۆلچىمىنى ئەمەلىيەتكە تەتبىقلاشنىڭ ئىنتايىن قىيىنلىقىدىن، گەرچە بىدئەت ھەققىدە ئايرىم – ئايرىم ئونلارچە كىتاب يېزىلىپ كەتكەن بولسىمۇ، بۇ مەسىلە كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ كاللىسىدىلا ئەمەس، ئەھلى ئىلىملەرنىڭ كاللىسىدىمۇ تېخىچە بىر تەرەپ قىلىنىپ كەتمىگەندەك، غۇۋالىقىنى ساقلاپ كەلمەكتە.

ھالبۇكى، بىدئەت ئۇقۇمى يۇقىرىدا ئېنىقلىما بېرىلگەندەك ئىنتايىن روشەن، چۈشىنىشلىك، ئايدىڭ مەسىلە. يەنى، دىن تاماملىنىپ بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭدا پەيدا قىلىنغان بىرەر ئەقىدە ياكى ئىبادەتتۇر. بۇ ئىشنىڭ دىندا قاتتىق ئەيىبلىنىدىغانلىقىدا شەك يوق. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ «ھەرقانداق بىدئەت ئازغۇنلۇقتۇر» دېگەن سۆزىمۇ شەرىئەت چەكلىگەن ئاشۇ يامان بىدئەتنى كۆرسىتىدۇ.(19)

بۇ يەردە شۇنىمۇ ئەسكەرتىش زۆرۈركى، بىدئەتنىڭ ھەممىسى ئوخشاش دەرىجىدە ئەمەس. بۇنى ئىمام شاتىبىي مۇنداق بايان قىلغان: «بىدئەتلەرنىڭ ئەقىل بىلەن چۈشەنگىلى بولىدىغانلىرى تەھلىل قىلىنغاندا ئۇنىڭ ئوخشىمىغان دەرىجىلەردە ئىكەنلىكى مەلۇم بولىدۇ. مەسىلەن، ئۇنىڭ بەزىسى جاھىلىيەت بىدئەتلىرىدەك ئېنىق كۇپۇرلۇقتۇر. بۇنىڭغا قۇرئانمۇ تەنبىھ بەرگەن. يەنە مۇناپىقلارنىڭ جان ۋە ماللىرىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن دىن تونىغا ئورىنىۋېلىشتىن ئىبارەت بىدئەتلىرىمۇ ۋە شۇنىڭغا ئوخشىغان ئېنىق كۇپۇرلۇق ئىكەنلىكىدە شەك قىلىنمايدىغان ئىشلارمۇ ئوخشاش. يەنە بەزى بىدئەتلەر كۇپۇرلۇق ئەمەس، بەلكى گۇناھ مەئسىيەت بولىدۇ. يەنە بەزىسى خاۋارىج، مۆتەزىلە، قەدەرىييە، مۇرجىئە ۋە شۇلارغا ئوخشىغان ئازغۇن تائىپىلەرنىڭ بىدئەتلىرىدەك كۇپۇرلۇقمۇ ئەمەسمۇ قاراش ئوخشاش بولمايدىغانلىرىمۇ بولىدۇ. يەنە بەزى بىدئەتلەر گۇناھ دائىرىسىدە ئىكەنلىكىدە بىرلىككە كېلىنگەن. مەسىلەن، شەھۋەتنى يوقىتىش ئۈچۈن ئاختا قىلىنىش، روزىدار ھالەتتە ئاپتاپتا ئۆرە تۇرۇش، توي قىلماي ياشاش قاتارلىقلارغا ئوخشاش. يەنە بەزىسى مەكروھ دائىرىسىدە، مەسىلەن، ھارپا كۈنى كەچتە دۇئا تىلاۋەت ئۈچۈن يىغىلىش، جۈمە خۇتبىلىرىدە ئىسلام پادىشاھلىرىنى تىلغا ئېلىشقا ئوخشاش. دېمەك، بۇ ئىشلارنىڭ ھەممىسى بىر دەرىجىدە ئەمەسلىكى ھەممىگە ئايان. ئەھۋال شۇنداق ئىكەن، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ھۆكمى بىر، مەكروھ ياكى ھارام دېيىش توغرا بولمايدۇ».(20)

تەتبىقلاش دائىرىسىدە يەنە نۇرغۇن مەسىلىلەردە قاراش بىردەك ئوخشاش بولماسلىقى مۇمكىن. چۈنكى، بەزى ئىشلارنىڭ تېگى يولغا قويۇلغىنى بىلەن، شۇنىڭغا قوشۇلۇپ كېلىدىغان بەزىبىر ئىشلار يېڭىلىق بولۇشى مۇمكىن. مەسىلەن، قەبرە بېشىدا قۇرئان ئوقۇش، سەپنى رۇسلاش ئۈچۈن سىزىق سىزىپ قويۇش، مەسجىدكە مېھراپ چىقىرىش، نامازدىن كېيىن ئىمامنىڭ يېتەكچىلىكىدە جامائەتنىڭ تەسبىھ ۋە زىكىر ئېيتىشى… ۋەھاكازالار. بۇلاردىمۇ ھەر بىر شەخسنىڭ تۇتقان يۆنىلىشى، ئەگەشكەن مەدرىسىسى، ياقلىغان قاراشلىرىنىڭ مەلۇم تەسىرى بولۇشى مۇمكىن. شۇڭا، بىرەر ئىشنىڭ بىدئەت ياكى ئەمەسلىكىنى بېكىتىشتە، يۇقىرىدا دېگىنىمىزدەك مۇمكىنقەدەر ئىلمىي ئۇسۇلنى قولدىن بەرمەسلىك، سەمىمىي بولۇش ئىنتايىن مۇھىم.

6. مەزھەپ

«مەزھەپ» ئاتالغۇسى ئەرەب تىلىدا «تۇتقان بىرەر يول، ياكى ئېتىقاد، ياكى قاراش»تىن ئىبارەت بولۇپ، كېيىنچە، بىرەر كىشىنىڭ ئىلمىي ۋە ئەمەلىي مەسىلىلەردە ئېتىقاد قىلغان ياكى تۇتقان كۆزقاراشلىرى، پرىنسىپلىرى ۋە نەزەرىيىلىرىنىڭ توپلىمىغا قارىتىلىدىغان بولغان. بۇمۇ بىدئەت ئاتالغۇسىغا ئوخشاشلا ئېتىقادتىمۇ، فىقھىغا تەۋە ئەمەلدىمۇ بولىدۇ. دېمەك، بىرەر مەزھەپنى تۇتقان كىشى باشقىلار تۇتقان كۆزقاراشلار، پرىنسىپلار ۋە نەزەرىيىلەردىن باشقىچە يول تۇتقان بولىدۇ.(21)

بۇ ئاتالغۇ ئەسلىدە ئىسلامدىكى ئېنىق بىر كۆرسەتمە كەلمىگەن مەسىلىلەردە ساھابىلار، تابىئىنلار ۋە ئۇلاردىن كېيىنكىلەرنىڭ ئىجتىھاد قىلىشىدىن كېلىپ چىققان. بۇ تۈرلۈك ئىجتىھاد قىلىش ئىسلامدا يولغا قويۇلغان ۋە بۇنىڭدىن قاراش ئوخشاشماسلىقى كېلىپ چىققان.

سىياسى جەھەتتىن ھەزرىتى ئوسمان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئۆلتۈرۈلۈشى سەۋەبىدىن ئەۋجىگە چىققان «خەلىپىلىككە كىم ئەڭ ھەقلىق؟» دېگەندەك مەسىلىلەر نەتىجىسىدە مۇسۇلمانلار ئەھلى سۈننە، شىئە ۋە خاۋارىج تائىپىلىرىگە بۆلۈنۈپ كەتكەن.

فىقھى جەھەتتىن دۇچ كەلگەن مەسىلىلەردىكى تۈرلۈك ئىجتىھادلار تۈرلۈك قاراشلارنى ۋە ھەر بىر قاراشنى تۇتۇپ ماڭىدىغان ئالىملارنى ئوتتۇرىغا چىقارغان. نەتىجىدە، تۈرلۈك مەزھەپلەر مۇسۇلمانلار ئارىسىغا كەڭ تارقالغان. بىز بىلىدىغان ھەنەفىي، مالىكىي، شافىئىي ۋە ھەنبەلىي قاتارلىق تۆت مەزھەپ ئەھلى سۈننەگە تەۋە ئەڭ مەشھۇر مەزھەپلەردۇر. بۇلاردىن باشقا شىئەلەرنىڭ ئون ئىككى ئىمام مەزھىپى، زەيدىيە مەزھىپى، خاۋارىجلارنىڭ ئىبازى مەزھىپى ۋە يەنە ئۆز ئالدىغا قىياسنى رەت قىلىدىغان زاھىرىييە مەزھىپىمۇ بار.(22)

7. مەزھەپچى

«مەزھەپچى» دېگەن ئاتالغۇ يۇقىرىقىدەك بىرەر مەزھەپنىڭ قاراشلىرىنى چىڭ تۇتىدىغان كىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭغا يېقىن كېلىدىغان يەنە بىر ئاتالغۇ بولسا «مۇتەئەسسىپ» ياكى «مەزھەپ مۇتەئەسسىپى» دېگەن ئاتالغۇ بولۇپ، بۇ ئۆزى ياقلىغان مەزھەپنى دەلىلسىز قوللاشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئەھۋال مۇجتەھىد ئىماملار دەۋرىدىن كېيىن ھىجرىيە 4 – ئەسىردە ئومۇملاشقان قاتماللىق ۋە قارىغۇلارچە ئەگىشىش دولقۇنىدا پەيدا بولغان بولۇپ، ھەر بىر تالىپ ياكى ئەھلى ئىلىم ئۆزى ئىلىم ئوقۇغان ئۇستازلىرى ئەگەشكەن مۇجتەھىد ئىماملارنىڭ قاراشلىرىنىلا ياقلىغان. ئىجتىھاد ئىشىكى تاقالدى دەپ ئىمامنىڭ سۆزىنى قۇرئاننىڭ ھەرپلىرىدەك بىلگەن. سەمىمىيەت يوقۇلۇپ ھاۋايى – ھەۋەس ھاكىم بولغان.

بۇنىڭ نەتىجىسىدە تۆۋەندىكىدەك يامان ئاقىۋەتلەر كېلىپ چىققان:

1. قارشى تەرەپنىڭ قۇرئان ۋە ھەدىستىن ئېنىق دەلىلى بولسىمۇ، ئۆز مەزھىپىنى توغرا دەپ تۇرۇۋېلىش.

2. ئاداۋەتلىشىش ۋە تەپرىقىچىلىك.

3. قارشى تەرەپكە خاتا پەتىۋا پىچىش.

4. قۇرۇق بەس – مۇنازىرە قىلىش ۋە ھاۋايى – ھەۋەسكە ئەگىشىش.

بۇنىڭ بىلەن چېتىشلىق يەنە بىر ئاتالغۇ بولسا «ئاشقۇنلۇق» بولۇپ، بۇ ئىلمىي ئاساستىن چەتنەپ، بىرەر مەسىلىنى شەرىئەت ئۆلچىمى بىلەن ئۆلچىمىگەنلىكتىن، ئۆلچەيدىغان بىرەر مېتودمۇ قوللانمىغانلىقتىن، چىڭنى بوشىتىپ، بوشنى چىڭىتىپ تەڭپۇڭلۇقنى يوقىتىپ قويۇشتىن، زۇلۇم ۋە ناھەقچىلىككە ئۇچراشتىن، شۇنداقلا رىئاللىقنى ئەتراپلىق، توغرا چۈشەنمىگەنلىكتىن كېلىپ چىقىدۇ. نەتىجىدە، مۇسۇلمانلاردا بۆلۈنۈش، دۈشمەننى بىر ياقتا قالدۇرۇپ قويۇپ، بىر – بىرى بىلەن تۇتۇشۇش، پەتىۋا قالايمىقانچىلىقى، ئۆلىمالارنى كۆزگە ئىلماسلىق، ئىسلامنىڭ گۈزەل ھەقىقىتىنى سەت كۆرسىتىش قاتارلىق ئېغىر ئەھۋاللار كۆرۈلىدۇ.

بۇنىڭ ئۈچۈن، ئۆلىمالار مۇتەئەسسىپ ۋە ئاشقۇنلارغا دەۋەت ساھەسىدە بوشلۇق تاشلاپ قويماي، ئومۇم مۇسۇلمانلاردا ئىسلام ئەقىدىسىنى تىكلەش ۋە ئىمانىي قىممەتلەرنى يېتىلدۈرۈشكە، ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ روھى دۇنياسىغا ئوزۇق بولىدىغان، مەنىۋىيىتىدىكى ئۇسسۇزلۇقنى قاندۇرىدىغان ۋە كىملىكىنى ئۆزىگە ئەسلىتىدىغان ئاساسلارنى قوپۇرۇشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىشى لازىم.(23)

ئەلۋەتتە، توغرا – خاتانى ئايرىيدىغىنى دەلىلدۇر. ھەق – دەلىل ئىسپاتلىغىنىدۇر. بۇنىڭغا ئاساسەن بىرەر مەزھەپكە تەئەسسۇپلۇق قىلماسلىق، بىرەر ئالىمنى ئۇلۇغلاپ، ئۇنى خاتاسىز دەپ قارىۋالماسلىق لازىم.

ھەنەفىي مەزھەپنى چىڭ تۇتۇپ مەزھەپچىلىك قىلىدىغانلارمۇ بولغىنىدەك، يېقىنقى زامانلاردا قۇرئان ۋە ھەدىسنىلا تۇتىمىز، مەزھەپ تۇتمايمىز دېگەن چىرايلىق دەۋا بىلەن چىققان بەزى كىشىلەرمۇ بار. گەرچە بۇلارنىڭ نىيىتى ياخشى بولسىمۇ، لېكىن ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ھەنەفىي مەزھەپچىلىرىدىنمۇ ئۆتە ئۆز مەۋقەلىرىگە نىسبەتەن مەزھەپچى ئىكەنلىكلىرىنى بىلىشمەيدۇ. ئەمەلىيەتتە، ئۇلار يا ئىمام ئىبنى تەيمىيە قاراشلىرىنى، يا شەيخ بىن باز ياكى ئۇسەيمىن قاراشلىرىنى، ھەتتا شەيخ ئالبانى قاراشلىرىنى يۈزدە – يۈز توغرىسى شۇ، باشقىلارنىڭ خاتا دەپ، ئۆزلىرى ئەيىبلىگەن مەزھەپچىلىك پاتقىقىغا بۇرنى – قۇلىقىغىچە پېتىپ كەتكەن. ئۇلارنىڭ ئالدىدا مەزھەپچىلىك قىلماسلىق گېپى بولۇپ قالسا، ھەنەفىي مەزھەپچىلىك قىلماسلىق دەپ چۈشىنىدۇ. ھەرگىزمۇ ھەنبەلىيچىلىك ياكى ئىبنى تەيمىيەچىلىك قىلىشنى چۈشەنمەيدۇ. بۇلار تۆت ئىمام باشچىلىقىدىكى سەلەفلىرىمىزنىڭ قاراشلىرىنى يوققا چىقىرىپ ئىجتىھاد دەۋاسى قىلىدۇ – يۇ، ئۆزلىرىدە ئىجتىھاد سالاھىيىتىنىڭ يوقلىقىنى بىلىشمەيدۇ. مەزھەپ كىتابلىرىدىن قېچىپ، يا ئىبنى تەيمىيە مەزھىپى، يا شەۋكانى مەزھىپى ياكى ئالبانى مەزھىپىنى چىڭ تۇتۇۋالىدۇ. بۇلار مەزھەپچىلىك كېسىلىنى داۋالايمىز دەپ ئۇنىڭدىنمۇ ئېغىر بولغان پاتپاراقچىلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

يەنە بەزىلەر ئەھلى ھەدىس يولىنى تۇتىمىز دەپ چىقىدۇ. تارىختىكى ھەر بىر ھەدىس ئالىمىنى تەكشۈرۈپ چىقساق، ئۇنىڭ بىرەر مەزھەپكە تەۋە ياكى مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، تۆت مەزھەپ ئىماملىرىنى ھۆرمەتلەيدىغانلىقىنى، مۇقەددەسلەشتۈرمەيدىغانلىقىنى كۆرىمىز.

يەنە بەزىلىرى ئۆزلىرىنى سەلەفىي دەپ سەلەفكە مەنسۇپ قىلىۋالىدۇ. ھەقىقەتتە ئۇ، سەلەف تۇتقان يولغا ئەمەس، ئۆزىنىڭ نەپسى بىلەن ھاۋايى – ھەۋىسىگە ئەگىشىدۇ. گېزى كەلسە سەلەفنىڭ قاراشلىرىنى چۆرۈپ تاشلايدۇ. بۇ سەۋەبتىن، ئۆزلىرىنى سەلەفىلىككە مەنسۇپ قىلىۋالغانلار ئوتتۇرىدىمۇ نۇرغۇن شاخچە ئېقىم، ئوخشىمىغان قاراشلار مەۋجۇت.

ئىلگىرىكى تۆت مەزھەپ ئىماملىرى بولسۇن، ياكى كېيىنكى ئىمام ئىبنى تەيمىيە، ياكى شەيخ ئۇسەيمىن قاتارلىقلار بولسۇن، ھېچبىرى مەزھەپ تەئەسسۇپچىلىقىغا چاقىرغان ئەمەس، مەزھەپ تەئەسسۇپچىلىقىغا مەيلى ھەنەفىي چاقىرسۇن، مەيلى سەلەفىي چاقىرسۇن، بۇ، ئاللاھنىڭ شەرىئىتىنى زېدىلەيدىغان خەتەرلىك ئەھۋالدۇر. ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: «ھەق بىرەر شەخسكە قاراپ تونۇلمايدۇ، ھەقنى بىلگىنكى، ئۇنىڭ ئەھلىنى بىلگەيسەن» دېگەن.(24)

ئەھۋال شۇنداق ئىكەن، فىقھىنى مەزھەپ كىتابلىرىنى ئاساس قىلىپ ئوقۇسۇن ياكى تەپسىر، ھەدىسلەردىن ئالسۇن، بىرەر مەسىلە ئۈستىدە ئىزدەنگەندە، چوقۇم ئەستايىدىل، سەمىمىي بولۇش، ھاۋايى – ھەۋىسىگە ئەمەس، دەلىلگە ئەگىشىش، باشقىلارغا قارىتا ئىنساپ بىلەن مۇئامىلە قىلىش زۆرۈر.

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

2017. 3. 2

«پەتۋالار مەجمۇئەسى»، 2 – توم، 16 – نومۇرلۇق پەتۋا.

———————————————————————-
1. «موسوعة الفرق والمذاهب في العالم الإسلامي». مادة السلف. المجلس الأعلى للشؤون الإسلامية.
2. «موسوعة الفرق والمذاهب في العالم الإسلامي». مادة السلف. المجلس الأعلى للشؤون الإسلامية.
3. «موسوعة الفرق والمذاهب في العالم الإسلامي». مادة السلف. المجلس الأعلى للشؤون الإسلامية.
4. «ھەدىيد» سۈرىسى، 27 – ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
5. سەھىھەين: «بۇخارىي»، 2697 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 1718 – ھەدىس.
6. «الاعتصام»، 1/36.
7. «فتح الباري»، 13/253. «مجموع الفتاوى»، ابن تيمية 20/163. «جامع العلوم والحكم»، 1/267. «النهاية في غريب الحديث والأثر»، 1/106. «إحياء علوم الدين»، 2/3. «قواعد الأحكام في مصالح الأنام»، 2/172.
8. «نىسا» سۈرىسى، 1 – ئايەت.
9. «ھەشر» سۈرىسى، 18 – ئايەت.
10. «مۇسلىم»، 1017 – ھەدىس.
11. «مجموع الفتاوى»، 18/346.
12. «جامع العلوم والحكم»، 1/266.
13. «الاعتصام»، 1/37.
14. «بۇخارىي»، 1128 – ھەدىس.
15. «المجموع»، 4/42. «عمدة القاري»، 5/196.
16. «مۇسلىم»، 719 – ھەدىس.
17. «بۇخارىي»، 1175 – ھەدىس.
18. «بۇخارىي»، 1178 – ھەدىس.
19. «مۇسلىم»، 867 – ھەدىس.
20. «الاعتصام»، 2/37.
21. «المعجم الوسيط»، 1/316. «لسان العرب»، 1/394. «الموسوعة الميسرة»، 2/1142.
22. «الموسوعة الإسلامية العامة» مادة المذاهب. المجلس الأعلى للشؤون الإسلامية.
23. «تاريخ التشريع الإسلامي»، للشيخ محمد الخضري ص 333. «تاريخ المذاهب الإسلامية»، أبو زهرة. 1/7. «التعصب المذهبي والتطرف الديني وأثرهم على الدعوة الإسلامية»، د. حسن الجوجو ص1045، 1046.
24. «تفسير القرطبي»، 1/340.

Please follow and like us:

One thought on “«سەلەفىي»، «ئەشئەرى»، «مۇرجىئە» قانداق ئېقىم؟”

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ.