ئالتۇن سېتىۋېلىپ ئۆسكەندە سېتىپ پايدا ئالسا بولامدۇ؟

سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ئالتۇن زىبۇ – زىننەت، نۆكچە ئالتۇن سېتىۋېلىپ باھاسى ئۆسكەندە سېتىپ پايدا ئالسا بولامدۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانا جانابى ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

باھاسى ئۆرلىگەندە پايدىسىغا سېتىش ئۈچۈن ئالتۇن زىبۇ – زىننەتنى ياكى نۆكچە ئالتۇننى سېتىۋېلىپ پايدىسىغا سېتىپ تىجارەت قىلسا بولىدۇ. بۇ تىجارەتنىڭ توغرا بولۇشى ئۈچۈن بىرقانچە شەرتلەر تېپىلىشى لازىم.

جانابى ئاللاھ قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دەيدۇ: [ئاللاھ ئېلىم – سېتىمنى ھالال، جازانىنى ھارام قىلدى].([1])

[پەقەتلا ئاراڭلاردا قىلىشقان قولمۇقول سودا بولۇپ قالسا].([2])

[ئى ئىمان ئېيتقانلار! بىر – بىرىڭلارنىڭ ماللىرىنى ئۆزئارا ناھەق يول بىلەن يەۋالماڭلار. پەقەتلا سىلەر ئۆزئارا رازى بولۇپ قىلىشقان تىجارەت بۇنىڭ سىرتىدا].([3])

ئەبۇ بەكرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئوغلى ئابدۇراھمان ئاتىسى ئەبۇ بەكرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىدۇكى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: «ئالتۇننى ئالتۇنغا تەڭ – باراۋەر بولمىسا ساتماڭلار! كۈمۈشنى كۈمۈشكە تەڭ – باراۋەر بولمىسا ساتماڭلار! ئالتۇننى كۈمۈشكە، كۈمۈشنى ئالتۇنغا خالىغىنىڭلارچە سېتىڭلار».([4])

مالىك ئىبنى ئەۋس رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېگەن: «مەن يۈز تىللانى تەڭگىگە ئالماشتۇرماقچى بولغان ئىدىم. تەلھە ئىبنى ئۇبەيدۇللاھ رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مېنى چاقىردى. شۇنىڭ بىلەن ئىككىمىز سۆزلەشتۇق. ئاخىرى ئۇ ئالماشتۇرىدىغان بولۇپ ئالتۇننى ئېلىپ، قولىدا ئۇياق – بۇياققا ئۆرۈپ: «غوجىدارىم غابەدىن كەلسۇن» دېگەنىدى، ئۇنى ئاڭلاپ تۇرغان ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ دېدى: «ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، سەن ئۇنىڭدىن تەڭگىلەرنى تاپشۇرۇپ ئالمىغۇچە ئايرىلمايسەن. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «ئالتۇننى ئالتۇنغا تېگىشكەندە نەق بولمىسا جازانە بولىدۇ، بۇغداينى بۇغدايغا تېگىشكەندە نەق بولمىسا جازانە بولىدۇ، ئارپىنى ئارپىغا تېگىشكەندە نەق بولمىسا جازانە بولىدۇ، خورمىنى خورمىغا تېگىشكەندە نەق بولمىسا جازانە بولىدۇ» دېگەن».([5])

ئەبۇ سەئىيد خۇدرى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايەت قىلىدۇكى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: «ئالتۇننى ئالتۇنغا تەڭمۇتەڭ بولمىسا ساتماڭلار، بىرىنى يەنە بىرىدىن ئارتۇق قىلماڭلار. كۈمۈشنى كۈمۈشكە تەڭمۇتەڭ بولمىسا ساتماڭلار، بىرىنى يەنە بىرىدىن ئارتۇق قىلماڭلار. ئۇنىڭ نېسىسىنى نەقكە ساتماڭلار».([6])

ئىمام نەۋەۋى مەزكۇر ھەدىسنى شەرھىلەپ مۇنداق دەيدۇ: «ئالىملار مۇنداق دەيدۇ: بۇ ياخشى بىلەن ناچار، ساق بىلەن سۇنۇق، زىبۇ – زىننەت بۇيۇملىرى بىلەن كېپەك ۋە ئۇندىن باشقا ئالتۇن بىلەن كۈمۈشنىڭ ھەممە تۈرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇنىڭدا ساپ بىلەن ئارىلاش بولغىنى ئوخشاشتۇر. بۇ ھەممىسى بىردەك ئىجما قىلىنغاندۇر».([7])

بۇ ھەدىسنىڭ ئۇبادە ئىبنى سامىت رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن كەلگەن مۇسلىم رىۋايىتىدە: «بۇ تۈرلەر ئوخشىمىسا قولدىن قولغا نەق بولسا، خالىغىنىڭلارچە ئېلىپ – سېتىڭلار» دېگەن.([8])

ئەبۇ مىنھال رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېدى: «مەن بەرا ئىبنى ئازىب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما بىلەن زەيد ئىبنى ئەرقەم رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن سەرراپچىلىق([9]) تىجارىتى توغرۇلۇق سورىسام، ئىككىسى جاۋابىنى مەندىن ياخشى بىلىدۇ دەپ بىر – بىرىگە ئىتتىرىشىپ ئاخىرى: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئالتۇننى كۆمۈشكە نېسى سېتىشتىن توسقان، دەپ جاۋاب بېرىشتى».([10])

ئەبۇ بەكرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايەت قىلىدۇكى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم كۈمۈشنى كۈمۈشكە، ئالتۇننى ئالتۇنغا تەڭمۇتەڭ بولمىسا سېتىشتىن توسقان، يەنە بىزنى ئالتۇننى كۈمۈشكە خالىغانچە سېتۋېلىشقا، كۈمۈشنى ئالتۇنغا خالىغانچە سېتۋېلىشقا بۇيرۇغان.([11])

يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن، مەيلى نۆكچە بولسۇن، مەيلى زىبۇ – زىننەت بۇيۇملىرى بولسۇن، ئالتۇننى ئالتۇنغا ياكى كۈمۈشنى كۈمۈشكە ساتقان ئەھۋالدا بىرى – بىرىدىن ئاز ياكى كۆپ بولماي مىقدارى ئوخشاش بولۇشى، شۇ سورۇندا پۈتىدىغان نەق سودا بولۇشى شەرت قىلىنىدۇ. بۇ ئىككى شەرت تېپىلمىسا سودا توغرا بولمايدۇ. يۇقىرىقى ھەدىسلەردە رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بۇنى ئېنىق بايان قىلغان. پىرسەنتى، سۈپىتى ئوخشاش بولمىسىمۇ بۇ ئىككى شەرت تېپىلىشى لازىم.

ئالتۇن زىبۇ – زىننەتنى زىبۇ – زىننەتكە ياكى نۆكچە ئالتۇننى ئالتۇن زىبۇ – زىننەتكە ئالماشتۇرۇشقا توغرا كەلگەن ئەھۋالدا قولىدىكى ئالتۇننى سېتىپ، ئاندىن ئۇنىڭ پۇلىغا خالىغان ئالتۇننى سېتىۋېلىش كېرەك ياكى ساتقان پۇلنى ھېسابلاپ، ئۇنىڭ پۇلىغا سېتىۋالماقچى بولغان ئالتۇننى ھېسابلاپ پەرقىنى بېرىش ياكى ئېلىش كېرەك. يەنى، ئىككى سودىنى ئايرىم – ئايرىم قىلىش لازىم.

سەئىيد ئىبنى مۇسەييەب رىۋايەت قىلىدۇكى، ئەبۇ سەئىيد ئەلخۇدرى بىلەن ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئىككىيلەن ئۇنىڭغا مۇنداق سۆزلەپ بەرگەن: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئەنسارلاردىن بەنى ئەدى جەمەتىدىن بىر كىشىنى ئەمەلدار قىلىپ خەيبەرگە ئەۋەتىپ ئىشلەتكەن ئىدى، ئۇ كىشى رەسۇلۇللاھقا ياخشى خورمىلارنى ئېلىپ كەلگەندە، رەسۇلۇللاھ ئۇنىڭدىن:

–     خەيبەرنىڭ خورمىسىنىڭ ھەممىسى مۇشۇنداقمۇ؟ – دەپ سورىدى. ئۇ:

–     ياق ئى رەسۇلۇللاھ! ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، بىز بۇ خورمىدىن بىر سانى ئارىلاش خورمىدىن ئىككى ساغا ئالىمىز، – دېۋىدى، رەسۇلۇللاھ:

–     ئۇنداق قىلماڭلار، لېكىن تەڭگە تەڭ تېگىشسەڭلار بولىدۇ، ياكى ماۋۇ ناچارلىرىنى تەڭگىلەرگە سېتىپ، ئۇنىڭ پۇلىغا مۇنداق ياخشىلىرىنى سېتىۋېلىڭلار، تارازا بىلەن سېتىلىدىغان نەرسىلەرمۇ شۇنىڭغا ئوخشاش، – دېدى.([12])

ئالتۇننى ياكى كۈمۈشنى بىرىنى بىرىگە ياكى پۇلغا ساتقان ئەھۋالدا تۈرى ئوخشاش بولمىغانلىقى ئۈچۈن پەقەت نەق بولۇشىلا شەرت قىلىنىدۇ. نېسى سېتىشقا بولمايدۇ. لېكىن، بىرى بىرىدىن ئارتۇق ياكى كەم بولسا بولىدۇ. بۇنىمۇ يۇقىرىقى ھەدىسلەردە رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئېنىق بايان قىلغان. شۇڭا، ئالتۇننى پۇلغا ساتقان ئەھۋالدا پۇل بىلەن ئالتۇن شۇ سورۇندا تاپشۇرۇلۇشى، كېچىكتۈرۈلمەسلىكى شەرت. پۇلنى پۇلغا سېتىپ پۇل تېگىشكەن ئەھۋالدىمۇ ئوخشاشلا نەق بولۇشى، شۇ سورۇننىڭ ئۆزىدىلا ھەر ئىككى تەرەپ پۇلنى تولۇق تاپشۇرۇشى شەرت قىلىنىدۇ.

بۇ ئەھۋالدا پۇلنىڭ ياكى ئالتۇننىڭ ھەممىسى ياكى بىر قىسمى نېسى بولۇپ كېچىكتۈرۈلسە توغرا بولمايدۇ. بۇنىڭغا ئاساسەن، ئالتۇننى ياكى بىر قىسمىنى ياكى پۇلىنى ياكى پۇلىنىڭ بىر قىسمىنى بىر قانچە قەرەلگە بۆلۈپ نېسى ساتسىمۇ توغرا بولمايدۇ. يەنى، پۇلنىڭ ھەممىسى، ئالتۇننىڭ ھەممىسى نەق بولۇشى لازىم.

ئالتۇننىڭ پۈتۈن پۇلىغا ئىگە بولمىغان كىشى يا قولىدىكى پۇلىغا لايىق ئالتۇن سېتىۋالىدۇ ياكى سېتىۋالماقچى بولغان ئالتۇننىڭ تولۇق پۇلىنى تەييارلىغۇچە سېتىۋالماي كۈتۈپ تۇرىدۇ.

چەك بىلەن ساتقان ئەھۋالدا چەك قارشىلىقىدا بانكىدا نەق پۇل بولۇپ، چەك ئارقىلىق بانكىدىن دەرھال پۇل ئالالايدىغان بولسا، بۇ نەق سودا ھېسابىدا بولىدۇ. بىر مۇددەت ئۆتكەندىن كېيىن ئالالايدىغان بولسا نېسى بولۇپ چەكلىنىدۇ.

ئالتۇن بىلەن كۈمۈشنى ئالتۇن – كۈمۈشكە ياكى پۇلغا ساتماي باشقا ئاشلىق، كىيىم – كېچەك ياكى ماشىنا قاتارلىق تاۋار ماللارغا ساتقان ئەھۋالدا ئالتۇن ياكى تاۋار نېسى بولسىمۇ بولۇۋېرىدۇ. چۈنكى، بۇ ئەھۋالدا ئالتۇن بىلەن تاۋارنىڭ تۈرى ئوخشىمىغان بولىدۇ.

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

2012 – 1 – 20

———————————–
([1]) «بەقەرە» سۈرىسى، 275 – ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
([2]) «بەقەرە» سۈرىسى، 282 – ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
([3]) «نىسا» سۈرىسى، 29 – ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
([4]) «بۇخارى»، 2175 – ھەدىس.
([5]) سەھىھەين: «بۇخارى»، 2174 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 1586 – ھەدىس.
([6]) سەھىھەين: «بۇخارى»، 2177 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 1584 – ھەدىس.
([7]) «شرح صحيح مسلم»، 11/10.
([8]) «مۇسلىم»، 1584 – ھەدىس.
([9]) سەرراپچىلىق: تەڭگە بىلەن تىللانى بىرىنى بىرىگە ئالماشتۇرىدىغان تىجارەت.
([10]) سەھىھەين: «بۇخارى»، 2180ـ 2181 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 1589 – ھەدىس.
([11]) «بۇخارى»، 2182 – ھەدىس.
([12]) سەھىھەين: «بۇخارى»، 7350 – 7351 – ھەدىسلەر. «مۇسلىم»، 1593 – ھەدىس.

Please follow and like us:

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز