قۇرئاننى سۆيسە بولامدۇ؟

سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ئۇستاز! قۇرئاننى ھۆرمەتلەش ۋە ياخشى كۆرۈش يۈزىسىدىن سۆيسە بولامدۇ؟ قۇرئاننى سۆيۈش بىدئەت دائىرىسىگە كىرەمدۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانا جانابى ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

ئەلۋەتتە، قۇرئان كەرىم ئاللاھنىڭ كالامى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھايات دەستۇرى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇنىڭ ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ قەلبىدىكى ئورنى ئىنتايىن يۇقىرى. ئۇنى قەلبىمىزدە سۆيۈش، ھۆرمەتلەش ۋە ئۇلۇغلاش، شۇنداقلا تىلاۋەت قىلىش ۋە ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىش ئاللاھنى سۆيۈشنىڭ، ئاللاھنىڭ دىنىنى ئۇلۇغلاشنىڭ جۈملىسىدىندۇر.

لېكىن، يا قۇرئان كەرىمدە ۋە ياكى سەھىھ ھەدىسلەردە قۇرئان كەرىمنى ئاغزى بىلەن سۆيۈشنى تەلەپ قىلىدىغان ياكى چەكلەيدىغان بىرەر ئايرىم كۆرسەتمە كەلمىگەن بولغاچقا، ئىسلامنىڭ ئومۇم قائىدە – پرىنسىپلىرىغا چۈشۈرۈپ تۇرۇپ بۇ ئىشنىڭ ھۆكمىنى بېكىتىشتە ئىلگىرىكى ۋە كېيىنكى ئالىملىرىمىزنىڭ قاراشلىرى ئوخشاش بولمىغان.

بىر قىسىم ئالىملار قۇرئاننى سۆيۈش مۇستەھەپ دەپ قارىغان. بۇ ئىمام ئەھمەدتىن كەلگەن بىر قاراش بولۇپ، ئىمام غەززالى، سۇيۇتى، زەركەشى قاتارلىق خېلى كۆپ ئالىملار مۇشۇ قاراشنى ياقلىغان.

بۇلاردىن بەزىلەر ئىكرىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قۇرئان كەرىمنى قولىغا ئېلىپ يۈزىگە قويۇپ يىغلىغىنىچە: رەببىمنىڭ كىتابى، رەببىمنىڭ كىتابى دېگەنلىكىدىن ئىبارەت ساھابىنىڭ ئىش – ئىزىدىن دەلىل كۆرسەتكەن.([1])

گەرچە بۇ رىۋايەتنى ئىمام نەۋەۋى قاتارلىقلار سەھىھ دەپ باھالىغان بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭ سەنەدىنى چوڭقۇرراق تەكشۈرۈپ قارىساق، ئىمام ھەيسەمى قاتارلىقلار ئېيتقاندەك سەنەدىدە ئۈزۈكلۈك بولغاچقا، ئاجىز چىقىدۇ.([2])

شۇڭا ئاجىز رىۋايەتلەر بۇ تۈرلۈك ئەمەللەر دائىرىسىدە قوبۇل قىلىنىدۇ، دېگەن تەقدىردە، قۇرئاننى يۈزىگە تەككۈزۈش بىلەن لەۋلىرىگە تەككۈزۈش ئوخشاش دەپ چۈشىنىلسە، ئاندىن بۇ رىۋايەتنى مۇستەھەپلىككە دەلىل قىلىشقا بولىدۇ.

ئۇلاردىن يەنە بەزىلىرى بۇ مەسىلىنى ھەجەر ئەسۋەدنى سۆيۈش ۋە ئالىملارنىڭ قولىنى سۆيۈش قاتارلىق مەسىلىلەرگە قىياس قىلىپ تۇرۇپ مۇستەھەپ دېگەن. يەنە بەزىلىرى كىچىك بالىلارنى سۆيگەنگە ئوخشىتىپ قۇرئان كەرىممۇ پەرزەنتلەرگە ئوخشاش ئاللاھنىڭ سوۋغىسى، قۇرئان ئۇلاردىنمۇ ئەۋزەل، شۇڭا سۆيۈش مۇستەھەپ دەپ قارىغان.

يەنە بەزىلىرى مۇنداق دەلىل كۆرسەتكەن: شەرىئەتتىكى ئەسلى قائىدە ئاللاھنى، ئاللاھنىڭ كالامىنى ئۇلۇغلاشتۇر. قۇرئان كەرىمنى سۆيۈشمۇ مۇشۇ قائىدە دائىرىسىگە كىرىدۇ.

يەنە بىر قىسىم ئالىملار قۇرئاننى سۆيۈش جائىز دەپ قارىغان. بۇ ھەنەفىي مەزھەپنىڭ قارىشى، شۇنداقلا ئىمام ئەھمەدتىن كەلگەن بىر قاراش بولۇپ، ھەنبەلىي مەزھەپتە مۇشۇ قاراش ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ. ئىمام ئەھمەد بۇنىڭ مۇباھلىقىغا، يوللۇق ئىكەنلىكىگە يۇقىرىقى ئىكرىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايىتىنى دەلىل قىلغان.

يەنە بەزىلەر ھەجەر ئەسۋەدنى، ئالىملارنىڭ، سالىھلارنىڭ ۋە ئاتا – ئانىنىڭ قولىنى سۆيۈشكە قىياس قىلىپ، قۇرئان ئۇلاردىن ئەۋزەل دەپ قارىغاچقا جائىز دېگەن.([3])

ھازىرقى زامان ئۆلىمالىرىدىن شەيخ بىن باز رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىمۇ قۇرئاننى سۆيۈش ئايرىم دەلىل بىلەن سۈننەت ياكى مۇستەھەپ دەپ بېكىتىلمىگەن بولسىمۇ، يۇقىرىقى ئىكرىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايىتىگە ئاساسەن ئۇلۇغلاپ ۋە ھۆرمەتلەپ سۆيۈش جائىز، سۆيسە ھېچ گەپ بولمايدۇ دەپ قارىغان.([4])

ئەلۋەتتە، بۇ قاراشقا ئاساسەن، بۇ ئىش بىرەر ئايرىم دەلىل بىلەن ئىبادەت قىلىپ بېكىتىلمىگەن بولسىمۇ، لېكىن شەرىئەتتە بۇنى چەكلەيدىغان بىرەر دەلىل يوق ئىكەنلىكىمۇ جائىز دېگەن بۇ قاراشقا دەلىل بولالايدۇ.

ئىمام ئەھمەدتىن كەلگەن ئۈچىنچى بىر قاراشتا ئىمام ئەھمەد بۇ ئىجتىھادىي مەسىلىدە بىر قارارغا كېلەلمەي توختاپ تۇرغانلىقىمۇ رىۋايەت قىلىنغان. بىر قارارغا كېلەلمەسلىكىنىڭ سەۋەبى شۇكى، قۇرئاننى سۆيۈش ئۇنى ئىززەتلەشنى ئىپادىلىسىمۇ لېكىن قىياس مۇناسىپ كەلمەيدىغان ئىبادەتكە دائىر بەزى ئىشلار مۇستەھەپ بولمايدۇ. ئۇلۇغلاش ئاللاھ ۋە رەسۇلىنىڭ بېكىتىپ بېرىشى بىلەن بولىدۇ دېگەن ۋە ئىكرىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئىش – ئىزلىرى بولغاچقا، بىر قارارغا كېلەلمىگەن. شەيخۇل ئىسلام ئىبنى تەيمىيە ھەزرەتلىرى، ئىمام شەۋكانى ھەزرەتلىرىمۇ مۇشۇ قاراشنى بايان قىلغاندىن كېيىن بۇ ھەقتە بىر نەرسە دېمىگەن.([5])

بۇلار ھەجەر ئەسۋەدكە قىياس قىلىش توغرا بولمايدۇ، چۈنكى بۇ ئىبادەت دائىرىسىدىكى ئىش، ئىبادەت پەقەتلا بېكىتىپ بېرىش بىلەن بولىدۇ دەپ قارىغان ۋە بۇنىڭغا ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ھەجەر ئەسۋەدنىڭ يېنىغا كېلىپ ئۇنى سۆيۈپ مۇنداق دېگەنلىكىنى دەلىل قىلىشقان: «مەن سېنىڭ پايدا – زىيان يەتكۈزەلمەيدىغان تاش ئىكەنلىكىڭنى بىلىمەن، ناۋادا مەن رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ سېنى سۆيگەنلىگىنى كۆرمىگەن بولسام سېنى سۆيمەيتتىم».([6])

ھەنەفىي مەزھەپتىكى ئاجىز بىر قاراشتىمۇ بىدئەت دېيىلگەن بولۇپ، ھازىرقى زامان ئالىملىرىدىن شەيخ ئۇسەيمىن ۋە شەيخ ئالبانى قاتارلىق بەزى ئالىملار مۇشۇ قاراشنى تۇتقان. بۇلار قۇرئاننى سۆيۈش يولغا قويۇلغان ئىبادەت ئەمەس، چۈنكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە ساھابە – تابىئىنلار قۇرئاننى سۆيمىگەن، بىر نەرسىنى سۆيۈشتە ئەسلى قائىدە چەكلىنىش، ھەزرىتى ئۆمەرمۇ ھەجەر ئەسۋەدنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام سۆيگەن بولغاچقا سۆيگەن، بولمىسا سۆيمىگەن بولاتتى دەپ سەۋەب كۆرسەتكەن.([7])

يۇقىرىقى قاراشلارغا قارايدىغان بولساق، قۇرئاننى سۆيۈش مۇستەھەپ ۋە جائىز دېگەن كۆپچىلىك ئالىملارنىڭ قارىشى جانلىق چىقىدۇ. چۈنكى قۇرئاننى سۆيۈش ئاللاھنىڭ كالامى، ئۈممەتنىڭ دەستۇرى بولغان قۇرئانغا ھۆرمەت ۋە سۆيگۈ ئىزھار قىلىش جۈملىسىدىن بولۇپ، بۇ خۇددى قۇرئاننى چىن كۆڭلىدىن سۆيۈش ۋە ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىشتەكلا ھەر بىر مۇسۇلماندىن كۈتۈلىدىغان بىر ئەدەب ۋە ھۆرمەت. بۇنى ئىسلام ئاساسلىرى، شۇنداقلا سەلەفلىرىمىزنىڭ سۆزلىرى ۋە ئىش – ئىزلىرى تەكىتلىگەن ۋە تەشەببۇس قىلغاندۇر. شۇڭلاشقا قۇرئاننى تاھارەت بىلەن تۇتۇش، پاكىز تۇتۇش، مۇقاۋىلاپ ئاسراش، ئۆز لايىقىدا ئۈستۈنرەك تۇتۇش، يەرگە تاشلىماسلىق، خۇشپۇراقلاش ۋە كۈمۈش قاتارلىق ماددىلاردا ئېسىل بېزەشنىڭ جائىز ۋە مۇستەھەپلىكىمۇ ئالىملارنىڭ بايانلىرىدا ئۇچراپ تۇرىدۇ. يەنە تېخى ئالىملار قۇرئاننى مەينەت يەرگە تاشلىغانلارنى كافىر دەپ، ھاقارەتلەيدىغان كىشىگە ئۇنى سېتىشنى ھارام دەپ پەتىۋا بېرىشكەن. ئومۇمەن، ئالىملار قۇرئاننى ھۆرمەتلەشنىڭ ۋە ھەر تۈرلۈك ھاقارەتلەشتىن ساقلىنىشنىڭ ۋاجىپلىقىغا بىردەك ئىجما قىلغان.([8])

جانابى ئاللاھ قۇرئان كەرىمنى مۇنداق سۈپەتلىگەن: [شەك – شۈبھىسىزكى، ئۇ ئۇلۇغ قۇرئاندۇر. كىتابتا ساقلانغاندۇر. ئۇنى پەقەت پاك بولغانلارلا تۇتىدۇ. ئۇ ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارى تەرىپىدىن نازىل قىلىنغاندۇر].([9])

يەنە قۇرئان دۈشمەن قولىغا چۈشۈپ ھاقارەتلىنىپ قالماسلىقى ئۈچۈن، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم دۈشمەن تەۋەلىكىگە قۇرئان بىلەن سەپەر قىلىشتىن توسقان.([10])

قەتادە: «مەن قۇرئان ئوقۇغاندىن بۇيان كۈدە يەپ باقمىدىم» دېگەن. بىرسى ئەتادىن: «قۇرئان ئوقۇۋاتقىنىمدا مەندىن يەل چىقىپ قالسا ئوقۇۋېرەمدىم؟» دەپ سورىغاندا ئۇ: «پۇرىقى كەتكىچە توختاپ تۇرغىن» دېگەن. مۇجاھىد قۇرئان ئوقۇۋاتقىنىدا غەيرى پۇراق پۇراپ قالسا پۇرىقى كەتكىچە توختاپ تۇراتتى. ئۇ مۇنداق دېگەن: «قۇرئان ئوقۇۋاتقىنىڭدا ئەسنەپ قالساڭ، ئەسنىشىڭ توختىغانغا قەدەر ئوقۇماي تۇرغىن».([11])

ئۆز ۋاقتىدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ خەلىپىسى ئەبۇ بەكىر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ساھابە – كىراملار بىلەن قۇرئان كەرىمنى بىر مۇقاۋا ئارىسىغا جەملەپ كىتاب قىلىش مەسىلىسى ئۈستىدە مۇزاكىرىلىشىپ: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم قىلمىغان ئىشنى قىلسام قانداق بولىدۇ؟ دېگەندە، ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، بۇ ياخشى ئىش، دېگەن، شۇنداق قىلىپ ئۇ داۋاملىق رەسۇلۇللاھنىڭ خەلىپىسىگە گەپ قىلىپ يۈرۈپ ئاخىرى ئاللاھ تائالا ئۇنىڭ كۆڭلىنى قانائەت تاپقۇزغان ۋە ئۇمۇ ئۆمەرنىڭ قارىشىنى توغرا تاپقان، ئاندىن ئەبۇ بەكىر زەيد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا بۇ ئېغىر ۋەزىپىنى تاپشۇرغاندا، ئۇمۇ: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم قىلمىغان ئىشنى قىلساڭلار قانداق بولىدۇ؟ دېگەندە، ئەبۇ بەكىر: ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، بۇ ياخشى ئىش، دېگەن، شۇنداق قىلىپ ئاللاھ تائالا ئۇنىڭ كۆڭلىنىمۇ ئەبۇ بەكىر بىلەن ئۆمەرنىڭ كۆڭلىنى قانائەت تاپقۇزغان ئىشقا قانائەت تاپقۇزدى ۋە قۇرئان توپلاندى.([12])

ئومۇمەن قىلىپ ئېيتساق، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزلىرى ۋە ئىش – ئىزلىرى بىرەر ئىشنى ئالاھىدە بىر ئىبادەت دەپ بېكىتىشنى كۆرسەتسە، قۇرئاننى سۆيۈشنىڭ جائىز ۋە مۇستەھەپلىكى دىننىڭ ئومۇم ئاساسلىرىغا تايىنىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇ دائىرىگە يۇقىرىقىدەك قۇرئاننى توپلاشقا ئوخشىغان، چەكلەنمىگەن، ئازادە قويۇۋېتىلگەن ئىشلارمۇ كىرىدۇ. سۆيۈشتىن مەقسەت ھۆرمەت ئىزھار قىلىش بولغاچقا، سۆيۈشتىن ئىبارەت بۇ ئىش شەرىئەت كۆزلىگەن ئومۇم نىشانلارنىڭ ھۆكمىنى ئالىدۇ. ئاللاھ تائالا [ئەھۋال ئەنە شۇنداق. كىمكى ئاللاھنىڭ دىنىنىڭ بەلگىلىمىلىرىنى ئۇلۇغلىسا، بۇ پەرۋەردىگارىنىڭ دەرگاھىدا ئۇنىڭ ئۈچۈن ياخشىدۇر].([13])  [ئەھۋال ئەنە شۇنداق. كىمكى دىنىي ئىشلارنى ئۇلۇغلايدىكەن، بۇ دىللارنىڭ تەقۋادارلىقىدىندۇر]([14]) دېگەن. نەتىجىدە، بۇ دائىرىگە قۇرئاننى ھۆرمەتلەشنىڭ بارلىق شەكىللىرى كىرىدۇ. بۇ خۇددى قۇرئانغا ھۆرمەتسىزلىك قىلىشنىڭ بارلىق شەكىللىرى، دەرىجىسىگە قاراپ ھارام ياكى مەكروھ بولغانغا ئوخشايدۇ.

ئۇنىڭ ئۈستىگە، قۇرئاننى سۆيۈشنىڭ ئۆزى بىرەر دەلىل ياكى ئاساسقا خىلاپ كەلمەيدىغان ياخشى ئىشتۇر. ئۇنى قىلغان كىشى ماختاشقا ئەرزىيدۇ.

دېمەك، بۇ ھەقتە كەلگەن ئاجىز رىۋايەتلەر بۇ ئىشنىڭ جائىز ياكى مۇستەھەپلىكىنى بىلدۈرىدىغان ئاساسلىق دەلىل بولماستىن، بەلكى ئىسلامنىڭ ئومۇم كۆرسەتمىلىرىگە قوشۇمچە قىلىنىدىغان يانداشمىلاردۇر. بۇ ۋەجىدىن ئىكرىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ رىۋايىتى ئاجىز بولسىمۇ، بۇ ھەقتە باشقا دەلىللەر يېتەرلىك.

يەنە كېلىپ، بۇ ھەقتە ئالاھىدە چەكلەش بولمىغاچقا، مالىكىيلەر دېگەندەك مەكروھلۇقنى بىلدۈرمەيدۇ. چۈنكى مەكروھلۇق چەكلىمە كەلسە ئىسپاتلىناتتى.

بەزىلەرنىڭ ئىبادەت بېكىتىش بىلەن بولىدۇ دېيىشى، ئەسلىدە توغرا گەپ بولسىمۇ، لېكىن بۇ مەسىلىدىكى جائىزلىق ئومۇم كۆرسەتمىلەر بىلەن بېكىتىلگەن بولغاچقا، بۇنىڭدا يەنىلا بېكىتىش بار بولىدۇ. بۇنىڭغا بىنائەن، سەلەفتىن كەلمىگەن دېيىش ئارقىلىق سۆيۈشنى بىدئەتكە چىقىرىش، ئومۇم ئاساسلارغا ئۇيغۇن كەلگەن، ئاجىز بولسىمۇ رىۋايەتلەر كەلگەن، سەلەفلەر ۋە ئىلگىرىكى ئىماملار بىدئەت دەپ باقمىغان بۇ تۈرلۈك مەسىلىلەردە ئىنتايىن ئاجىز قاراش ھېسابلىنىدۇ.

دەرۋەقە، قۇرئاننى سۆيۈشنى سەلەفلەر ياكى ئىلگىرىكى مۇجتەھىد ئىماملار ياكى بۇرۇنقى مۇھەققىق ئالىملار بىدئەت دەپ باقمىغان. ئىمام ئەھمەدمۇ بىر رىۋايەتتە بىر قارارغا كېلەلمەي توختاپ قالغان. شەيخۇل ئىسلام ئىبنى تەيمىيە، ئىمام شەۋكانىلارمۇ بىدئەت دېمىگەن. ئەكسىچە، ئىمام ئەھمەدتىن ۋە يەنە نۇرغۇن ئالىملاردىن جائىز ۋە مۇستەھەپ دېگەن قاراش كەلگەن. ئەلۋەتتە، بۇ مەسىلىدە بىزگە قاراشلىرى يېتىپ كەلگەن ئىماملارنىڭ ئەڭ پىشقەدىمى ئىمام ئەھمەد بولۇپ، ئۇ بىرەر قارىشىدا بۇنى بىدئەت دەپ باقمىغان. بەلكى بىدئەت دېيىشتىن ساقلانغان ۋە بىر نەرسە دېمىگەن. ئىلگىرىكىلەردىن بىدئەت دېگەنلەرنىڭ كىملىكى نامەلۇم. ھەنەفىي مەزھەپ كىتابلىرىدا بىدئەت دېگەن قاراشقا ئاجىز دېگەن باھا بېرىلسىمۇ، بىراق بۇنى كىملەرنىڭ بىدئەت دەيدىغانلىقى تىلغا ئېلىنمىغان.

بىدئەت دېگەن، دىندىن بولمىغاننى پەيدا قىلىش دېگەنلىكتۇر. قۇرئانغا ھۆرمەت ئىزھار قىلىش دىندا بار ئىشتۇر. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، ئاللاھنىڭ كالامىنى ھۆرمەتلەشنىڭ دائىرىسى كەڭ بولۇپ، مۇشۇنىڭدىن ھالقىمايمىز دەيدىغانغا بۇنىڭ بىرەر چېكى ياكى بىرەر شەكلى يوق.

سەلەفلەردىن كەلگەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەكتۇپلىرىنى سۆيۈش ۋەقەلىكلىرىمۇ مەسىلىنىڭ جائىز ۋە مۇستەھەپلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ھەدىسلەردە كېلىشىچە خالىد ئىبنى ۋەلىد رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ۋاپاتىدىن كېيىن، ھىيرىنى سۈلھى بىلەن فەتھى قىلغاندا، شەيبان قەبىلىسىدىن بىر ساھابە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇنىڭغا يېزىپ بەرگەن مەكتۇپىنى ھەزرىتى خالىدقا ئېلىپ كەلگەن. ھەزرىتى خالىد مەكتۇپنى قولىغا ئالغاندا ئۇنى سۆيگەن.

پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ بىر ھۆججەت مەكتۇپى ھەزرىتى ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىزگە ئېلىپ كېلىنگەندە ھەزرىتى ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز ئۇ ھۆججەتنى سۆيۈپ كۆزىگە سۈرتكەن.([15])

ھەيران قالارلىقى شۇكى، بۇ مەسىلىدە جائىز ۋە مۇستەھەپ دېگەن ئالىملار ھەجەر ئەسۋەدنى سۆيۈشكە قىياس قىلىپ دەلىل كەلتۈرگەندەك، بىدئەت ياكى مەكروھ دېگەن ئالىملارمۇ ئوخشاشلا ھەجەر ئەسۋەدنى سۆيۈشكە قىياس قىلىپ دەلىل كەلتۈرگەن. قۇرئاننى سۆيۈشنى مۇستەھەپ دېگەنلەر قۇرئاننى سۆيۈش ھەجەر ئەسۋەدنى سۆيۈشكە ئوخشاش، بەلكى قۇرئاننى سۆيۈش تېخىمۇ يۇقىرى دەپ قىياس قىلغان. لېكىن بۇ قىياس قۇرئاننى سۆيۈشتەك ئىللىتى (ھۆكۈم چىقىرىشتا تەسىر كۆرسىتىدىغان سۈپىتى) ئېنىق بىر ئىشنى، ئىللىتى مەلۇم بولمىغان بىر ئىشقا قىياس قىلىش جەھەتتىن پەرقلىق قىياس بولىدۇ. لېكىن ھۆرمەتلەش يۈزىسىدىن ئاتا – ئانا، ئۆلىما ۋە ئۇستازلارنىڭ قولىنى سۆيۈشكە قىلغان قىياسى توغرا ۋە كۈچلۈك چىقىدۇ. چۈنكى ھەر ئىككىسىدە ئىللەت (ھۆكۈم چىقىرىشتا تەسىر كۆرسىتىدىغان سۈپەت) ئېنىق.

مەكروھ ۋە بىدئەت دېگەنلەرنىڭ ھەجەر ئەسۋەدنى سۆيۈشكە قىياس قىلىشىمۇ پەرقلىق چىقىدۇ. چۈنكى قۇرئان بىلەن تاشنىڭ پەرقى بار. قۇرئاننى سۆيۈش ئىللىتى ئېنىق، ئۇ بولسىمۇ ھۆرمەتلەش. ئەمما تاشنى سۆيۈشنىڭ ئىللىتى بېكىتىلمىگەن بولغاچقا، بىر تاشنى ھۆرمەتلەشنىڭ ئىبادەت قىلىپ بېكىتىلىشى ئۈچۈن ئايرىم بىر دەلىل بولۇشى لازىم. قاشتېشىنى سۆيۈش سۈننەت ياكى مۇستەھەپ دېيىلىشى ئۈچۈن ياكى ئۇنى سۆيۈش ئىبادەت دېيىلىشى ئۈچۈن ئايرىم بىر دەلىل لازىم. تاۋاپ قىلغاندا ھەجەر ئەسۋەدنى سۆيۈش سۈننەت. لېكىن قۇرئاننى سۆيۈشنى مەلۇم بىر ئەھۋالدا سۈننەت دېگەن ئەھۋال يوق. شۇڭا مەنىسىنى چۈشەنگىلى بولىدىغان ئىبادەتنى مەنىسىنى چۈشەنگىلى بولمايدىغان ئىبادەتكە قىياس قىلىش توغرا چىقمايدۇ. قۇرئاننى ھۆرمەتلەش دىنىمىزدا بار. سۆيۈشمۇ ھۆرمەتلەشكە تەۋە ئىش.

شۇڭا قۇرئاننى سۆيۈشنى ئىبادەت ئەمەس ئادەت دېسە، بۇ كەڭ – كۇشادە مۇباھلىق دائىرىدە قالىدۇ. ئەگەر ئىبادەت دېسە، بۇ قۇرئاننى ئۇلۇغلاش ۋە ھۆرمەتلەشتىن ئىبارەت ئىبادەتنىڭ بىر شەكلى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئومۇم دەلىللەرگە تايانغان مۇستەھەپ ئىش بولىدۇ. قۇرئاننى سۆيۈش دىلدا سۆيۈش بىلەن زىت كەلمىگەندىن كېيىن، ناۋادا سۆيۈش ئۇنى ھۆرمەتلەش دائىرىسىگە كىرمەيدۇ دېيىلگەن تەقدىردە، ئۇنى بىدئەت دېيىشنىڭ ئورنى قالمايدۇ.

شەيخۇل ئىسلام ئىبنى تەيمىيە مۇنداق دەيدۇ: «ئاللاھ ۋە رەسۇلىنىڭ ھۆكمىدە ئېتىبارغا ئېلىنغان ئېنىق سۈپەت (العلة) لەرگە تايانماي ئىككى نەرسىنى باراۋەر ياكى پەرقلىق دەپ قارىغان ھەرقانداق كىشىنىڭ قىياسى ئورۇنسىزدۇر».([16])

بولۇپمۇ ھەجەر ئەسۋەدنى سۆيۈش جاھىلىيەت ئىبادەتلىرىگە ئوخشاپ قالىدىغان بىر تەرىپى بار بولغاچقا، ھەزرىتى ئۆمەر «مەن سېنىڭ پايدا – زىيان يەتكۈزەلمەيدىغان تاش ئىكەنلىكىڭنى بىلىمەن، ناۋادا مەن رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ سېنى سۆيگەنلىگىنى كۆرمىگەن بولسام سېنى سۆيمەيتتىم» دېگەن. چۈنكى مەنىسىنى چۈشەنمىسىمۇ پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە ئەگىشىش يوللۇق. ئەگەشسە ئاخىرەتتە پايدىسى بولىدۇ. بۇ ئارقىلىق ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ جاھىلىيەتتە تاشلارغا چوقۇنۇپ، تېخى يېقىنغا قەدەر ئۇنىڭدىن پايدا – زىيان كۈتۈپ كۆنگەن ھەرقايسى ئىقلىملاردىن كەلگەنلەرگە ئۇقتۇرۇپ قويۇش، ئۇلارنى قايمۇقۇش ۋە خاتا ئېتىقادتىن قوغداش ۋە ساپ تەۋھىد ئەقىدىسىنى خەلقى ئالەمگە كەڭ يېيىش ئۈچۈن، ھەج مەۋسۇمىدە شۇنداق جاكارلاپ قويغان.([17])

بۇ يەردە شۇنى ئەسكەرتىش كېرەككى، قۇرئاننى ھۆرمەتلەش دېگەن ئەڭ ئالدى بىلەن ئۇنى تەپەككۇر بىلەن تىلاۋەت قىلىپ تۇرۇش، ئۇنىڭدىكىگە ئەمەل قىلىش بىلەن بولىدۇ. قۇرئاننى لەۋلىرى بىلەن سۆيۈش دىلىدىكى سۆيگۈنىڭ بەلگىسى بولسا ئاندىن ماسلىشىدۇ ۋە يارىشىدۇ. ئەمما ئەمەل قىلماي سۆيۈپ قويۇش شەكىلۋازلىقتىن باشقا نەرسە ئەمەس.

خۇلاسە: قۇرئاننى سۆيۈش كەڭ دائىرىدە قويۇۋېتىلگەن جائىز ئىش بولۇپ، ئۈستۈن ئورۇندا قويۇشتەك ھۆرمەت ئىزھار قىلىش نىيىتى بىلەن بولسا مۇستەھەپ بولىدۇ. شۇنىڭدەك، قۇرئاننى ھۆرمەتلەيدىغان ھەرقانداق ئىش ئالاھىدە بەلگىلەنگەن سۈننەت ئىبادەت ياكى چەكلەنگەن ئىش دەپ قارالمىغان ئىكەن، ياخشى ئىشلار دائىرىسىگە كىرىدۇ. مۇسۇلمانلار ئارا ئىتتىپاقنى ساقلاش يۈزىسىدىن، توغرا تاپمىغانلارنىڭ سۆيگەنلەرنى، ئېگىزرەك كۆتۈرگەن ياكى ئۈستۈنرەك قويغانلارنى كۆرگىنىدە ئەيىپلىشى توغرا ئەمەس. ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

2017 – 3 – 29

2-توم، 1-نومۇرلۇق پەتىۋا.

——————————-

([1]) «الجهاد» ابن المبارك 1/57. «السنة» لعبد الله بن أحمد 1/140.
([2]) «التبيان في آداب حملة القرآن» 1/98. «الإتقان في علوم القرآن» 2/458. «البرهان في علوم القرآن» 1/478. «مجمع الزوائد» 9/385.
([3]) «مجمع الأنهر» 4/224. «الدر المختار» 6/384. «الآداب الشرعية» 2/273. «البداية والنهاية» 7/34. «شرح الزرقاني» 2/408. «حواشي الشرواني» 1/155. «الموسوعة الفقهية الكويتية» 13/133.
([4]) «مجموع فتاوى ومقالات متنوعة» للشيخ عبد العزيز بن عبد الله بن باز رحمه الله. 9/289.
([5]) «الآداب الشرعية» 2/273. «مختصر الفتاوى المصرية» 1/265. «نيل الأوطار» 5/115.
([6]) سەھىھەين: «بۇخارى» 1597 – ھەدىس. «مۇسلىم» 1270 – ھەدىس.
([7]) «الدر المختار» 6/384. «فتاوى نور على الدرب» ابن عثيمين رحمه الله 2/615 «كيف يجب علينا أن نفسر القرآن» الشيخ الألباني رحمه الله. سؤال رقم 8.
([8]) «التبيان في آداب حملة القرآن» 1/98. «مناهل العرفان في علوم القرآن» 1/284.
([9]) «ۋاقىئە» سۈرىسى 77 – 80 – ئايەتلەر.
([10]) سەھىھەين: «بۇخارى» 2990 – ھەدىس. «مۇسلىم» 1869 – ھەدىس.
([11]) «شعب الإيمان» 2/382. برقم: 2122 – 2125.
([12]) «بۇخارى» 4986 – ھەدىس.
([13]) «ھەج» سۈرىسى 30 – ئايەت.
([14]) «ھەج» سۈرىسى 32 – ئايەت.
([15]) «الأموال» 1/237. «فتوح البلدان» 1/27.
([16]) «مجموع الفتاوى» 19/288.
([17]) «شرح الزرقاني على الموطأ» 2/408.

Please follow and like us:

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ.