ئىمام ئەزەم ئەبۇ ھەنىفە

(ھىجرىيە 80 – 150 / مىلادىيە 699 – 767)

 

بىز مۇسۇلمانلارنىڭ قانۇنى قۇرئاندۇر، قۇرئاننىڭ رەسمىي يەشمىسى ھەدىستۇر، قۇرئاننىڭ ئىزاھلىق باياننامىسى نازىل بولۇش سەۋەبلىرى ۋە تەپسىردۇر. كىشىلەر ئىچىدە ئىلىم بىلەن شۇغۇللانمىغانلارمۇ بار، ئۇلار قۇرئان ۋە ھەدىسنى چۈشىنىپ ئۇنىڭدىن ھۆكۈم ئالالمايدۇ. شۇڭا، ئۇلار مۇتەخەسسىسلەرگە مۇراجىئەت قىلىدۇ، خۇددى دەۋا قىلماقچى بولسا ئادۋۇكاتقا مۇراجىئەت قىلغاندەك. مۇتەخەسسىسلەر مۇجتەھىد ئالىملار بولۇپ، ئۇلار چۈشەنچە ۋە تەپسىردە بىر – بىرلىرىدىن پەرقلىق بولىدۇ. بۇ تەبىئىي بىر ئىشتۇر. تەقلىدمۇ دەل شۇنىڭغا ئوخشاش تەبىئىي بىر ئىش. چۈنكى، بەزى كىشىلەر مەلۇم ئىلىمگە بېرىلىپ، شۇ ئىلىمدە مۇجتەھىد بولسا، ئۇ ئىلىمدىن باشقىدا ئەگەشكۈچى بولىدۇ. مەسىلەن، بىزمۇ دوختۇر ۋە ئىنژېنېرلارغا ئەگىشىپ، ئۇلارنىڭ سۆزلىرىنى دەلىل تەلەپ قىلماي قوبۇل قىلىمىز. ھەتتا ساھابىلەرنىڭمۇ كۆپىنچىلىرى ئەگەشكۈچى ئىدى، ئۇلار ئىچىدە پەقەت ئازلىرىلا پەتىۋا بېرەتتى. لېكىن، ئۇلارنىڭ پەتىۋالىرى ۋە ئۇلاردىن كېيىنكى تابىئىنلارنىڭ پەتىۋالىرىمۇ توپلانمىغان. پەتىۋا بېرىش ۋە ئەھكام يەكۈنلەشكە بېرىلىپ، سۆزلىرى توپلانغان ۋە ئەگەشكۈچىلىرى كۆپىيىپ، ھەتتا ئۆز ئالدىغا بىر ئېقىمى ياكى بىر مەزھىپى بولغان تۇنجى كىشى ئىمام ئەزەم ئەبۇ ھەنىفەدۇر.

ئەبۇ ھەنىفە كىم؟

ئەپەندىلەر! ئىراقتا سابىت ئىبنى نوئمان ئىسىملىك، پارس نەسىللىك، تەقۋادار ۋە پەرھىزكار، باي ۋە كېلىشكەن بىر ياش بار ئىدى. بىر كۈنى ئۇ ئۆستەڭدە تاھارەت ئېلىۋېتىپ، بىر ئالمىنى كۆرۈپ قېلىپ، ئۇنى يېدى. ئاندىن ئۇ ئالمىنى ھارام يەپ قالغان بولۇشىدىن قورقتى – دە([1])، بۇ ئالما چۈشكەن باغنى ئىزدەپ يۇقىرى ئېقىنغا قاراپ مېڭىپ، باغۋەننىڭ قېشىغا كەلدى. باغۋەنگە:

–       (ئالمىڭىزنى يەپ سالدىم) مەندىن ئۆتۈۋېتىڭ! – دېدى. باغۋەن ئۇنى تونۇپ، ئۇنىڭغا:

–       ياق! ئۆتمەيمەن، ئەمما بىر شەرت بىلەن ئۆتىمەن. مېنىڭ گاس، گاچا، قارىغۇ بىر قىزىم بار. شۇ قىزىمنى سىز ئەمرىڭىزگە ئالمىغىچە سىزدىن ئۆتىۋەتمەيمەن، – دېدى. ياش ئويلاندى ۋە دۇنيانىڭ تۆت كۈنلۈك دۇنيا ئىكەنلىكى، بۇ ئۆيلىنىشتىكى دۇنيا ئازابىنىڭ ئاخىرەت ئازابىدىن يېنىك ئىكەنلىكىنى ئويلىدى – دە:

–       ئىننا لىللاھى ۋە ئىننا ئىلەيھى راجىئۇن، بوپتۇ، قوبۇل قىلدىم، – دېدى.

نەتىجىدە، باغۋەن قىزىنى ئۇنىڭغا ياتلىق قىلدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئالغان قىزىنىڭ قېشىغا كىرىۋىدى، گويا ئايدەك گۈزەل، چېچەن ۋە دىيانەتلىك ساپساق بىر قىزنى كۆردى. ئۇ قىزنىڭ دادىسىغا:

–       نېمە ئۈچۈن ئۇنى قارىغۇ، گاس، گاچا دېدىڭىز؟ – دەپ سورىۋىدى، قىزنىڭ ئاتىسى:

–       چۈنكى، ئۇ ئەر زاتى كۆرمىگەن، ئەر زاتىغا قۇلاق سېلىپ باقمىغان ۋە ئەر زاتىغا گەپمۇ قىلىپ باقمىغان، – دەپ جاۋاب بەردى.

مانا بۇ باي، گۈزەل ۋە سالىھ بىر جۈپتىن ئۇ ئىككىسىنىڭ گۈزەللىكى ۋە تەقۋادارلىقى بىرلەشكەن، مۆجىزىلەرنىڭ مۆجىزىسى، زېرەكلىك ۋە ئىلىمدە دۇنيانىڭ ئاجايىباتى بولغان بىر بالا ئاپىرىدە بولدى. ئۇ بولسىمۇ نوئمان ئىبنى سابىتتۇر. بۇ ئۇنىڭ ئىسمى. ئەبۇ ھەنىفە بولسا ئۇنىڭ لەقىمىدۇر. ئەمەلىيەتتە، ئۇنىڭ ھەنىفە ئىسىملىك بىر قىزى بولمىغان، لېكىن ئىراق يەرلىك تىلىدا ھەنىفە دېگەن دۈۋەت دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئەبۇ ھەنىفە كىچىكىدىن دۈۋەتنى كۆتۈرۈۋېلىپ، ئالىملارنى ئەگىپ يۈرىدىغان بولغاچقا، كىشىلەر ئۇنى (دۈۋەتتىن ئايرىلماي يۈرۈيدىغان كىشى دېگەن مەنىدە) شۇنداق ئاتاشقان.

ئەبۇ ھەنىفە كىيىملىرى نەپىس، كۆينەكلىرى ئېسىل ھالدا ئەركە ۋە باياشات چوڭ بولدى. ئۇ رەخت ساتىدىغان چوڭ سودىگەر ئىدى. ئۇ شۇنداق تەقۋادار ۋە ئابىد ئىدىكى، – رىۋايەت قىلىنغىنىدەك – 20 يىل خۇپتەننىڭ تاھارىتى بىلەن بامدات ئوقۇپ ئۆتكەنىدى، ئاللاھتىن قورقۇپ يىغلايتتى. ئۇ ئىنتايىن مەرد ئىدى، بىر قېتىم ئون نەچچە مىڭ (دىرھەم) دىن ئۆتۈۋەتكەنىدى. يەن بىر قېتىم كىشىلەر ئۇنىڭدىن تۆت مىڭ (دىرھەم) گە قەرزدار بولۇپ قالغان بىر ئالىمغا ياردەم سورىۋىدى، ئۇ ئۇنىڭ ھەممە قەرزىنى تۆلەپ قويغانىدى. ئۇ شۇنداق كۆپ ئېھسان قىلاتتىكى، پېقىر بولۇپ قېلىشتىن قىلچىمۇ ئەنسىرىمەيتتى، خېلى كۆپ ئالىملارغا ئۆز يېنىدىن مائاش تۇرغۇزۇپ بەرگەنىدى. ئۇ ھەقىقەتەنمۇ دۇنيا ۋە ئاخىرەت، ئىلىم ۋە ئەمەل، بايلىق ۋە مەردلىك بېرىلگەن كىشى بولۇپ، بۇ جەھەتتە ئۇ لەيس ئىبنى سەئدكە ئوخشايتتى. ئالىملارنىڭ يېنىغا كۆپ بېرىپ، ئۇلاردىن ئىلىم ئالاتتى. ئۇ ھاياتىدا تۆت ساھابىنى ۋە نەچچە مىڭ تابىئىننى تاپقان. ئۇ دەسلىپىدە ئىلمىكالام بىلەن شۇغۇللىنىپ، ھېچكىم مۇنازىرىلىشەلمەيدىغان دەرىجىدە ھەممىنىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كەتكەن. كېيىن بىر ۋەقە سەۋەبلىك فىقھىغا يۆتكەلگەن. ئەمەلىيەتتە، فىقھى ئىلىملەرنىڭ ئەڭ ئۇلۇغى، دىننىڭ جەۋھىرى. تەۋھىد، ھەدىس، تەپسىرلەر پەقەت ئۇنىڭ مۇقەددىمىلىرى بولۇپ، قانۇننىڭ يەشمىسىگە ئوخشايدۇ. دىن دېمەك تەۋھىد ۋە فىقھى دېمەكتۇر. ئۇ ۋەقە مۇنداق: بىر خوتۇن ئۇنىڭدىن تالاق توغرىسىدا بىر مەسىلە سورىۋىدى، ئۇ بىلەلمەي، ئۇ خوتۇنغا ئۆز دەۋرىنىڭ فەقىھى ھەمماد ئىبنى ئەبى سۇلايماننى كۆرسىتىپ قويدى ۋە ئۇنىڭغا: «ئۇنىڭدىن سوراپ، جاۋابىدىن مېنى خەۋەرلەندۈرۈڭ!» دېدى. ئۇ خوتۇن ئۇنى خەۋەرلەندۈرگەندىن كېيىن، ئۇ ھەمماد ئىبنى ئەبى سۇلايماننى چىڭ تۇتۇپ، ئۇنىڭدىن ئايرىلماس بولدى، ئون يىل ئۇنىڭدىن ئايرىلمىدى. شۇنىڭدىن كېيىن رىياسەتچىلىككە ۋە ئۆزىنىڭ مۇستەقىل بىر مەدرىسەسى (ئىلىم ھالقىسى) بولۇشنى كۆڭلى خالاپ قالدى – يۇ، ھەممادقا بولغان ھۆرمىتىدىن توختاپ قالدى. ھەمماد بىر مەزگىللىك بىر يەرگە كەتكەندە ئۇ ئۇنىڭ ئورنىدا ئولتۇرۇپ، ئىككى ئاي ئىچىدە 60 مەسىلىگە پەتىۋا بەردى. ھەمماد يېنىپ كېلىپ، 40 مەسىلىدە ئۇنىڭغا قوشۇلۇپ، 20 مەسىلىدە قوشۇلمىغانىدى. ئۇ تا ھەمماد ۋاپات بولغانغا قەدەر ئۇنىڭدىن ئايرىلمىغانىدى. ھەمماد ۋاپات بولۇپ كەتكەندىن كېيىن، ئۇلار ئۇنىڭ ئورنىغا ئىگە بولىدىغان ئادەم ئىزدەپ، ھەممادنىڭ ئوغلىنى ئالدىغا ئۆتكۈزدى، لېكىن ئۇنىڭغا ئەدەپ غالىب بولغاچ، ئالدىغا چىقمىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ھەممادنىڭ شاگىرتلىرىدىن بىرى بولغان مۇسا ئىبنى ئەبۇ كەسىر ئىسىملىك بىر شەيخنى ئالدىغا چىقىرىشقا كېلىشىۋىدى، ئۇمۇ ئالدىغا چىققىلى ئۇنىمىدى. ئۇلار ھەممادنىڭ ئىلىم ھالقىسىنىڭ تارقاپ كېتىشىدىن ئەنسىرەپ: «بۇ گەزمالچى يىگىتنى چىقارساقچۇ!» دېيىشىپ، ئەبۇ ھەنىفەنى ئالدىغا ئۆتكۈزدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئالدىغا ئۆتۈپ، ئىلىم ھالقىسىنى شۇنداق گۈللەندۈردىكى، بۇ ھالقىنى باقىي بىر مەدرىسىگە، ئاداققىچە ئۆچمەس بىر مەزھەپكە ئايلاندۇردى.

 

***

ئۇنىڭ ئەتراپىغا كېيىنچە دۇنيانىڭ داڭدارلىرىغا ئايلانغان بىر بۆلۈك شاگىرتلار توپلاندى. ئۇلارنىڭ ھەربىرى مەلۇم بىر تەرەپتە مۇتەخەسسىس ئىدى. بىرەر مەسىلە كەلسە، ئۇلار ئۇ ھەقتە ئىزدىنىپ، مۇھاكىمە قىلىشاتتى. گاھىدا بىر مەسىلىنى ھەتتا بىر ئاي ئىزدىنىپ، شۇ مەسىلىنىڭ ھۆكمىنى تاپاتتى. ئۇنىڭ مەجلىسى بىر پارلامېنت ئىدى، لېكىن ئەزالىرى زاماننىڭ يېتۈكلىرىدىن تەشكىل تاپقان پارلامېنت ئىدى.

شافىئىينىڭ ئۇستازى ۋەكى ئىبنى جەرراھتىن: «ئەبۇ ھەنىفە خاتالاشقانمۇ؟» دەپ سورالغاندا، ۋەكى: «ئەبۇ ھەنىفەنىڭ خاتالىشىشىنى قانداقمۇ پەرەز قىلغىلى بولسۇن؟ ھالبۇكى، ئۇنىڭ يېنىدا قىياس ۋە ئىجتىھادتا يېتىشكەن ئەبۇ يۈسۈف، زۇفەر، مۇھەممەدتەك؛ ھەدىس يادلاش ۋە ھەدىس بىلىشتە يەھيا ئىبنى زەكەرىييا، ھەفس ئىبنى غىياس، ھىببان ۋە مەندەلدەك؛ ئەرەب تىلىنى بىلىشتا قاسىم ئىبنى مەئن (ئىبنى ئابدۇررەھمان ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى مەسئۇد) تەك؛ زاھىتلىق ۋە پەرھىزكارلىقتا داۋۇد تائىي ۋە فۇزەيل ئىبنى ئىيازدەك كىشىلەر تۇرسا!» دېگەن ئىدى. مانا بۇلار ۋە ئۇلارغا ئوخشىغان كىشىلەر ھەنەفىي پارلامېنتىنىڭ ئەزالىرىدۇر. ھەنەفىي مەزھىپى باشقا مەزھەپلەردىن مانا مۇشۇنىڭ بىلەن ئالاھىدە پەرقلەنگەن. فىقھىنى بابلارغا بۆلۈپ رەتلىگەن تۇنجى كىشى ئەبۇ ھەنىفەدۇر. مالىك «مۇۋەتتا» ناملىق كىتابىنى يېزىشتا ئۇنىڭ يولىنى تۇتقان ئىدى.

 

***

ئەبۇ ھەنىفەنىڭ ئاجايىپ فىقھىي بىلىملەرگە تولغان كاللىسى، ئەھكام يەكۈنلەش ۋە ئەھكامنىڭ تۈرتكىلىرىنى بايان قىلىش جەھەتتە تۇتقان ئىنچىكە يولى بار ئىدى. ھالبۇكى، كۆپ ھاللاردا مالىك ھەدىس ھافىزى بولۇپ، ھەدىس رەتلىگەن ۋە ھەدىستىن ھۆكۈم ئالغان ئىدى. ئەھمەد مۇھەددىس ئىدى، ھالبۇكى ئىلگىرىكىلەر ئۇنى مەزھەپ ئىگىلىرى قاتارىدا سانىمايتتى. شافىئىي مالىكنىڭ ئۇسۇلى بىلەن ئەبۇ ھەنىفەنىڭ ئۇسۇلىنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئىدى، چۈنكى ئۇ مالىكتىنمۇ ۋە ئىمام مۇھەممەدتىنمۇ ئىلىم ئالغان. دېمەك، ئۇ ئەبۇ ھەنىفەنىڭ شاگىرتىنىڭ شاگىرتىدۇر.

ئەبۇ ھەنىفە بىرەر مەسىلىنىڭ تۈگۈنىنى يېشەلمەي قالسا، شاگىرتلىرىغا: «بۇ پەقەت مەن ئۆتكۈزگەن بىر گۇناھ تۈپەيلى شۇنداق بولدى» دەيتتى ۋە شۇئان ئاللاھتىن مەغپىرەت تىلەپ، تا مەسلىنىڭ تۈگۈنى يېشىلگىچە ناماز ئوقۇيتتى. بۇ ئوي ئۇنىڭ كاللىسىغا ئاللاھ قورقۇنچىسىدىن پەيدا بولاتتى.

ئۇنىڭ زېرەكلىكى ۋە قانۇن چىقىرىشتىكى تەپەككۇر ئۇسلۇبىنىڭ مىساللىرىدىن بىرى شۇكى، بىر مەسىلىدە ئىختىلاپ كۆرۈلگەندە ھۆكۈمچى تەيىنلەش ئىشىنى زەھھاك توغرا كۆرمەيتتى، ئەبۇ ھەنىفە بولسا توغرا كۆرەتتى. شۇنىڭ بىلەن زەھھاك ئۇنى مۇنازىرىگە چاقىردى. ئەبۇ ھەنىفە ئېيتتى:

–       ئىككىمىز ئىختىلاپلىشىپ قالساق، ئارىمىزدا كىم ھۆكۈمچى بولىدۇ. زەھھاك:

–       سەن تاللا، – دېۋىدى، ئەبۇ ھەنىفە:

–       مەن سېنىڭ شاگىرتلىرىڭدىن پالانىنى تاللىدىم، – دېدى. زەھھاك:

–       ئەمدى مەن بىلەن مۇنازىرىلەش، – دېۋىدى، ئەبۇ ھەنىفە:

–       مەن سەن بىلەن مۇنازىرىلەشتىم ۋە سېنى يەڭدىم، سەن ھۆكۈمچىنى قوبۇل قىلىش ئارقىلىق ھۆكۈمچى تەيىنلەشنى دۇرۇس سانىدىڭ، – دېگەنىدى.

مالىك، لەيس، ئەۋزائىي، شافىئىي، سۇفيان ۋە ئىبنى مۇبارەك قاتارلىق چوڭ ئىماملار ئۆزلىرىنىڭ ئەبۇ ھەنىفەدەك بىرىنى كۆرۈپ باقمىغانلىقىغا گۇۋاھلىق بەرگەن.

ئۇ پۈتكۈل ھاياتىنى ئۆز كەسپىگە تايىنىپ ئۆتكۈزگەن بولۇپ، ئۇ كىشىلەرگە مال ۋە ئىلىم تارقىتاتتى، كىشىلەرگە فىقھى، تەقۋادارلىق ۋە مەردانىلىكنى ئۆگىتەتتى. ئۇلار ئۇنى ئىككى قېتىم مەنسەپكە تەكلىپ قىلدى: بىر قېتىم ئۇمەۋىيلەرنىڭ دەۋرىدە، يەنە بىر قېتىم ئابباسىيلارنىڭ دەۋرىدە. ئىككىلا قېتىمدا (مەنسەپكە زورلىنىپ) تەن جازاسىغا ئۇچرىغان بولسىمۇ رەت قىلدى. ئاخىرقى قېتىمقىسى ئۇنىڭ ئۆلۈپ كېتىشىنىڭ سەۋەبچىسى بولدى.

 

***

بۈگۈن ھەنەفىي مەزھىپى پۈتۈن مەزھەپلەر ئىچىدە ئەڭ كەڭ تارالغان ۋە تارماقلىرى، قاراشلىرى ئەڭ كەڭ مەزھەپتۇر، شۇنداقلا يېڭى قانۇنلارنى ۋە سوت ھۆكۈملىرىنى چىقىرىشتا ئەڭ پايدىلىق مەزھەپتۇر. تارماقلىرىنىڭ كۆپلۈكى جەھەتتە ئۇنىڭ ئارقىسىدا تۇردىغىنى مالىكىي مەزھەپتۇر. مەن بۇنى نەچچە يىل ھەق تەلەپ دەۋا قانۇنلىرى لايىھىسىنى تۈزۈش ئارقىلىق تونۇپ يەتتىم. ئۇنداق بولۇشىنىڭ سەۋەبى ھەنەفىي مەزھىپى ئابباسىيلار ۋە ئوسمانىيلارنىڭ ئۇزاق دەۋرلىرىدە بىر دۆلەت مەزھىپى بولغان. ھالبۇكى، بۇ ئىسلام تارىخىنىڭ تۆتتىن ئۈچىنى ئىگىلەيدۇ. مالىكىي مەزھىپىمۇ مۇشۇ مۇددەتتە مەغرىبنىڭ مەزھىپى بولغان. شۇڭا، بۇ ئىككى مەزھەپتە تارماقلار ۋە مۇھاكىمىلەر كۆپ بولغان. شافىئىي مەزھىپىگە كەلسەك، پەقەت ئەييۇبىيلارنىڭ دەۋرىدىلا قىسقىغىنا ۋاقىت دۆلەت مەزھىپى بولغان. ھەنبەلىي مەزھىپى بولسا بۈگۈنكى نەجد ۋە ھىجاز بىلەنلا چەكلەنگەن.

ئاللاھ ئىماملارغا، ئۇلاردىن ئىلگىرى ۋە كېيىنكى مەزھىپى توپلانماي قالغان لەيس، ئەۋزائىي، سۇفيان ۋە ھەمماد قاتارلىق ھەممە ئالىملارغا رەھمەت قىلسۇن، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ ئەڭ پېشقەدىمى، ئەڭ قەدر – قىممىتى يۈكسىكى ۋە «ئىمام ئەزەم (ئەڭ بۈيۈك ئىمام)» دەپ توغرا ئاتالغان ئەبۇ ھەنىفەگە رەھمەت قىلسۇن!

 

مەنبە: شەيخ ئەلى تەنتاۋىينىڭ «رجال من التاريخ» ناملىق كىتابى.

تەرجىمىدە: قاراخانىي
——————————————–
([1]) ئەگەر فەقىھ بولغان بولسا، ئۇنىڭ ھارام ئەمەسلىكىنى بىلەتتى.

Please follow and like us:

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز