دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلاشنىڭ ھۆكمى

سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ئۇستاز! دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلاش ھەققىدە ھەرخىل گەپلەر بولىۋاتىدۇ… بەزىلەر سۈننەت دىسە، بەزىلەر بىدئەت دەۋاتىدۇ… بۇنىڭ ئەڭ توغرا يولى قايسى؟ بۇنىڭغا جاۋاب بېرىپ، بۇ ئىختىلاپلارنى ھەل قىلساق دېگەن ئۈمىدتىمەن.

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانا جانابى ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

دۇئادا قول كۆتۈرۈش، دۇئانىڭ ئەدەب – قائىدىلىرى قاتارىدىكى سۈننەت ۋە مۇستەھەپ ئىشلاردىن بولۇپ، دۇئادىن كېيىن يۈزنى سىلاش ئالىملار ئوتتۇرىسىدا قاراش ئوخشاش بولمىغان مەسىلىلەردىندۇر.

1.  قاراش: دۇئادىن كېيىن يۈزنى سىلاش چەكلىنىدۇ. بۇ قاراشتىكى ئۆلىمالارغا ئىمام سۇفيان سەۋرىي، ئىززىددىن ئابدۇسسالام، ئىبنى تەيمىيە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىلەر ۋەكىللىك قىلىدۇ. شۇنداقلا بۇ ھەنەفىي مەزھەپتىكى بىر قاراشتۇر. بۇلار بۇ چەكلەشنى يولغا قويۇلمىغان ئىبادەت، مەكروھ، بىدئەت دېگەندەك سۆزلەر بىلەن ئىپادىلەيدۇ. چۈنكى، بۇ ھەقتە رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن سەھىھ ھەدىس كەلمىگەن.

ئىمام ئىززىددىن ئابدۇسسالام: «دۇئادىن كېيىن پەقەت نادان كىشىلا يۈزىنى سىلايدۇ» دېگەن.(1)

ئىمام ئىبنى تەيمىيە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى مۇنداق دەيدۇ: «رەسۇلۇللاھنىڭ دۇئادا قوللىرىنى كۆتۈرگەنلىكى ھەققىدە كۆپلىگەن سەھىھ ھەدىسلەر كەلگەن، ئەمما يۈزىنى قوللىرى بىلەن سۈرتۈشى ھەققىدە دەلىل بولالمايدىغان بىر ياكى ئىككى ھەدىستىن باشقا ھەدىس يوقتۇر. ۋەللاھۇ ئەئلەم».(2)

«سەئۇدى ئەرەبىستان پەتىۋا كومىتېتى»مۇ مۇشۇ قاراشنى تۇتقان ۋە مۇنداق دېگەن: «دۇئا دېگەن يولغا قويۇلغان بىر ئىبادەت بولۇپ، ئۇنىڭ كەينىدىن ئالقانلار بىلەن يۈزىنى سىلاش توغرىسىدا يا ئاغزاكى، يا ئەمەلىي سۈننەت ئىسپاتلانمىغان، بەلكى ئاجىز يوللاردىن رىۋايەتلەر كەلگەن. شۇڭلاشقا دۇئادىن كېيىن يۈزنى سىلاش يولغا قويۇلمىغاندۇر».(3)

2.  قاراش. بۇ ھەقتە سەھىھ ھەدىس بولمىسىمۇ، ئاجىز ھەدىسلەردىن بىرنەچچىسى كەلگەن ۋە بۇ ھەدىسلەر بىرى – بىرىنى كۈچلەندۈرۈپ، ھەسەن دەرىجىسىگە يېتىدۇ. نەتىجىدە، دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلاش سۈننەت ياكى مۇستەھەپ بولىدۇ. بۇ تۆت مەزھەپكە ۋەكىللىك قىلىدىغان قاراش بولۇپ، مەشھۇر ھەدىسشۇناس ۋە فەقىھلەردىن ئىمام ئىسھاق ئىبنى راھۇۋەيھ، بەيھەقى، نەۋەۋى، ئىمام ئىبنى ھەجەر، سۇيۇتى، سەنئانىي، شەۋكانى رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىلەر مۇشۇ قاراشنى تاللىغان. ئىمام ئەھمەدتىنمۇ بىر رىۋايەتتە يۈزىنى سىلىغانلىقى كەلگەن.(4)

يۈزنى سىلاش بىلەن دۇئانىڭ ئوتتۇرىدىكى مۇناسىۋەت يەنە مۇنداقمۇ تەھلىل قىلىنغان: ئاللاھ تائالا دۇئاغا كۆتۈرۈلگەن قولنى قۇرۇق قايتۇرمايدىغان بولغاچقا، دۇئادىن كېيىن قوللارغا رەھمەت چۈشكەن بولىدۇ. ئۇ رەھمەتنى بەدەن ئەزالىرىنىڭ ئەڭ ھۆرمەتلىنىدىغىنى ۋە ئەڭ ئىززەتلىكى بولغان يۈزگە سۈرۈش مۇناسىپ كېلىدۇ. دېمەك، دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلاش ئىككى ئالقىنى ياخشىلىق بىلەن لىق تولغان ۋە ئۇنى يۈزىگە قۇيغاندىن ئىبارەت ئۈمىدۋارلىق ۋە  بېشارەت ئېلىشنى ئىپادىلەيدىغان ئىشتۇر. بۇ ۋەجىدىن يۈزنى سىلاش دۇئا قىلغۇچىنىڭ ھالىتىگە ماس كېلىدۇ.(5)

3.  قاراش. ئىمام ئەھمەدتىن يۇقىرىقى ھەر ئىككى قاراش كەلگەندەك، يەنە تېخى بۇ ئىشنى مەكروھ ياكى مۇستەھەپ دېمەستىن، مۇباھ دائىرىسىدە رۇخسەت قىلغانلىقىمۇ كەلگەن. ھازىرقى ئالىملاردىن شەيخ ئۇسەيمىن قاتارلىق سەلەفىي يۆنىلىشتىكى خېلى كۆپ ئالىملار مۇشۇ قاراشنى تاللىغان. ئۇلارنىڭ قارىشىچە دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلاش بىدئەتمۇ ئەمەس، مۇستەھەپمۇ ئەمەس، مۇباھتۇر. قىلسا بىدئەتكە چىقىرىلمايدۇ. قىلمىسا ئەمىلى كەم بولۇپ قالمايدۇ.(6)

قارايدىغان بولساق، ئاخىرقى بۇ قاراش يۇقىرىقى ئىككى قاراشنىڭ ئاساسلىرىنى كۆزدە تۇتۇپ تۇرۇپ يەكۈنلىگەن قاراشتۇر. ئەگەر بىز ئاخىرقى ئىككى قاراشنى يۈزىنى سىلاشقا بولىدۇ دەپ قارىغانلار دەپ بىرلەشتۈرۈۋەتسەك، قاراشلار «بولىدۇ» ياكى «بولمايدۇ» دەپ ئىككىگە ئىخچاملىنىدۇ.

دەرۋەقە، بۇ ھەقتە بىرىنچى قاراشتىكىلەر ئېيتقاندەك، سەھىھ ھەدىس كەلمىگەن بولسىمۇ، بىراق، بۇ ھەقتە ئىمام ئىبنى تەيمىيە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى دېگەندەك بىر ياكى ئىككى ئەمەس، يەتتە ساھابىدىن رىۋايەت قىلىنغان ئاجىز ھەدىسلەردىن يەتتىسى، يەنە سەلەفلەرنىڭ ئەمەلىي ئىش – ئىزلىرى كەلگەن. نەتىجىدە، بۇلارنىڭ جۇغلانمىسى كۆپچىلىك ئالىملارنىڭ قارىشىدا، ئەمەل قىلىشقا يارايدىغان دەرىجىدە كۈچلىنىدۇ دەپ قارالغان. مەسىلەن، ئالايلۇق:

ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىنىدۇكى، ئۇ مۇنداق دېگەن: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم دۇئادا قولىنى كۆتۈرگىنىدە، يۈزىنى سىلىمىغۇچە قولىنى چۈشۈرمەيتتى.(7)

بۇ ھەدىس يالغۇز بىر يولدىنلا كەلگەن بولغاچقا، تىرمىزى ئۇنى «غەرىب»([8]) ^دېگەن بولۇپ، «غەرىب» دېگەندىن، بۇ ھەدىسنى ئاجىز دېمەكچى. «سۈنەن تىرمىزى»نىڭ بەزى نۇسخىلىردا «سەھىھ» دېگەن بولسىمۇ، ئەمما مەزكۇر باھا «سۈنەن تىرمىزى»نىڭ توغرا نۇسخىلىرىدا يوق.(9)

قانداقلا بولمىسۇن، بۇنى دەلىل قىلغانلار، بۇ ھەدىسنىڭ ئاجىزلىقىدا بىردەك ئىتتىپاق. ئىمام ئىبنى ھەجەرمۇ، بۇ ھەدىس ھەققىدە: «بۇ ھەقتە كەلگەن ھەدىسنى تىرمىزى رىۋايەت قىلغان بولۇپ، ئەبۇ داۋۇد ۋە باشقىلار رىۋايەت قىلغان ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ ھەدىسى ئۇ ھەدىسنى كۈچلەندۈرگۈچى رىۋايەتلەرنىڭ بىرىدۇر. بۇلارنىڭ جۇغلانمىسى، ئۇ ھەدىسنىڭ ‹ھەسەن›(10) دەرىجىدە ئىكەنلىكىنى تەقەززا قىلىدۇ» دېگەن.(11)

ئىمام سەنئانى دەيدۇ: «بۇ ھەدىستە دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلاشنىڭ يوللۇق ئىكەنلىكىگە دەلىل بار».(12)

دېمەك، ئىمام ئىبنى ھەجەر يۇقىرىقى «ئاجىز» ھەدىسنى، ئەبۇ داۋۇد ۋە باشقىلار رىۋايەت قىلغان تۆۋەندىكى رىۋايەتلەر كۈچلەندۈرىدۇ دەپ قارىغان. ئۇنداقتا، بىز بۇ رىۋايەتلەرگە بىرنەچچە ئۆرنەك ئېلىپ قاراپ چىقايلى:

ئىمام ئەبۇ داۋۇد رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى سائىب ئىبنى يەزىد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىدۇكى، ئۇنىڭ ئاتىسى يەزىد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مۇنداق دېگەن: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم دۇئا قىلىپ قولىنى كۆتۈرگىنىدە، قوللىرى بىلەن يۈزىنى سىلايتتى.(13)

بۇ ھەدىس ھەققىدە ئىمام ئەبۇ داۋۇد باھا بەرمىگەن بولسىمۇ، ئىمام سۇيۇتى ۋە ئىمام مۇناۋىلار ھەسەن دەپ باھالىغان. لېكىن، تەكشۈرۈپ كەلسە، بۇ ھەدىستە ئەڭ ئاز دېگەندە ئىككى ئىللەت بولۇپ، بىرى، راۋىيلاردىن ئىبنى لەھىيئەدىكى ئاجىزلىق. يەنە بىرى، راۋىيلاردىن ھەفس ئىبنى ھاشىم كىملىكى نامەلۇم كىشى. يەنە كېلىپ، ھەفستىن يالغۇز ئىبنى لەھىيئە رىۋايەت قىلغان. ئىمام ئىبنى ھەجەرنىڭ ئۆزىمۇ «تەقرىيب» دېگەن كىتابىدا ھەفسنى «نامەلۇم كىشى» دېگەن. ئىمام زەھەبىيمۇ «مىزان»دا شۇنداق دېگەن.(14)

بۇ ھەدىستە يەنە، باشقا بىرنەچچە ئىللەتلەر بار، شۇڭا، نەتىجىدە، بۇ رىۋايەت يۇقىرىقى ھەدىسنى كۈچلەندۈرۈشكە يارىمايدۇ.

بۇ قاتاردا مەزكۇر ھەدىسنى كۈچلەندۈرۈشكە يارىمايدىغان بەكلا ئاجىز رىۋايەتلەردىن ئىمام تەبەرانى رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمادىن قىلغان رىۋايەت ۋە شۇنىڭغا ئوخشىغان بىرنەچچە رىۋايەتلەر(15) بار. ئىخچاملىقنى كۆزلەپ بىز ئۇلارنى بۇ يەردە بىر – بىرلەپ ئەكىلىپ يۈرمىدۇق.

ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ يۇقىرىقى ھەدىسىنى كۈچلەندۈرىدىغان رىۋايەتلەردىن تۆۋەندىكىلەر بار:

ئابدۇراززاق مەئمەردىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: زۆھرى مۇنداق دېگەن: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم دۇئا قىلغاندا قولىنى مەيدىسىگە ئۇدۇل كۆتۈرۈپ، ئاندىن قوللىرى بىلەن يۈزىنى سىلايتتى. ئابدۇراززاق مۇنداق دەيدۇ: مەن مەئمەرنىڭ شۇنداق قىلغانلىقىنى كۆرگەن، مەنمۇ شۇنداق قىلىمەن.(16)

بۇ رىۋايەتنىڭ سەنەدى زۆھرىگىچە سەھىھ بولۇپ، زۆھرىنىڭ مۇرسەل رىۋايەتلىرىگە قارىتا ھەدىسشۇناسلارنىڭ قارىشى ئوخشاش ئەمەس. ئاجىز دېيىلگەن تەقدىردە، يۇقىرىدىكى ئاجىز ھەدىسنى كۈچلەندۈرۈشكە يارايدۇ.

يەنە ئەبۇ داۋۇد ۋە ئىبنى ماجە قاتارلىقلار ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما بىلەن مالىك ئىبنى يەسار ئەسسۇكۇنىي رەزىيەللاھۇ ئەنھۇلاردىن رىۋايەت قىلغان: «ئاللاھتىن ئالقىنىڭلار بىلەن تىلەڭلار، ئارقىسى بىلەن تىلىمەڭلار! دۇئا قىلىپ بولغىنىڭلاردا ئالقىنىڭلار بىلەن يۈزۈڭلارنى سىلاڭلار!» دېگەن ئىككى ھەدىسنىمۇ، «ئەبۇ داۋۇد» «ئاجىز» دېگەن. ئىمام نەۋەۋىيمۇ «بارلىق ھەدىسشۇناسلار ئاجىزلىقىغا ئىتتىپاق» دېگەن.(17)

دەرۋەقە، يۇقىرىقى ھەدىسلەرنىڭ بەزىسى ئاجىز، بەزىسى بەكلا ئاجىز بولۇپ، ئاجىزلىرى باشقا ئاجىزلىرىنى جانلاندۇرىدۇ. ھازىرقى ھەدىسشۇناسلاردىن شەيخ ھەمماد ئەلئەنسارىمۇ: «دۇئادىن كېيىن يۈزنى سىلاش مەسىلىسىدە ھەسەن دەرىجىسىگە يېتىدىغان ئۈچ ھەدىس بار» دېگەن.(18)

شەيخ ئابدۇللاھ بەسسام رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىمۇ «بۇلۇغۇل مەرام»نىڭ شەرھىدە: «بارلىق رىۋايەت يوللىرىنى جۇغلىغىنىمىزدا، مەزكۇر ھەدىس كۈچلۈك دەپ قارىغان ئالىملاردىن ئىسھاق ئىبنى راھۇۋەيھ، نەۋەۋى، ئىبنى ھەجەر، مۇناۋى، سەنئانى ۋە شەۋكانى قاتارلىق ئىماملار بار» دېگەن.(19)

يەنە سەلەفلىرىمىز قاتارى بولغان ساھابە ۋە تابىئىنلار ھەققىدىمۇ ئۇلارنىڭ دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلىغانلىقى ھەققىدە رىۋايەتلەر كەلگەن. مەسىلەن، ئىمام بۇخارى رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى «ئەلئەدەبۇل مۇفرەد» دېگەن كىتابىدا ۋەھبنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلغان: مەن ئىبنى ئۆمەر ۋە ئىبنى زۇبەير رەزىيەللاھۇ ئەنھۇلارنىڭ دۇئا قىلىپ ئالقانلىرىنى يۈزىدە ئايلاندۇرۇۋاتقانلىقىنى كۆرگەن.(20)

يەنە ئابدۇراززاق يەھيا ئىبنى سەئىيدتىن رىۋايەت قىلىدۇكى، ئىبنى ئۆمەر بىلەن ئەلئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما قوللىرىنى ئاچاتتى، ئۇلارنىڭ دېيىشىچە ئىلگىرى ئۆتكەنلەر دۇئا قىلىپ بولۇپ دۇئا بىلەن بەرىكەتنى ئۆزىگە قايتۇرۇش ئۈچۈن قوللىرىنى يۈزلىرىگە قايتۇراتتى.(21)

بۇ رىۋايەتتىكى «ئىلگىرى ئۆتكەنلەر» دېگەندىن ساھابىلار ۋە تابىئىنلەر مەقسەت قىلىنغان.

ئىسھاق ئىبنى راھۇۋەيھ رىۋايەت قىلىدۇكى، مۇئتەمىر ئىبنى سۇلايمان بىزگە مۇنداق سۆزلەپ بەردى: مەن يېپەكچى ئەبۇ كەئبنىڭ قولىنى كۆتۈرۈپ، دۇئا قىلىپ بولغاندىن كېيىن يۈزىنى سىلىغانلىقىنى كۆرۈپ:

 – كىمنىڭ مۇشۇنداق قىلغانلىقىنى كۆرگەن ئىدىڭ؟ – دەپ سورىسام: ئۇ:

 – ھەسەن بەسرىنىڭ، – دېدى.

مۇھەممەد ئىبنى نەسر مۇنداق دەيدۇ: مەن ئىسھاق (ئىبنى راھۇۋەيھ) نىڭ مۇشۇ ھەدىسلەرگە ئەمەل قىلىشنى ياخشى دەپ قارايدىغانلىقىغا شاھىت بولغانمەن.(22)

دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلاشنىڭ مەلۇم ئاساسى بارلىقىنى كۆرسىتىدىغان باشقا ھەدىسلەردىن يەنە تۆۋەندىكىلەر بار:

زۇھرى ئۇرۋەدىن رىۋايەت قىلىدۇكى، ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا مۇنداق دېگەن: «رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ۋاپات بولغان كېسىلىگە گىرىپتار بولغاندا پاناھلىق تىلەش سۈرىلىرى (ئىخلاس، فەلەق ۋە ناس قاتارلىق) نى ئوقۇپ ئۆزىگە ئۆزى سۈفلەيتتى، كېسىلى ئېغىرلىشىپ كەتكەندىن كېيىن، ئۇ سۈرىلەرنى مەن ئوقۇپ ئۇنىڭغا سۈفلەپ قوياتتىم، بەرىكەتلىك بولغانلىقى ئۈچۈن رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ئۆز قولى بىلەن بەدىنىنى سىلىتىپ قوياتتىم». مەئمەر دەيدۇ: زۆھرىدىن:

– قانداق سۈفلەيدۇ؟ – دەپ سورىسام، ئۇ:

– ئىككى قولىغا سۈفلەيتتى، ئاندىن ئىككى قولى بىلەن يۈزىنى سىلايتتى، – دېدى.(23)

يەنە ئۇسامە ئىبنى زەيد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېگەن: «رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم سەكراتقا چۈشكەندە، قول ئاستىمدىكى قوشۇننى باشلاپ مەدىنىگە قايتىپ كەلدىم ۋە رەسۇلۇللاھنىڭ يېنىغا كىردىم. ئۇ، گەپ قىلىشتىنمۇ قالغانىدى، قوللىرىنى ئۈستۈمگە قويۇپ، ئاندىن كۆتۈرگىلى تۇردى. ئۇنىڭ ماڭا دۇئا قىلىۋاتقانلىقىنى چۈشەندىم».(24)

ئەمدى يۈزنى سىلاش توغرىسىدا كەلگەن يۇقىرىقى ھەدىسلەرگە قارايدىغان بولساق، بۇ ھەقتە سەھىھ ھەدىس كەلمىگىنى بىلەن، ئاجىز ھەدىسلەر كەلگەن. ئاجىز ھەدىسلەر بىر بىرىنى كۈچلەندۈرىدۇ دېسەك، يۈزىنى سىلاش مۇستەھەپ دېيىشكە بولىدۇ. كۈچلەندۈرمەيدۇ دېگەن تەقدىردىمۇ، كۆپچىلىك ھەدىسشۇناسلار ئاجىز ھەدىسنى ئەقىدە ۋە ھالال – ھارام دائىرىسىدە بولمىغان، مۇشۇ قاتاردىكى پەزىلەتلىك ئىشلاردا ئەمەل قىلىشقا بولىدۇ دەپ قارايدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئىلگىرىكىلەردىن ئابدۇللاھ ئىبنى مۇبارەك، ئىمام ئەھمەد، ئابدۇرراھمان ئىبنى مەھدى قاتارلىقلارمۇ بار. ئۇنىڭدىن باشقا ساھابە ۋە تابىئىن قاتارلىق سەلەفلەردىن بەزىلەرنىڭ دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلىغانلىقىمۇ يۇقىرىدا بايان قىلىندى.

ئەھۋال شۇنداق ئىكەن، دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلاش مۇستەھەپ بولۇپ، ئۇنى ھەرگىزمۇ بىدئەت دېگىلى بولمايدۇ.

ئىمام ئىسھاق ئىبنى راھۈۋەيھ، نەۋەۋى، بەيھەقى، ئىبنى ھەجەر، سۇيۇتى، مۇناۋى، سەنئانى، شەۋكانى قاتارلىق خېلى كۆپ ھەدىسشۇناسلارمۇ، غەززالى قاتارلىق تۆت مەزھەپكە تەۋە كۆپچىلىك فەقىھلەرمۇ، يۈزىنى سىلاشنى دۇئانىڭ ئەدەب – قائىدىلىرىدىن دەپ قارىغان.(25)

بۇ ھەقتە كەلگەن ھەدىسنى بەكلا ئاجىز دەپ قارىغاندىمۇ، يۈزنى سىلاش ئەڭ ئەقەللىي تەقدىردە، جائىز بولىدۇ. ئىمام ئەھمەدتىنمۇ بىر رىۋايەتتە يۇقىرىدا بايان قىلغىنىمىزدەك، مۇشۇ قاراش كەلگەن.

ئىمام ئىبنى قەييىم رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىنىڭ نەقىل قىلىشىچە، ئىمام ئەھمەد رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى دۇئادىن كېيىن يۈزنى سىلاشنى جائىز دەپلا قالماي، نامازدا قۇنۇت دۇئاسىدىن كېيىنمۇ يۈزىنى سىلاشنى «تائەتكە تەۋە ئازغىنە ئىش» دەپ، جائىز دەپ قارىغان.(26)

بۇ ھەقتە ئاجىز ھەدىسلەر بىلەن بىللە سەلەفلەرنىڭ ئىش – ئىزلىرى بولغاچقا، ھازىرقى سەلەفىي يۆنىلىشتىكى ئۆلىمالارنىڭ كۆپچىلىكىمۇ، (گەرچە شەخسىي قانائىتى يۈزنى سىلىماسلىق بولسىمۇ) بۇ ئىشنى بىدئەت دېيىشكە پېتىنالماي، جائىز دېگەن قاراش بىلەن مۇستەھەپ دېگەن قاراشنى تۇتقان.

شەيخ بىن باز رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى ئېنىق قىلىپ مۇنداق دېگەن: «دۇئادىن كېيىن يۈزنى سىلاش بىدئەت ئەمەس، لېكىن سىلىمىغان ئەۋزەل. چۈنكى، بۇ ھەقتە ‹ئاجىز› ھەدىسلەر كەلگەن ۋە بىر گۇرۇپ ئالىملار ئۇنى ھەسەن دەرىجىسىگە يېتىدۇ دەپ قارىغان. ئۇ ھەدىسلەر ئىمام ئىبنى ھەجەر رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى ‹بۇلۇغۇل مەرام› ئاخىرىدا ۋە باشقا ئۆلىمالارمۇ بايان قىلغاندەك ‹ھەسەن لىغەيرىھى›(27) بولىدۇ. نەتىجىدە، ئۇ ھەدىسلەرنى ھەسەن دەرىجىسىدە دەپ قارىغانلار سىلاشنى مۇستەھەپ دەپ قارىغان. ئاجىز دەپ قارىغانلار مۇستەھەپ ئەمەس دەپ قارىغان. سەھىھ ھەدىسلەردە دۇئادىن كېيىن يۈزنى سىلاش كەلمىگەن. ‹سەھىھەين›دىكى ياكى ‹سەھىھەين›نىڭ بىرىدىكى ھەممە بىلىدىغان ھەدىسلەردە سىلاش كەلمىگەن، دۇئا قىلىش كەلگەن. شۇڭا، سىلىسا ھېچ گەپ يوق، سىلىمىسا تېخى ياخشى. چۈنكى، دۇئادىن كېيىن سىلاش ھەققىدىكى ھەدىسلەر يۇقىرىدا دەپ ئۆتكىنىمىزدەك ئاجىزدۇر. لېكىن، سىلىسا ھېچ گەپ بولمايدۇ، ئۇ ئەيىبلەنمەيدۇ، بىدئەتمۇ دېيىلمەيدۇ».(28)

شەيخ بىن باز رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى يەنە تېخى «دۇئادىن كېيىن يۈزنى سىلاشنىڭ بولۇپمۇ، قۇنۇت دۇئاسىدىن كېيىن ۋە نەپلىلەردىن كېيىن سىلاشنىڭ ھۆكمى نېمە؟» دېگەن بىر سوئالغا قارىتا بەرگەن بىر پەتىۋاسىدا مۇنداق جاۋاب بەرگەن: «ھۆكمى مۇستەھەپتۇر. ئىمام ئىبنى ھەجەر ‹بۇلۇغۇل مەرام› دىكى ‹زىكىر ۋە دۇئا بابى› دېگەن ئاخىرقى بابتا، بۇ ھەقتە جۇغلانسا ‹ھەسەن› دەرىجىگە يېتىدىغان ھەدىسلەر كەلگەن دېگەن بولغاچقا، مۇستەھەپتۇر. ئاللاھ ھەممەيلەننى مۇۋەپپەق قىلسۇن» دېگەن. بۇ، شەيخنىڭ ۋاپاتىدىن 4 ~ 5 ئاي بۇرۇنقى ھىجرىيە 1419/9/12 كۈنى بەرگەن پەتىۋاسى بولۇپ، شەيخ ھىجرىيە 1420/1/27 – كۈنى پەيشەنبە ۋاپات بولغان. ئاللاھ ياتقان يېرىنى جەننەتتىن قىلسۇن! بۇنىڭغا ئاساسەن شەيخ بۇ مەسىلىدە ئاخىرقى ھاياتىدا مۇستەھەپلىكنى تەرجىھ قىلغان دېيىشكە بولىدۇ.(29)

شەيخ ئۇسەيمىن رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىمۇ، بۇ ھەقتىكى ئۈچ خىل قاراشنى بايان قىلغاندىن كېيىن مۇنداق خۇلاسىلىگەن: «مېنىڭ قارىشىمچە، دۇئادىن كېيىن يۈزنى سىلاش سۈننەت ئەمەس، لېكىن سىلىغانلار ئەيىبلەنمەيدۇ. سىلىمىغانلارمۇ ئەيىبلەنمەيدۇ».(30)

شەيخ بەكر ئەبۇ زەيدمۇ، گەرچە ئۆزى يۇقىرىقى ھەدىسلەرنى ئاجىز دەپ قارىغان بولسىمۇ، «خالىسا، ناماز سىرتىدا دۇئا قىلىپ بولۇپ، يۈزىنى سىلىسا بولىدۇ. ناماز ئىچىدە قول كۆتۈرۈشكە سەھىھ ياكى ئاجىز دەلىل بولمىغاچقا، يۈزىنى سىلىمايدۇ» دېگەن.(31)

ئۇندىن باشقا شەيخ مۇپتى مۇھەممەد ئىبراھىم قاتارلىق ئالىملارمۇ، يۈزنى سىلاشنى جائىز دەپ قارىغان. شەيخ سالىھ مۇنەججىدمۇ «سىلىسا ئىختىيارى، بۇ ھەقتە ئازادىچىلىك بار» دېگەن.

ھازىرقى زامان سەلەفىي ئالىملاردىن شەيخ ئابدۇللاھ بىن جىبرىين رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىمۇ، ئىلگىرىكى كۆپچىلىك ئۆلىمالاردەك مۇستەھەپ دېگەن قاراشنى تۇتقان ۋە مۇنداق دېگەن: «يۈزنى سىلاش ھەققىدە بىرنەچچە ھەدىس كەلگەن ۋە ئىمام ئىبنى ھەجەر ‹بۇلۇغۇل مەرام›نىڭ ئاخىرىدا ئۇ ھەدىسلەردىن بىرىنى نەچچە ھەدىس كۈچلەندۈرۈپ، ‹ھەسەن› دەرىجىسىگە كۆتۈرىدىغانلىقىنى بايان قىلغان. تەكشۈرۈپ قارىساق، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ قولىنى كۆتۈرۈپ دۇئا قىلغاندىن كېيىن يۈزىنى سىلىغانلىقى ھەققىدىكى بۇ ھەدىسلەر يەتتىگە يېتىدۇ. يەتتە ساھابىدىن كەلگەن. بۇنداق قىلىشنى توغرا تاپمىغانلار ھەدىسنىڭ بارلىق يوللىرىنى تولۇق تەكشۈرۈپ باقمىغاندەك قىلىدۇ. يەنە تېخى، خېلى كۆپ ساھابىلاردىن دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلىغانلىقى كەلگەن».

 شەيخ يەنە تېخى «نامازدا دۇئايى قۇنۇتتا قولىنى كۆتۈرۈش سۈننەتتۇر. كېيىن يۈزىنى سىلايدۇ. دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلاش ھەققىدىكى ھەدىسلەر ناماز ئىچى ۋە سىرتىغا ئوخشاش ئىشلەيدۇ» دېگەن.(32)

بىدئەت دېگەن ئۆلىمالارغا قارىتا يۇقىرىدا شەيخ بىن جىبرىن «بۇنداق قىلىشنى توغرا تاپمىغانلار ھەدىسنىڭ بارلىق يوللىرىنى تولۇق تەكشۈرۈپ باقمىغاندەك قىلىدۇ» دەپ رەددىيە بەرگەن بولدى. ئۇندىن ئىلگىرى ئۇسۇل ۋە تەپسىر ئۆلىمالىرىدىن ئىمام زەركەشىي: «ئىمام ئىززىددىن ئابدۇسسالامنىڭ ‹مەۋسىل پەتىۋالىرى› دا بىدئەت دېگەنلىكىنى، بۇ ھەقتە كەلگەن ھەدىسلەردىن خەۋەرسىز قالغان دەپ چۈشىنىمىز. بۇ ھەدىسلەرنىڭ سەنەدىدە ئاجىزلىق بولسىمۇ، يوللىرىنىڭ كۆپلۈكى بىلەن كۈچلىنىدۇ» دەپ رەددىيە بەرگەن.(33)

ئەمما، نامازدا قۇنۇت دۇئاسىنى قىلغاندىن كېيىن يۈزنى سىلاش بولسا، بۇنى كۆپچىلىك ئالىملار مۇستەھەپ دېمىگەن. ئىلگىرىكىلەردىن ئىمام ئەھمەد جائىز دېگەن. ھەنبەلىي مەزھەپ قارىشىمۇ قۇنۇتتىن كېيىن يۈزنى سىلاشنى تاللىغان. شافىئىي ئالىملاردىن ئىمام جۇۋەينىي، غەززالى قاتارلىقلارمۇ يۈزنى سىلايدۇ دەپ قارىغان. ھازىرقىلاردىن شەيخ جىبرىين رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى مۇشۇ قاراشنى تاللىغان.(34)

ئىمام بەيھەقى بۇ قاراشقا رەددىيە بېرىپ مۇنداق دەيدۇ: «نامازدىكى قۇنۇت دۇئاسىدىن كېيىن يۈزنى سىلاشنىڭ، سەلەفلەردىن بىرەرسىدىن كەلگەنلىكىنى بىلمەيمەن. بەزىلىرىدىن ناماز سىرتىدا سىلىغانلىقى كەلگەن. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن ئاجىز بىر ھەدىس رىۋايەت قىلىنغان. بەزى ئالىملار بۇنى ناماز سىرتىغا قارىتىدۇ. ئەمما، ناماز ئىچىدە بولسا، بۇ سەھىھ بىر ھەدىس، ياكى ئەسەر، ياكى قىياس بىلەن ئىسپاتلانمىغان بولغاچقا، نامازدا سىلىماسلىق ۋە سەلەفلەردىن كەلگىنى بويىچە، نامازدا قولنى كۆتۈرۈپ يۈزنى سىلىماسلىق ئەۋزەلدۇر».(35)

يىغىپ ئېيتقاندا، بۇ مەسىلىدە ئۆلىمالار ئارىسىدا ئەنە ئاشۇنداق قاراش ئوخشاشماسلىقى بار، يەنە كېلىپ، جائىز ۋە مۇستەھەپ دېگەنلەرنىڭمۇ ھەدىس ۋە سەلەف ئىش – ئىزلىرىدىن ئاساسى بار ھەمدە بۇرۇندىن ئىسلام دۇنياسىدا ئامىخاسنىڭ بۇنىڭغا ئەمەل قىلىپ كېلىۋاتقانلىقى ئەلجاھانغا مەلۇم تۇرۇپ، دۇئادىن كېيىن يۈزىنى سىلىغانلارنى بىدئەت ئىش قىلدىڭ دەپ ئەيىبلەشكە ئەسلا بولمايدۇ. سىلاشقا قانائەت تاپمىغانلار باشقىلارنى ئەيىبلىمەستىن ئۆزىنىڭ توغرا كۆرگىنى بويىچە ئىش قىلسا بولىدۇ. ئەيىبلەش توغرا كەلسە ئۆزىنى مۇسۇلمان ساناپ تۇرۇپ ياراتقۇچى پەرۋەردىگارىغا سەجدە قىلىپ باقمايدىغانلارنى، ئۆزىنىڭ بەندىلىكىنى ئەسلەپ، قولىنى دوئاغا كۆتۈرۈپ باقمايدىغانلارنى ئەيىبلەش لازىم. كۈنىمىزدە مۇسۇلمانلارنىڭ بېشىغا كېلىۋاتقان مۇسىبەتلەر، ئوقۇبەتلەر، ئۇلارنىڭ دەردى ۋە ھال – ئەھۋالى ھەممىگە ئايان. شۇنداق تۇرۇپ دىققەتنى مۇشۇنداق تارتىشىپ يۈرۈشكە ئەرزىمەيدىغان ئىشلارغا بۇراش، تەنتەكلىكتىن باشقا نەرسە ئەمەس. قىسقىسى، بۇ تۈرلۈك تالاش – تارتىشلارغا كىرىپ ئېنېرگىيە سەرپ قىلىش بىزگە ئارتۇقچە.

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

2016. 12. 19

«پەتۋالار مەجمۇئەسى»، 2 – توم، 109 – نومۇرلۇق پەتۋا.

—————————–

1. «فتاوى العز بن عبد السلام»، ص 47.
2. «مجموع الفتاوى»، 22/519. «مختصر كتاب الوتر»، 1/152. «الفتاوى الهندية»، 5/318. «الدر المختار»، 1/507.
3. «فتاوى اللجنة الدائمة للبحوث العلمية والإفتاء»، 24/215 .
4. «بلوغ المرام»، ص 284. باب الذكر والدعاء. برقم 1581، 1582. «سبل السلام»، 4/219. «الفتاوى الهندية»، 5/318. «الدر المختار»، 1/507. «الفواكه الدواني»، 2/335. «مغني المحتاج»، 1/167. «المجموع»، 4/526. «المغني»، 1/449. «الإنصاف»، للمرداوي 2/173. «غذاء الألباب»، 2/516.
5. «سبل السلام»، 4/219. «فيض القدير»، 5/133.
6. «الإنصاف»، للمرداوي 2/173. «مجموع فتاوى ورسائل فضيلة الشيخ محمد بن صالح العثيمين»، 14/162. «لشرح الممتع»، 4/41. . www.binbaz.org.sa/noor/2365
7. «تىرمىزى»، 3386 – ھەدىس.
8. «غەرىب ھەدىس»: پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن پەقەت بىر خىل سەنەد يولى بىلەنلا رىۋايەت قىلىنغان ھەدسىنى كۆرسىتىدۇ.
9. «نصب الراية»، 3/52.
10. «ھەسەن ھەدىس»: ئەستە تۇتۇش ۋە ھەدىسنى پىششىق بىلىشتە راۋىيلىرى سەھىھ ھەدىسنىڭ راۋىيلىرىنىڭ دەرىجىسىگە يەتمىسىمۇ، راستچىل ۋە ئىشەنچلىك راۋىيلار رىۋايەت قىلغان ھەدىسنى كۆرسىتىدۇ.
11. «بلوغ المرام»، ص 284. باب الذكر والدعاء. برقم: 1581، 1582.
12. «سبل السلام»، 4/219.
13. «ئەبۇ داۋۇد»، 1492 – ھەدىس؛ «مسند أحمد»، 17972 – ھەدىس.
14. «تقريب التهذيب»، 1/174. برقم: 1434. السلسة الصحيحة 2/641 .
15. «مجمع الزوائد»، 10/169.
16. «مصنف عبد الرزاق»، 2/247. برقم: 3234.
17. «ئەبۇ داۋۇد»، 1485 – ھەدىس؛ «خلاصة الأحكام»، 1/461.
18. «المجموع في ترجمة العلامة الأنصاري»، 2/487.
19. «توضيح الأحكام في شرح بلوغ المرام»، 7/612.
20. «الأدب المفرد»، 1/214. برقم: 609. ئىمام ئىبنى ھەجەر «أمالي الأذكار»دا «سەنەدى ھەسەن» دېگەن. «فض الوعاء»، 1/74.
21. «مصنف عبد الرزاق»، 2/252. برقم: 3256.
22. ئىمام سۇيۇتى سەنەدى ھەسەن دېگەن. «مختصر كتاب الوتر»، 1/152. «فض الوعاء»، 1/102.
23. سەھىھەين: «بۇخارى»، 5735 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 2192 – ھەدىس.
24. «تىرمىزى»، 3817 – ھەدىس. سەنەدى ھەسەن.
25. «المجموع»، 4/526. «فيض القدير»، 5/138. «شعب الإيمان»، 2/45. «إحياء علوم الدين»، 1/305. «سبل السلام»، 4/219. «فض الوعاء»، 1/52. «تحفة الذاكرين»، 1/56.
26. «بدائع الفوائد»، 4/922.
27. «ھەسەن لىغەيرىھى»: باشقا رىۋايەتلەر بىلەن كۈچلەنگەن ئاجىز رىۋايەتنى كۆرسىتىدۇ.
28. http://www.binbaz.org.sa/noor/2365
29. قال محقق الفتاوى الشيخ محمد الشويعر: سؤال شخصي أجاب عنه الشيخ في ١٢/٩/١٤١٩هـ. «الفتاوى»، 26/148. http://www.binbaz.org.sa/fatawa/3460
30. «مجموع فتاوى ورسائل فضيلة الشيخ محمد بن صالح العثيمين»، 14/162. «الشرح الممتع»، 4/41.
31. «تصحيح الدعاء»، للشيخ بكر بن عبد الله أبو زيد ط دار العاصمة للنشر والتوزيع. ص 27.
32. «شرح أخصر المختصرات»، 4/32. «فتاوى ابن جبرين»، برقم: 3008.
33. «الأزهية في الأدعية»، لمحمد بن بهادر الزركشي ص 106. ط دار الفرقان. تحقيق: أم عبد الله بنت محروس.
34. «مسائل أحمد بن حنبل رواية ابنه عبد الله»، 1/95. «الإنصاف»، للمرداوي 2/172. «المغني»، 1/449. «المجموع»، 3/462. «فتاوى ابن جبرين»، برقم: 3008.

http://cms.ibn – jebreen.com/fatwa/home/sections/1
([35]) «سنن البيهقي الكبرى»، 2/212.

Please follow and like us:

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ.