سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم. ئالتۇن كانلىرىنىڭ زاكىتى قايسى ئۆلچەمدە بېرىلىدۇ؟ زاكات ئايرىشتا يەر ئىجارىسى، ئىشچىلارنىڭ مائاشى ۋە ئالتۇن قېزىش، چايقاش ئۈچۈن قىلىنغان چىقىملار قانداق ھېسابلىنىدۇ؟ كان ئۈچۈن سالغان سەرمايە (ئۈسكۈنە ۋە نەق مەبلەغ) نىڭ زاكىتىچۇ؟ زاكات يىلدا بىر قېتىم بېرىلەمدۇ ياكى ھەر كۈن ياكى ئايدا چىققان ئالتۇنغا ئۇدۇللۇق بېرىلەمدۇ؟ چۈشەندۈرۈپ قويۇشىڭىزنى سورايمەن.
جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.
بارلىق ھەمدۇسانالار جانابى ئاللاھقا بولسۇن، دۇرۇد ۋە سالاملار پەيغەمبىرىمىزگە، ئۇ زاتنىڭ ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا، ئەسھابلىرىغا ۋە ئۇ زاتقا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە بولسۇن!
زېمىندىن ياكى دېڭىزدىن ئالتۇن، كۈمۈش، تۆمۈر، قوغۇشۇن ياكى مىس قاتارلىق تۈرلۈك مەدەن ۋە بايلىقلار چىقىرىلسا، ئۇنىڭ زاكىتىنى ئايرىش كېرەك. ئاللاھ تائالانىڭ: ﴿ئى مۇئمىنلەر! سىلەر ئېرىشكەن نەرسىلەرنىڭ ۋە بىز سىلەرگە زېمىندىن چىقىرىپ بەرگەن نەرسىلەرنىڭ ياخشىلىرىدىن سەدىقە قىلىڭلار…﴾(2/«بەقەرە»: 267) دېگەن ئايەتى كاندىن چىقىرىلغان ئالتۇنغىمۇ مۇئەييەن ئۆلچەم ئاستىدا زاكات پەرز بولىدىغانلىقىنى دەلىللەيدۇ، چۈنكى ئايەتتىكى «بىز سىلەرگە زېمىندىن چىقىرىپ بەرگەن نەرسىلەر» دېگەن جۈملىدىكى ئومۇملۇق كاندىن چىقىرىلغان ئالتۇننىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. يەنە ئاللاھ تائالانىڭ: ﴿(ئى مۇھەممەد!) ئۇلارنىڭ ماللىرىنىڭ بىر قىسمىنى سەدىقە ھېسابىدا ئالغىنكى…﴾(9/«تەۋبە»: 103) دېگەن ئايەتىدىكى «ماللىرى» دېگەن كەلىمەمۇ كانلاردىن چىقىرىلغان ئالتۇننى ۋە ھەرقانداق ھالال مال – مۈلۈكنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئۆلىمالار كانلاردىن چىقىرىلغان مەدەنلەرگە زاكات كېلىدىغانلىقىدا بىردەك قاراشتا. ئىمام نەۋەۋىي: «مەدەنگە زاكات ۋاجىب بولىدىغانلىقىدا پۈتۈن ئۈممەت بىرلىككە كەلگەندۇر» دېگەن(1).
كانلاردىن چىقىرىلغان مەدەنلەرگە قايسى مىقداردا زاكات ئايرىلىدۇ؟
ئىمام بۇخارىي ۋە ئىمام مۇسلىم «سەھىھ»لىرىدە ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلغان بىر ھەدىستە رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «قېزىلما بايلىققا بەشتىن بىر (زاكات) كېلىدۇ» دېگەن(2). بۇ ھەدىستىكى «قېزىلما بايلىق» ئىبارىسى قېزىۋېلىنغان دەفىنە مال – مۈلۈكنىمۇ، كاندىن چىقىرىلغان ئالتۇن – كۈمۈشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىش ئېھتىماللىقى بار بولۇپ، ئالىملار بۇ ھەدىسنىڭ دەفىنە بايلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىدا ۋە ئۇنىڭغا بەشتىن بىر (⅕ ياكى %20) زاكات ئايرىش كېرەكلىكىدە ئىتتىپاق بولسىمۇ، كان بايلىقلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشىدا ئوخشىمىغان قاراشلاردا بولغان. كانچى زاكات ئايرىشتا تۆۋەندىكى ئىككى قاراشنىڭ بىرىنى تاللاپ ئىش تۇتسا بولىدۇ:
1) ھەنەفىي مەزھەب قارىشىدا، كان بايلىقلىرىمۇ دەفىنە بايلىقلارغا ئوخشاشلا بۇ ھەدىسنىڭ ئىچىگە كىرىدۇ ۋە ئۇنىڭغا بەشتىن بىر (⅕ ياكى %20) زاكات ئايرىش كېرەك بولىدۇ. بىر يىل ئۆتۈشى ياكى «نىساب» (زاكات پەرز بولۇش ئۆلچىمى) قا يېتىشى شەرت ئەمەس، بەلكى ئاز بولسۇن – كۆپ بولسۇن قازغان كۈنى ئايرىيدۇ(3).
بۇ قاراشقا ئاساسەن، ھەر كۈنى (ياكى قولاي بولمىسا ھەر ھەپتە ياكى ھەر ئايدا) قېزىلغان ئالتۇن قىممىتىدىن چىقىم ۋە خىراجەتلەرنى چىقىرىۋېتىپ قالغىنىغا بەشتىن بىر (⅕ ياكى %20) زاكات ئايرىش كېرەك.
بۇنى ئەمەلىي ئۆرنەكتە مۇنداق تەتبىقلايمىز:
كۈنلۈك (/ھەپتىلىك/ئايلىق) قېزىپ ئېلىنغان ئالتۇن
1 كىلوگرام؛ بازار قىممىتى
50,000$
قېزىش، چايقاش، تاسقاش، ئىجارە، باج، ئىشچى مائاشى، يېقىلغۇ، رېمونت ۋە باشقا چىقىملار (چىقىرىۋېتىلىدۇ)
40,000$
قېزىلغان ئالتۇننىڭ قالدۇق ساپ قىممىتى
10,000$
زاكات مىقدارى: بەشتىن بىر (⅕ ياكى %20)
2,000$
2) كۆپچىلىك ئالىملارنىڭ قارىشىدا، دەفىنە بايلىقلىرىغا بەشتىن بىر ( ياكى %20) بويىچە زاكات ئايرىش كېرەك. بىر يىل ئۆتۈشى ياكى مەلۇم ئۆلچەمگە يېتىشى شەرت ئەمەس، بەلكى ئاز ياكى كۆپ بولسۇن كولىغان كۈنى ئايرىيدۇ؛ ئەمما، كان بايلىقلىرى پەرقلىق. كان بايلىقلىرى (مۆتىۋەر ئالىملارنىڭ بىر قىسمى ئالتۇن – كۈمۈشنىلا كۆزدە تۇتىدۇ) غا قازغان كۈنى (/ھەپتىدە/ئايدا) ھەر قېتىمدا قىرىقتىن بىر ( ياكى %2.5) مىقداردا زاكات ئايرىيدۇ(4). بىر يىل ئۆتۈشى شەرت ئەمەس، لېكىن ھەر قېتىم (كۈن/ھەپتە/ئاي) دا قېزىلغان ئالتۇن، كۈمۈش 85 گرام ئالتۇن ئۆلچىمىگە يېتىشى شەرت. 85 گرام ئالتۇنغا يەتمىسە، ئۇنىڭغا زاكات كەلمەيدۇ. بەلكى ئۇنىڭغا يىل ئاخىرىدا قولىدىكى ئىقتىساد قاتارىدا قىرىقتىن بىر ( ياكى %2.5) مىقداردا زاكات ئايرىيدۇ.
بۇنى ئەمەلىي ئۆرنەكتە مۇنداق تەتبىقلايمىز:
شۇ كۈنلۈك (/ھەپتىلىك/ئايلىق) قېزىپ ئېلىنغان ئالتۇن
1 كىلو؛ بازار قىممىتى 50,000$
قېزىش، چايقاش، تاسقاش، ئىجارە، باج، ئىشچى مائاشى، يېقىلغۇ، رېمونت ۋە باشقا چىقىملار (چىقىرىۋېتىلىدۇ)
40,000$
قېزىلغان ئالتۇننىڭ قالدۇق ساپ قىممىتى (قېزىلما 85 گرامغا يەتمىسە كان بايلىقى قاتارىدا زاكات كەلمەيدۇ)
10,000$
زاكات مىقدارى: قىرىقتىن بىر ( ياكى %2.5)
250$
يۇقىرىدا جەمئىي قېزىلغان ئالتۇننىڭ نىساب (زاكات پەرز بولۇش ئۆلچىمى = 85 گرام) قا يەتكەن – يەتمىگەنلىكىگە قاراپ، زاكات ئايرىش ۋاقتى شۇ كۈن ياكى شۇ ھەپتە ۋەياكى شۇ ئاي دېيىلدى. نىساب يەنى 85 گرام ئۆلچىمىگە يەتكەن – يەتمىگەنلىكىنى بېكىتىشتە بىر قېتىم ۋە ئۇنىڭغا ئەگەشتۈرۈپ ئارقىمۇئارقا، توختىماي قېزىش مۇددىتى ئاساس قىلىنىدۇ. ئىشچىلارنى ياكى ئۈسكۈنىلەرنى ئارام ئالدۇرۇش سائەتلىرى ياكى ئۈسكۈنىلەرنى رېمونت قىلىش ئۈچۈن ئىش توختىتىش «بىر قېتىم»نى ئۈزۈپ قويمايدۇ. قېزىش ئىشى قاچانكى توختىسا، توختىغان چاغدا قېزىپ ئېلىنىپ بولغان جەمئىي ئالتۇن 85 گرامدىن ئاشقان بولسا ئاندىن زاكات ئايرىيدۇ(5). مەسىلەن، بىر كاندا بەلگىلىك ئىش سائەتلىرى دائىرىسىدە بىر ھەپتە توختىماي قېزىش ئېلىپ بېرىپ، ھەپتە ئاخىرىدا بىر كۈن دەم ئالىدىغان بولسا، شۇ بىر ھەپتە ئىچىدە قازغان ئالتۇن 85 گرامدىن ئاشسا، زاكىتى ئايرىلىدۇ. بىر كۈن قېزىپ، ئىككىنچى كۈنى دەم ئېلىش قارار قىلىنسا ۋە شۇ كۈنلۈك قېزىلغان ئالتۇن جەمئىي 85 گرامغا يەتسە، يەنە زاكىتىنى ئايرىيدۇ. بىر ئاي توختىماي قېزىپ ئاندىن بىرەر كۈن توختىسا شۇ بىر ئاينىڭ ھەممىسى بىر قېتىم ھېسابلىنىدۇ. يەنى ھەربىر قېتىم مۇددىتىدە بىر ھېساب قىلىپ، زاكات ئۆلچىمىگە يەتكەن – يەتمىگەنلىكىگە قارىسا بولىدۇ.
كان بايلىقلىرىدا بىر يىل ئۆلچەم قىلىنماسلىقنىڭ سەۋەبى، بىر يىل پۇلنىڭ ئايلىنىپ ئاۋۇشى ئۈچۈن بېكىتىلگەن بولۇپ، كان بايلىقلىرى زىرائەت ۋە مېۋە ھوسۇللىرىغا ئوخشاش بىراقلا قولغا كىرىدۇ. شۇڭا، بىر يىل ئۆتۈشى شەرت قىلىنمايدۇ.
يۇقىرىقى ھەر ئىككى ئۇسۇلدا زاكات ئايرىغان كان ئىگىسى (شەخس ياكى شىركەت) گە تەۋە ماشىنا، ئۈسكۈنە، سايمان، ئىجارە زېمىن، ئامبار ۋە مەنىۋى ھوقۇقلار كانچىلىقتا ئىشلىتىلىدىغان بولۇپ، ئۇ نەرسىلەرنى ئېلىپ – سېتىپ تىجارەت قىلىش مەقسىتى بولمىغاندىن كېيىن ئۇنىڭ زاكىتىنى بېرىشى كېرەك ئەمەس(6). ئەمما، نەق سەرمايە پۇل بولسا، ئۇنىڭغا ھىجرىيە كالېندارى بويىچە ھەر يىل (354 ياكى 355 كۈن) دا بىر قېتىم قىرىقتىن بىر ( ياكى %2.5) مىقداردا زاكات ئايرىيدۇ.
بەزى ئالىملار قېزىلغان بايلىق كۆپ، چىقىم ئاز بولغان ئەھۋالدا %20 دېگەن قاراش بويىچە، قېزىلغان بايلىق ئاز، چىقىم كۆپ بولۇپ كەتكەن ئەھۋالدا %2.5 دېگەن قاراش بويىچە ئىش تۇتۇشنى توغرا تاپقان. بۇمۇ بۇ ھەقتە كەلگەن (يۇقىرىقى ھەدىس بىلەن ئالتۇن – كۈمۈشتە قىرىقتىن بىرنى ئايرىش ھەققىدىكى) ھەدىسلەرنى مۇۋاپىقلاشتۇرۇپ چۈشىنىش ۋە ئالتۇن – كۈمۈش ۋە زىرائەت ھوسۇلىدىن ئايرىيدىغان مىقدارغا قىياسەن ئېيتىلغان قاراشتۇر(7). مېنىڭچە ھازىرقى كان چىقىملىرى خېلى يۇقىرى بولغاچقا، قېزىلغان بايلىققا %2.5 دېگەن قاراش بويىچە زاكات ئايرىش مۇۋاپىقتۇر.
دېمەك، كان شىركىتى ياكى كان ئىگىسى يۇقىرىقى ئىككى قاراشنىڭ مەيلى قايسىسىنى تاللىمىسۇن، قولىدىكى نەق پۇللارغا (ۋە بولسا تىجارەت تاۋارلىرىغا) يىلدا بىر قېتىم بېرىدىغان زاكاتتىن سىرت، ھەر قېتىم ئالتۇن قازغان چاغدا ئايرىم زاكات ئايرىيدۇ. يەنى يىلدا 10 قېتىم ئالتۇن قازسا، 10 قېتىم زاكات ئايرىيدۇ.
ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب / توغرىسىنى ئاللاھ بىلۇر.
دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ
ھ. 1442، 15 – رامازان / م. 2021، 27 – ئاپرېل
1. نەۋەۋىي: «ئەلمەجمۇﺋ»، 6 – ج، 75 – بەت؛ ھافىز ئىراقىي: «تارھۇتتەسرىب»، 4 – ج، 381 – بەت؛ ئەلقەرافىي: «ئەززەخىيرە»، 3 – ج، 64 – بەت.
2. بىرلىككە كېلىنگەن: بۇخارىي (2355)؛ مۇسلىم (1710).
3. مەۋسىلىي: «ئەلئىختىيار»، 1 – ج، 124 – بەت؛ ئىبنۇ نۇجەيم: «ئەلبەھرۇررائىق»، 2 – ج، 255 – بەت؛ ئەكمەلۇددىن بابەرتىي: «ئەلئىنايە (ئەلھىدايەنىڭ شەرھى)»، 3 – ج، 146 – بەت.
4. ئىبنى ئابدۇلبەر: «ئەلكافىي»، 1 – ج، 296 – بەت؛ نەۋەۋىي: «ئەلمەجمۇﺋ»، 6 – ج، 75 – 92 – بەت؛ ئىبنى قۇدامە: «ئەلمۇغنىي»، 3 – ج، 50 – بەت؛ يۈسۈف قەرەداۋىي: «فىقھۇززاكات»، 1 – ج، 439 – بەت.
5. يۈسۈف قەرەداۋىي: «فىقھۇززاكات»، 1 – ج، 446 – بەت؛ ئايوفىي: «المعايير الشرعية للمؤسسات المالية الإسلامية»، المعيار الشرعي رقم 35. 898 – بەتلەر.
6. ئالىملار ئىجارە بېرىلىدىغان ئۆي، دۇكان، كىراغا سالىدىغان ماشىنا ۋە باشقا قاتناش ۋاسىتىلىرى شۇنداقلا ئىشلەپچىقىرىش زاۋۇتلىرى، تۈرلۈك ئۈسكۈنىلەر قاتارلىق نەرسىلەرنىڭ ھەممىنى «كىرىمىدىن پايدىلىنىدىغان نەرسىلەر» دەپ ئايرىم تۈرگە ئايرىيدۇ. بۇلارنىڭ زاكىتىنى قانداق ئايرىش مەسىلىسىدە بىر قىسىم ئالىملار: «ئاشۇ نەرسىلەرنىڭ قىممىتى باھالىنىپ، پۈتۈن قىممىتىگە كىرىمى بىلەن قوشۇپ %2.5 مىقداردا زاكات بېرىدۇ» دەپ قارىغان. كۆپچىلىك ئالىملار: «شۇ نەرسىلەرنىڭ قىممىتىگە زاكات كەلمەيدۇ، تاپقان پۇلغا، كىرگەن كىرىمگە زاكات كېلىدۇ» دەپ قارايدۇ. بىز يۇقىرىدا شۇ قاراشنى تاللىدۇق. «دۇنيا زاكات شەرئىي ھەيئەتى»مۇ مۇشۇ قاراشنى تۇتقاندۇر. قاراڭ: بيت الزكاة الكويتي: «فتاوى وتوصيات ندوات قضايا الزكاة المعاصرة»، من الندوة الأولى عام 1409 هـ / 1988 م وحتى 1417 هـ / 1997م، 129 ـ 130 – بەتلەر.
7. رافىئىي: «فەتھۇلئەزىز (ئەششەرھۇل كەبىر)»، 6 – ج، 89 – بەت؛ يۈسۈف قەرەداۋىي: «فىقھۇززاكات»، 1 – ج، 446 – بەت.
ئاۋازلىق نۇسخىسى:
