قۇرئان ئوقۇلۇۋاتقاندا ئۆز ئىشى بىلەن بولسا بولامدۇ؟

سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ئۇستاز! قارى ئۆيىدە قۇرئاننى ئۈنلۈك تەكرار قىلىدىكەن، ئائىلىدىكىلىرى ئۆز ئىشى بىلەن مەشغۇل بولىۋەرسە بولامدۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانا جانابى ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

قۇرئان كەرىم تىلاۋەت قىلىنىۋاتقاندا قۇلاق سېلىپ ئاڭلاش ۋە جىم تۇرۇش مۇسۇلمانلار بۇيرۇلغان ئىشلار جۈملىسىدىن بولۇپ، «ئەئراف» سۈرىسى 204 – ئايەتتە ئاللاھ تائالا مۇنداق بۇيرۇغان: ﭽقۇرئان ئوقۇلسا ئۇنى دىققەت بىلەن ئاڭلاپ، جىم تۇرۇڭلار، رەھمەت قىلىنىسىلەر ﭼ.

بۇ ئەيەتتىكى بۇيرۇقنىڭ قاراتمىسى ھەققىدە ئالىملار ئۈچ خىل قاراشتا بولغان:

بىرىنچى خىل قاراشتا: دىققەت بىلەن ئاڭلاش پەقەت ناماز ئىچىدىلا ئىمامنىڭ قىرائىتىگە قارىتا ۋاجىپ، نامازنىڭ سىرتىدا ئايەتنىڭ ئومۇمىي ھالەتتە كەلگەنلىكىگە ئاساسەن مۇستەھەپ. بۇ كۆپچىلىك ئالىملارنىڭ قارىشىدۇر.

ئىككىنچى خىل قاراشتا: بۇ ئايەتتىكى دىققەت بىلەن ئاڭلاش بۇيرۇقى نامازدىكى، شۇنداقلا جۈمە، ھېيت خۇتبىلىرىدىكى قىرائەتكە قارىتىلغان. بۇ ئىمام تەبەرى ۋە قۇرتۇبى قاتارلىق مۇپەسسىرلەر تاللىغان قاراشتۇر.

ئۈچىنچى خىل قاراش ھەنەفىي مەزھەپ ئالىملىرى تاللىغان قاراش بولۇپ، بۇنى ئىمام شەۋكانى تەرجىھ قىلغان. بۇ قاراشقا ئاساسەن، ئايەت كەڭ ۋە ئومۇملۇقنى بىلدۈرىدىغان بولغاچقا، ئايەت نازىل بولۇش سەۋەبىگىلا قارىتىلمايدۇ. ناماز سىرتىدىمۇ بىرەر ئۆزرە تېپىلمىغان ئەھۋالدا قۇرئاننى دىققەت بىلەن ئاڭلاش ۋاجىپ. لېكىن ئۇلار ئاڭلىغان ھەر بىر كىشىگە دىققەت بىلەن ئاڭلاش ۋاجىپمۇ ياكى بەزىلەر دىققەت بىلەن ئاڭلىسا، باشقىلار ئاڭلىمىسىمۇ بولامدۇ دېگەن مەسىلىدە ئىككى خىل قاراشتا بولغان: بەزىلەر: ناماز ئىچىدە ئاڭلاش توغرىسىدا ئايرىم ھەدىسلەر كەلگەن بولغاچقا، نامازدا ئاڭلاش ھەر بىر ئىقتىدا قىلغۇچىغا ۋاجىپ. ئەمما ناماز سىرتىدا بەزىلەر ئاڭلىسا، خۇددى سالامنى بەزىلەر ئىلىك ئالغانغا ئوخشاش ۋاجىپ ئادا بولىدۇ، چۈنكى بەزىلەر ئاڭلىسا ئوقۇلغان قۇرئاننى زايە قىلىۋەتمەي ئۇنىڭغا دىققەت قىلىش ئارقىلىق، ئۇنىڭ ھەققىنى ئادا قىلغان بولىدۇ. ئاڭلىمىغانلار گۇناھكار بولمايدۇ، قىرائەت قىلغۇچىمۇ ئۇنى بازار – كوچىلاردا ۋە ئىش ئورۇنلىرىدا ئوقۇماسلىق ئارقىلىق ئۇنىڭ ھەققى – ھۆرمىتىنى ساقلىشى ۋاجىپ بولىدۇ. ئەگەر ئۇنداق ئورۇنلاردا ئوقۇپ قالسا ئۇنىڭ ھۆرمىتىنى زايە قىلغان بولغاچقا، ئىشىنى قىلىۋەرگەنلەر ئەمەس، تىلاۋەت قىلغۇچى ئۆزى گۇناھكار بولىدۇ. دېگەن.

يەنە بەزىلەر: ئايەت ناماز ئىچى ۋە سىرتىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ دەپ قارىغان ۋە ھەر بىر ئاڭلىغۇچىغا دىققەت بىلەن قۇلاق سېلىش پەرز ئەين دەپ قارىغان.([1])

ھەنەفىي مەزھەپنىڭ يۇقىرىقى قارىشىغا ئاساسەن، بىر كىشى بىر نەرسە يېزىپ ياكى دەرس ئوقۇپ ئولتۇرغىنىدا يېنىدا بىر كىشى قۇرئان تىلاۋەت قىلسا، يېزىش بىلەن مەشغۇل بولۇپ قۇرئانغا قۇلاق سالالمىسا گۇناھ قىرائەت قىلغۇچىغا بولىدۇ. كېچىسى كىشىلەر ئۇخلاۋاتقاندا ئۆگزىگە چىقىپ ئۈنلۈك قىرائەت قىلسا قىرائەت قىلغۇچى گۇناھكار بولىدۇ. بەزى كىتابلاردا: بىر سەبى بالا قۇرئان ئوقۇۋاتقاندا ئائىلىسى ئىش قىلىۋېتىپ قۇلاق سالمىسا، ئەگەر ئۇ تىلاۋەتنى باشلاشتىن بۇرۇن ئىشقا تۇتۇش قىلغان بولسا ئۇلار گۇناھكار بولمايدۇ. تىلاۋەتنى باشلىغاندىن كېيىن ئىشنى باشلىغان بولسا ئۇلار گۇناھكار بولىدۇ، دېيىلگەن. ھەنەفىي مەزھەپ ئالىملىرى مەيلى دۇئا، مەيلى ئىستىغپار بولسۇن ئومۇمەن، قۇرئانغا قۇلاق سېلىشتىن توسۇپ قويىدىغان ھەرقانداق ئىشنى مەكروھ دەپ قارىغان. شۇڭا قۇرئان ئاڭلاۋاتقاندا ئاڭلاش پەرزىگە دەخلى يەتكۈزىدىغان بولغاچقا، سالامنى ئىلىك ئالمايدۇ، چۈشكۈرگۈچىگە يەرھەمۇكەللاھ دېمەيدۇ، ئاڭلاش پەرزىنى باشقا بىر ئىش ياكى بىرەر پەزىلەتلىك ئىش ئۈچۈن تاشلاپ قويمايدۇ. چۈنكى قۇلاق سېلىپ تىڭشاش ئارقىلىق ئاللاھ تائالا ۋەدە قىلغان رەھمەتتىن كۆزلەنگەن مەقسەت ھاسىل بولىدۇ.([2])

قارايدىغان بولساق، ناماز ئىچىدە ئىمامنىڭ قىرائىتىگە قۇلاق سېلىشنى ھەممە ئالىملار بىردەك ۋاجىپ دەپ قارىغان بولسىمۇ، ناماز سىرتىدا ئالىملارنىڭ قاراشلىرى ۋاجىپلىق بىلەن مۇستەھەپلىك ئوتتۇرىسىدا بولغان. ۋاجىپ دېگەنلەرمۇ ۋاجىپ كۇپايە بىلەن ۋاجىپ ئەيننىڭ ئوتتۇرىسىدا قالغان. جۈمە خۇتبىسىنى ئاڭلاشنىڭ ۋاجىپلىقى بۇ ئايەتتىكى بۇيرۇق بىلەن بولمىسىمۇ ھەدىسلەر بىلەن ئىسپاتلانغان.

لېكىن، مەزكۇر ئايەتنىڭ نامازدىكى قىرائەتنى قۇلاق سېلىپ تىڭشاش ھەققىدە نازىل بولغانلىقى ھەزرىتى ئىبنى مەسئۇد، ئىبنى ئابباس قاتارلىق كۆپچىلىك سەلەفلەردىن كەلگەن. بۇنىڭغا ئاساسەن، ناماز ئىچىدە ئىمامنىڭ قىرائىتىنى قۇلاق سېلىپ ئاڭلاش ۋاجىپ. بۇ يۇقىرىدا ئېيتقىنىمىزدەك ئىجما قىلىنغان ئورۇندۇر.

ئەمما ناماز ۋە جۈمە خۇتبىسى سىرتىدا مەيلى يېنىمىزدىكى قارىي، ياكى رادىئو، ياكى تېلېۋىزور، ياكى ئۈنئالغۇ قاتارلىقلاردىن قىلىنغان تىلاۋەتنى قۇلاق سېلىپ ئاڭلاش بولسا، مۇستەھەپ ئىشلار جۈملىسىدىندۇر. ئاللاھ تائالا قۇرئان ئوقۇلۇۋاتقاندا قۇلاق سېلىپ تىڭشىغان ۋە ئىمان ئېيتقان جىنلارنى «جىن» سۈرىسىدە مەدھىيىلىگەن.

ئىمام ئىززىددىن ئابدۇسسالام مۇنداق دەيدۇ: «قۇرئاننى قۇلاق سېلىپ ئاڭلاش ۋە ئۇنىڭ مەنىلىرىنى چۈشىنىشكە تىرىشىش تەرغىپ قىلىنغان ئەدەب جۈملىسىدىندۇر. ئۇنىڭ ئورنىغا قۇلاق سېلىپ ئاڭلاشتىن ئەۋزەل بولمىغان ئىشلار ھەققىدە پاراڭ سوقۇش شەرىئەتكە قارىتا ئەدەپسىزلىكتۇر». ئىمامنىڭ بۇ سۆزىدىن ئېھتىياجلىق ئىشلاردا پاراڭ سالسا مەكروھ بولمايدىغانلىقى مەلۇم بولىدۇ.([3])

ھەتتا ئىمام رەشىد رىزا تەپسىرىدە، ئىمام ئىبنى مۇنزىرنىڭ ناماز بىلەن جۈمە خۇتبىسىدىن باشقا ئورۇندا قۇرئاننى قۇلاق سېلىپ ئاڭلاشنىڭ ۋاجىپ ئەمەسلىكىدە ئىجما بارلىقىنى ئېيتقانلىقىنى نەقىل قىلىدۇ. چۈنكى قىرائەت قىلغان ھەرقانداق كىشىنىڭ قىرائىتىگە قۇلاق سېلىپ ئاڭلاش ۋە جىم تۇرۇشنى ۋاجىپ دېيىشتە، ئوقۇغۇچى – ئۇستازلار ئىلىمنى، قازىلار ھۆكۈم قىلىشنى، ئېلىم – سېتىم قىلغۇچىلار سودا توختاملىرىنى، ئومۇمەن، ھەر بىر ئىش ئىگىسى ئىشىنى تاشلاپ قويۇشنى تەقەززا قىلىدىغانلىقى جەھەتتىن ئىنتايىن قىيىنچىلىق كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.([4])

بۇنىڭدىن شۇنى خۇلاسىلەش مۇمكىنكى، مەخسۇس قۇرئان سورۇنىدا بولۇپ بىرەر مەشغۇلىيىتى بولمىسا قۇرئانغا قۇلاق سېلىپ تىڭشىشى ۋاجىپتۇر. زۆرۈر بىرەر ئىش ياكى ئېھتىياج تۈپەيلى ناماز ۋە خۇتبە سىرتىدىكى قىرائەتكە قۇلاق سالمىسا گۇناھ بولمايدۇ، قۇلاق سالغاچ ئۆز ئىشىنى قىلالىسا مەيلى. ئىش ياكى زۆرۈر بولمىغان پاراڭ ۋە ئىشلار بىلەن مەشغۇل بولۇپ ئوقۇلۇۋاتقان قىرائەتنى قۇلاق سېلىپ ئاڭلىماسلىق مەكروھتۇر. ئۈنلۈك پاراڭ سېلىش تېخىمۇ ئېغىردۇر.

ئىمام نەۋەۋى رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى مۇنداق دەيدۇ: «غاپىل قارىيلار سەل قارايدىغان بەزىبىر ئىشلاردىن ساقلىنىش ئارقىلىق قۇرئاننى ھۆرمەتلەشمۇ كۆڭۈل بۆلۈشكە ئەرزىيدىغان ۋە تەكىتلەپ بۇيرۇلغان ئىشلار جۈملىسىدىندۇر. مەسىلەن: زۆرۈر بولمىغان ئەھۋالدا، قىرائەت ئەسناسىدا پاراڭ ياكى ۋاراڭ – چۇرۇڭ ۋە كۈلكىدىن ساقلىنىش ۋە ئاللاھ تائالانىڭ ﭽقۇرئان ئوقۇلسا ئۇنى دىققەت بىلەن ئاڭلاپ، جىم تۇرۇڭلار، رەھمەت قىلىنىسىلەر. ﭼ دېگەن بۇيرۇقىنى بەجا كەلتۈرۈش لازىم. ئەبۇ داۋۇد رىۋايەت قىلغان ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ قىرائەتتىن بىكار بولغانغا قەدەر گەپ – سۆز قىلمايدىغانلىقىدەك ئىش – ئىزلارنى ئۈلگە قىلىشى لازىم. يەنە قولى ياكى باشقا نەرسىنى ئويناپ ئولتۇرماسلىق لازىم. چۈنكى ئۇ ئاللاھ ئۇنىڭغا خىتاب قىلىۋاتقان چاغدا ھۇزۇرىدا ئۇنداق قىلسا بولمايدۇ. يەنە دىققىتىنى چاچىدىغان نەرسىلەرگە قاراشقىمۇ بولمايدۇ».([5])

ئەمما، ئوقۇلۇۋاتقان قۇرئاننى باشقىلار ئاڭلىمىسۇن دەپ قەستەن ۋاراڭ – چۇرۇڭ قىلىش بولسا، دىنغا دۈشمەنلىك قىلىدىغان كافىرلارنىڭ ئىشلىرى قاتارىغا كىرىدۇ. ئۆز ۋاقتىدا پەيغەمبىرىمىز قۇرئاننى يەتكۈزۈپ تىلاۋەت قىلغاندا كافىرلار بۇ تىلاۋەتنى قۇرەيشلىكلەر ئاڭلىمىسۇن دەپ ئۆزئارا مۇنداق تەۋسىيە قىلىشقان: [سىلەر غەلىبە قىلىشىڭلار ئۈچۈن بۇ قۇرئانغا قۇلاق سالماڭلار، ئۇنى ئېلىشتۈرىۋېتىڭلار!]([6])

تۆۋەندە قۇرئان ئوقۇلۇۋاتسا قۇلاق سېلىپ ئاڭلىماسلىققا ۋە قۇلاق سېلىپ ئاڭلانمايدىغان ئورۇندا قۇرئان ئوقۇشقا مۇناسىۋەتلىك بىرنەچچە مەسىلىلەرنىڭ ھۆكمىنى ئالىملىرىمىزنىڭ بايانلىرى بويىچە قوشۇپ قويۇشنى پايدىلىق دەپ قارايمەن:

ۋاراڭ – چۇرۇڭ ۋە سودا – سېتىق پاراڭلىرى قاپلىغان بازار ۋە كوچىلاردا، شۇنداقلا ھەممە ئۆز پارىڭى بىلەن مەشغۇل بولىدىغان سورۇنلاردا ئۈنلۈك قۇرئان ئوقۇش ياكى قىرائەت ياڭرىتىشنىمۇ بەزى ئۆلىمالار بۇ ئىش ئاۋامنىڭ نەزىرىدە ساۋابلىق ئىش دەپ قارالغىنى بىلەن، ئۆلىمالارنىڭ نەزىرىدە قۇرئاننى قۇلاق سېلىپ تىڭشىغىلى بولمىغانلىق جەھەتتىن قۇرئاننى خارلاش دائىرىسىگە كىرىدىغان گۇناھ ئىش دەپ قارىغان ۋە ھارام دېگەن. ئەھۋالغا قاراپ بۇنى مەكروھ دېيىشمۇ مۇمكىن.([7])

يەنە ئۆلىمالارنىڭ بايان قىلىشىچە، بىر ئىش قىلىۋېتىپ قىرائەت تىڭشىغاچ ئۆز ئىشىنى قىلىپ كېتەلىسە، تىڭشاش ۋۇجۇتقا چىققانلىقى ئۈچۈن، بۇنىڭدا بىرەر چەكلىمە يوق. ئەمما پەقەت تىڭشىيالمىسا قىرائەتنى توختىتىۋېتىش لازىم. ئۇخلاش ئالدىدا يېتىپ قىرائەت تىڭشىسىمۇ بولىدۇ. قىرائەت قويمىسا ئۇخلىيالمايدىغان بولسا، قىرائەتنى قويۇپ ئۇخلىسا بولىدۇ. چۈنكى ئاخىرقى ئاڭلىغىنى ئاللاھنىڭ كالامى بولىدۇ. ئاللاھ تائالانىڭ [دىققەت! دىللار ئاللاھنىڭ زىكرى بىلەن ئارام تاپىدۇ] دېگەن سۆزىگە ئاساسەن، بۇنىڭ كۆڭۈل خاتىرجەملىكىگە پايدىسى بار.([8])

ئۆيدە ئادەم بولمىسىمۇ قىرائەت ياڭرىتىپ قويۇش مەسىلىسىدە، ئالىملار: قۇرئان كەرىم زىكىرنىڭ ئەڭ ئەۋزىلى، زىكىرغا رەھمەت پەرىشتىلىرى ھازىر بولىدۇ. شەيتاننى قوغلايدۇ. شۇڭا ئادەمزات يوق ئۆيدە ۋاراڭ – چۇرۇڭ يوق چاغلاردا قىرائەت قويۇپ قويسا بولىدۇ دېگەن. شەيخ بىن باز رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى: «ئېنىقراق كۆرۈنىدىغىنى شۇكى – ۋەللاھۇ ئەئلەم – ‹بەقەرە› سۈرىسىنىڭ ھەممىنى ئۆي ئىگىسى ئوقۇسا ياكى رادىئو (قويغۇچلار) دا ئوقۇسا رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم دېگەندەك ئاشۇ ئۆيدىن شەيتاننىڭ قېچىشى ھاسىل بولىدۇ».([9])

ئەلۋەتتە، ئادەمزات ئاڭلىمىغىنى بىلەن جىنلار ئاڭلىشى مۇمكىن. بۇ، قۇرئاندا «جىن» سۈرىسىدە ئېنىقتۇر. يەنە قۇرئان ئوقۇلغان يەرگە خاتىرجەملىك ۋە كۆڭۈل ئارامى ياغىدىغانلىقى ھەدىسلەردە كەلگەن. بەرا رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مۇنداق دېگەن: ساھابىلاردىن بىرى يېنىدا قوش ئارغامچا بىلەن باغلاغلىق ئېتى بار ھالەتتە «كەھف» سۈرىسىنى ئوقۇۋاتاتتى، ئۈستىنى بولۇت قاپلاپ بارغانسېرى يېقىنلاپ كېلىپ، ئېتى ئۈركۈگىلى تۇردى، تاڭ ئاتقاندا رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ھۇزۇرىغا كېلىپ بۇ ئىشنى رەسۇلۇللاھقا سۆزلەپ بېرىۋىدى، رەسۇلۇللاھ: «ئۇ، خاتىرجەملىك ۋە ئارام بەخش ئېتىدىغان مەخلۇقلاردۇر، قۇرئان سەۋەبىدىن چۈشكەندۇر» دېدى.([10])

يەنە بىر ھەدىستە رەسۇلۇللاھ: «شەيتان ‹بەقەرە› سۈرىسى ئوقۇلىدىغان ئۆيدىن قاچىدۇ» دېگەن.([11]) بۇ ھەدىستە «ئوقۇلىدىغان» دېگەن سۆزمۇ ئۆي ئىگىسى بولسۇن ياكى ئۈنئالغۇ قويغۇچى بولسۇن ھەرقانداق ئوقۇلۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

يەنە بىر ھەدىستە: «كىمكى ‹بەقەرە› سۈرىسىنى كېچىسى ئوقۇسا شەيتان ئۈچ كېچە ئۇنىڭ ئۆيىگە كىرەلمەيدۇ. كىمكى ئۇنى كۈندۈزى ئوقۇسا، شەيتان ئۈچ كۈندۈز ئۇنىڭ ئۆيىگە كىرەلمەيدۇ» دېگەن.([12])

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

8 – 4 – 2017

2-توم، 6-نومۇرلۇق پەتىۋا.

——————————-

([1]) «الموسوعة الفقهية الكويتية» 4/86. «تفسير ابن كثير» 2/282 «تفسير القرطبي» 7/353. «تفسير النسفي» 2/53. «فتح القدير» 2/280. «حاشية ابن عابدين» 1/546.
([2]) «البحر الرائق» 1/364. «حاشية الطحطاوي على مراقي الفلاح» 1/153.
([3]) «البرهان في علوم القرآن» 1/475.
([4]) «تفسير المنار» 9/552 – 553.
([5]) «التبيان في آداب حملة القرآن» 1/47.
([6]) «فۇسسىلەت» سۈرىسى 26 – ئايەت.
([7]) «الفروع» 1/495.
([8]) «لقاء الباب المفتوح» 14/146. سؤال رقم: 88728.  http://ar.islamway.com/fatwa/3314
([9]) «مجموع فتاوى ومقالات متنوعة» للشيخ ابن باز 24/413. «فتاوى الشبكة الإسلامية» رقم الفتوى: 5256.
([10]) سەھىھەين: «بۇخارى» 5011 – ھەدىس. «مۇسلىم» 795 – ھەدىس.
([11]) «مۇسلىم» 780 – ھەدىس.
([12]) «صحيح ابن حبان» 780 – ھەدىس.

Please follow and like us:

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ.