شەرىئەتتىكى پۇل – كۈچ شېرىكچىلىك تۈزۈمى(5)

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا يۈز بېرىدىغان جىدەل – ماجىرالارنى قانداق بىر تەرەپ قىلىش كېرەك؟

كېيىنچە، جىدەل – ماجىرا ياكى تالاش – تارتىش يۈز بەرمەسلىكى ئۈچۈن، شۇنداقلا تالاش – تارتىش يۈز بەرسە ھەربىر تەرەپنىڭ ھوقۇقىنىڭ قوغدىلىشى ئۈچۈن، ئىسلام كۆرسەتمىسىگە تولۇق رىئايە قىلىش زۆرۈر. شۇڭا، پۇل – كۈچ كېلىشىمىنىڭ توغرا ئۇسۇلدا بولۇشى ناھايىتى مۇھىمدۇر. بارلىق كېلىشىم ۋە ئۇنىڭ شەرتلىرى ئېنىق بەلگىلىنىشى، ھۆججەتلىنىشى ياكى گۇۋاھلىقتىن ئۆتۈشى زۆرۈر. شۇنداق قىلغاندىلا كېيىنچە، «ياق بىز ئۇنداق پۈتۈشكەن، بۇنداق دېيىشكەن» دەپ جىدەللىشىدىغان ياكى توختامنىڭ بەزى جايلىرىغا تېنىۋالىدىغان ياكى ئۇنتۇپ قالىدىغان ئەھۋال يۈز بەرمەيدۇ. بۇنداق قىلمىغان ئەھۋالدا بەزى كۆڭۈلسىزلىكلەر يۈز بېرىدۇ، بەزى ھەقلەر زايە بولۇپ كېتىدۇ. ھۆججەتلەشتۈرۈپ قويمىغان ئەھۋالدا تالاش – تارتىشلار تۆۋەندىكىچە بىر تەرەپ قىلىنىدۇ:

1. مەلۇم ۋاقىت، جاي ياكى تاۋارنى بەلگىلىمەي، چەكلىمىسىز كېلىشىم قىلغان ياكى بىر نەرسە بەلگىلەپ چەكلىمىلىك كېلىشىم قىلغان، دەپ تالاش – تارتىش بولۇپ قالغان ئەھۋالدا، «چەكلىمىسىز كېلىشىم قىلغان» دېگەن تەرەپنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ. چۈنكى، ئۇنىڭ سۆزى پۇل – كۈچ كېلىشىمىگە بەكرەك ئۇيغۇن كېلىدۇ. پۇل – كۈچ كېلىشىمىدىن كۆزلەنگەن پايدا چەكلىمىسىز تىجارەت قىلىش ئارقىلىق تولۇق قولغا كېلىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا، چەكلىمىسىزلىكنى دەۋا قىلغۇچى بىر قېتىم قەسەم قىلىپ بەرسە، ئۇنىڭ سۆزى ھېساب بولۇپ كېتىدۇ.

ئەمما، چەكلىمە قويۇلغان تۈردە ئىختىلاپ بولۇپ قالسا، مەسىلەن، پۇل ئىگىسى: «مەن پۇلنى سىزگە پەقەت رەخت تىجارىتى قىلشقا بەرگەن» دېسە، كۈچ ئىگىسى: «ماڭا پۇلنى بۇغداي تىجارىتى قىلىشقا بەرگەن ئىدىڭىز» دېسە، بۇنداق تالىشىپ قالغان ئەھۋالدا پۇل ئىگىسىنىڭ دېگەن سۆزى ھېساب بولىدۇ. چۈنكى، پۇل – كۈچ كېلىشىمى ھەر ئىككى خىل تاۋارغا مۇناسىپ كەلگەچكە، پۇل ئىگىسىنىڭ بەرگەن رۇخسىتى بىلەن ئۇنىڭ سۆزى كۈچكە ئىگە بولىدۇ. كۈچ ئىگىسى ئىسپات كەلتۈرەلىسە، ئۇنىڭ ئىسپاتى ئاندىن ھېساب بولىدۇ.

2. ئىككى تەرەپ دەسمايىنىڭ زايە بولۇپ كېتىشىدە تالاش – تارتىش قىلىشىپ قالسا، كۈچ ئىگىسى: «زايە بولۇپ كەتتى» دەپ، پۇل ئىگىسى: «زايە بولمىدى» دەپ تۇرۇۋالسا ياكى پۇل ئىگىسى كۈچ ئىگىسىگە: «سەن پۇلغا خىيانەت قىلدىڭ» دەپ تۇرۇۋالسا، كۈچ ئىگىسى بۇنى ئىنكار قىلسا، بارلىق ئالىملارنىڭ قارىشىدا، كۈچ ئىگىسىنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ. چۈنكى، ئۇ ئامانەت ساقلىغۇچىدۇر. بۇنداق ئەھۋالدا، ئۇ بىر قېتىم قەسەم قىلىپ بەرسىلا، ئۇنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ.

3. ئىككى تەرەپ پۇلنى قايتۇرۇپ بېرىشتە ئىختىلاپلىشىپ قالسا، مەسىلەن، كۈچ ئىگىسى: «پۇلنى قايتۇرۇپ بەردىم» دېسە، پۇل ئىگىسى: «پۇلنى قايتۇرۇپ ئالمىدىم» دېسە، ئەگەردە مەلۇم ئىسپات بولسا ئىسپات ھېساب بولىدۇ. ئىسپات بولمىغان تەقدىردە، كۈچ ئىگىسى بىر قېتىم قەسەم قىلىپ بېرىشى بىلەنلا ئۇنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ. چۈنكى، كۈچ ئىگىسى ئامانەت ساقلىغۇچىدۇر. قەسەم قىلماي تۇرۇۋالسا، پۇل ئىگىسى بىر قېتىم قەسەم قىلىپ بەرسىلا ئۇنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ. بۇ ئادەتتە، ھۆججەتلەشمەي پۇل تاپشۇرۇش ئەھۋالىدۇر. ئەمما، كۈچ ئىگىسى پۇلنى قولىغا ئېلىشتا ھۆججەتلىشىپ ئالغان بولسا، ئەمما پۇل قايتۇرۇپ بەرگەنلىكىگە ھۆججەت كەلتۈرمىسە ياكى گۇۋاھلىقتىن ئۆتكۈزۈپ ئالغان بولسا، ئەمما قايتۇرغانلىقىغا گۇۋاھچى كەلتۈرمىسە، ئۇنىڭ سۆزى ۋە قەسىمى ھېساب بولمايدۇ.

4. دەسمايە مىقدارىدا تالاش – تارتىش قىلىپ قالغاندا، بارلىق ئالىملارنىڭ قارىشىدا، كۈچ ئىگىسىنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ، مەسىلەن، پۇل ئىگىسى: «ساڭا 2000 سوم بەردىم» دېسە، كۈچ ئىگىسى: «ماڭا 1000 سوم بەردىڭ» دېسە، بۇنداق ئەھۋالدا، كۈچ ئىگىسىنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ. چۈنكى، پۇل – كۈچ كېلىشىمىدىكى پۇل دەسلەپتە تاپشۇرۇپ ئالغاندا ئامانەت ھۆكمىنى ئالىدۇ. ئامانەتنى قولىغا تاپشۇرۇپ ئالغۇچىنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ.

ئىككى تەرەپ ھەم دەسمايە مىقدارىدا، ھەم كېلىشكەن پايدا مىقدارىدا تالاش – تارتىش قىلىپ قالسا، مەسىلەن، پۇل ئىگىسى: «ساڭا 2000 سوم بەردىم، سەن پايدىنىڭ ئۈچتىن بىرىنى ئالىدىغان بولغان ئىدىڭ» دېسە، كۈچ ئىگىسى: «دەسمايە 1000 سوم ئىدى، مەن پايدىنىڭ يېرىمىنى ئالىدىغان بولغان ئىدىم» دېسە، دەسمايە مىقدارىدا كۈچ ئىگىسىنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ، پايدا مىقدارىدا پۇل ئىگىسىنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ.

ئۇلاردىن قايسىبىرى سۆزىگە ئىسپات كەلتۈرسە، ئەلۋەتتە، ئىسپات بويىچە ئىش قىلىنىدۇ. ئىسپات بولمىغاندا ئاندىن ئۇلارنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ. ناۋادا ھەر ئىككى تەرەپ ئىسپات كەلتۈرگەن بولسا، دەسمايە مىقدارىنى بەلگىلەشتە پۇل ئىگىسىنىڭ ئىسپاتى ھېساب بولىدۇ. چۈنكى، ئۇ پۇل ئىگىسى بولغاچقا، ئۇنىڭ ئىسپاتى كۈچلۈكرەك بولىدۇ. پايدا مىقدارىنى بەلگىلەشتە كۈچ ئىگىسىنىڭ ئىسپاتى ھېساب بولىدۇ. چۈنكى، ئالغان پايدىنى بېكىتىشتە كۈچ ئىگىسىنىڭ ئىسپاتى كۈچلۈكرەك بولىدۇ.

پايدا مىقدارىدىلا تالاش – تارتىش بولۇپ قالسا، ئىسپات بولمىغاندا پۇل ئىگىسى قەسەم قىلىپ بەرسە، ئۇنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ.

كۈچ ئىگىسى «پايدا چىقتى» دەپ بولۇپ، كېيىن پايدا چىققانلىقىنى ئىنكار قىلسا ياكى «خاتا ھېسابلاپ قاپتىمەن، پايدا چىقماپتىكەن» دەپ تۇرۇۋالسا ۋە بۇنى ئىسپاتلايدىغان بىرەر ئىسپات كۆرسەتسە، سۆزى ھېساب بولىدۇ. چۈنكى، ھەرقانداق ئىنسان خاتالىشىپ قالىدۇ. ئىسپات كۆرسەتمىسە سۆزى ھېساب بولمايدۇ.

5. ئىككى تەرەپ كېلىشىم تۈرىدە تالاش – تارتىش قىلىپ قالسا، مەسىلەن، پۇل ئىگىسى: «مەن ساڭا پۇلنى پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكى تىجارىتى ئۈچۈن بەرگەن» ياكى «ئامانەت بەرگەن» دېسە، كۈچ ئىگىسى: «ماڭا پۇلنى قەرز بەرگەن ئىدىڭ، پايدىسىنى مەن ئالىمەن» دېسە، پۇل ئىگىسىنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ. ھەر ئىككىسى ئىسپات كەلتۈرگەن ئەھۋالدا، كۈچ ئىگىسىنىڭ ئىسپاتى ھېساب بولىدۇ. چۈنكى، بۇ ئەھۋالدا كۈچ ئىگىسى دەۋاگەر، پۇل ئىگىسى ئىنكار قىلغۇچى بولىدۇ.

پۇل ئىگىسى: «قەرز بەرگەن ئىدىم» دېسە، كۈچ ئىگىسى: «پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكى تىجارىتى ئۈچۈن بەرگەن ئىدىڭ» دېسە، كۈچ ئىگىسىنىڭ سۆزى ھېساب بولىدۇ. چۈنكى، ئۇ تۆلەشنى ئىنكار قىلغۇچىدۇر. قايسىبىرى ئىسپات كەلتۈرەلىسە شۇ تەرەپنىڭ ئىسپاتى ھېساب بولىدۇ. ھەر ئىككىسى ئىسپات كەلتۈرگەن تەقدىردە، پۇل ئىگىسىنىڭ ئىسپاتى ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ. چۈنكى، ئۇنىڭ ئىسپاتى ئىسپاتلاش جەھەتتە كۈچلۈكرەك بولىدۇ.([1])

 

پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكى قانداق ئەھۋالدا ئەمەلدىن قالىدۇ؟

پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكى تۆۋەندىكى ئەھۋاللاردا ئەمەلدىن قالىدۇ:

1. پۇل – كۈچتە ئايلاندۇرۇۋاتقان پۇل نەق بولسا، قايسى تەرەپ كېلىشىمنى بۇزۇۋەتسە پۇل – كۈچ كېلىشىمى ئاياغلاشقان بولىدۇ. پۇل ئىگىسى كېلىشىمنى بۇزۇۋەتكەن ئەھۋالدا، كۈچ ئىگىسى پۇل – كۈچنىڭ ئاياغلاشقانلىقىدىن خەۋەردار بولۇشى كېرەك. خەۋەردار بولماي تىجارەتنى داۋاملاشتۇرسا، بۇ تىجارەت يەنىلا پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكى تىجارىتىگە ھېساب بولىدۇ. خەۋەر تاپقاندىن كېيىن قولىدىكى نەق پۇل يۈەن بولسا، ئەسلىدە پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىنىڭ دەسمايىسى دوللار بولغان بولسا، يۈەننى دوللارغا ئايلاندۇرسا بولىدۇ. لېكىن، ئۇندىن كېيىن ئۇ پۇلنى باشقا پۇلغا ئالماشتۇرمايدۇ، دەسمايىنىمۇ ھېچقانداق بىر ئىشقا ئىشلىتەلمەيدۇ.

پۇل ئىگىسى پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىگە دوللار چىقارغان بولسا، پۇلنى دوللارغا ئايلاندۇرۇپ، ئانا دەسمايىنى ئېلىش ھەققى بار. پايدا بولسا ئۇندىن كېيىن تەقسىم قىلىنىدۇ ياكى ماقۇل بولغان ئەھۋالدا شۇ دوللار قىممىتىنى يۈەن بىلەن باھالاپ يۈەن ئالسىمۇ بولىدۇ. دوللار باھاسى پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكى تىجارىتى ئۈچۈن بەرگەن كۈندىكى باھادا ئەمەس، تەقسىم قىلىدىغان كۈندىكى باھا بويىچە ھېسابلىنىدۇ.

كۈچ ئىگىسىنىڭ قولىدا نەق پۇل بولماي مال بولسا، ئىككى تەرەپ كېلىشىمنى ئاياغلاشتۇرۇشقا پۈتۈشسە بولىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا، قولىدىكى مالنىڭ قىممىتىنى باھالاپ، ئوتتۇرىسىدا كېلىشكەن بويىچە بۆلۈشۈۋالسا بولىدۇ. ئەمما، ئاياغلاشتۇرۇشقا كېلىشمەي، بىر تەرەپ ئاياغلاشتۇرۇشنى تەلەپ قىلغان ئەھۋالدا، پۇل ئىگىسى كۈچ ئىگىسىنى ياكى پۇل – كۈچ كېلىشىمىنى ئەمەلدىن قالدۇرالمايدۇ. ئۇ قولىدىكى مالنى نەق پۇلغا ئايلاندۇرغانغا قەدەر مال ساتىدۇ. پۇل ئىگىسى كۈچ ئىگىسىنى قولىدىكى مالنى سېتىشتىن توسۇۋالالمايدۇ. ئەمما، كۈچ ئىگىسى شۇ ۋاقىتتىن تارتىپ قولىغا چۈشكەن نەق پۇلغا يېڭىدىن مال سېتىۋالمايدۇ.([2])

ئەگەر مالنى نورمال باھادا سېتىش بەكلا ئۇزىراپ كېتىشىدىن ئەنسىرىسە، ئىككى تەرەپ مالنى بۆلۈشۈپ، ياكى ئەرزان سېتىپ، ياكى مۇۋاپىق باھالاپ بىر تەرەپ قىلىشقا ياكى مالنى پۇل ئىگىسىگە بېرىۋېتىشكە كېلىشسىمۇ بولىدۇ. چۈنكى، بۇ ئۇلارنىڭ ھەققى.

2. ئىككى تەرەپنىڭ بىرى ئۆلۈپ كەتسە كېلىشىم ئاياغلاشقان بولىدۇ. چۈنكى، پۇل – كۈچ شېرىكچىلىك كېلىشىمى ۋاكالەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇڭا، ۋەكىل ياكى ۋەكىل قىلغۇچىنىڭ ئۆلۈمى بىلەن ۋاكالەت ئاياغلىشىدۇ. يەنە بىر تەرەپ شېرىكىنىڭ ئۆلۈمىدىن خەۋەر تاپسۇن ياكى تاپمىسۇن، ئوخشاشلا پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكى شۇ چاغدىن تارتىپ ئاياغلاشقان بولىدۇ.

پۇل ئىگىسى ئۆلۈپ كەتسە ئۇنىڭ ئۆلۈمى بىلەن پۇل – كۈچ كېلىشىمى بۇزۇلىدۇ. سەرمايە نەق قالغان بولسا، كېلىشىم بۇزۇلغان بۇ ئەھۋالدا كۈچ ئىگىسىنىڭ ئۇنى بىر تەرەپ قىلىش ھەققى بولمايدۇ. قولىدا نەق پۇل ئەمەس، تاۋار قالغان بولسا، ناۋادا پۇل ئىگىسىنىڭ ئۆلۈمىدىن خەۋەردار تۇرۇپ، مىراسخورلىرىنىڭ رۇخسىتىنى ئالماي پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىنىڭ مېلىنى بىر تەرەپ قىلسا، بۇنىڭدىن كېلىپ چىققان زىياننى كۈچ ئىگىسى تۆلەيدۇ. چۈنكى، ئۇ باشقىلارنىڭ مېلىنى ئىگىسىنىڭ رۇخسىتىسىز بىر تەرەپ قىلغان بولىدۇ. شۇنداقلا مالنى ئېلىپ باشقا يۇرتقا سەپەر قىلالمايدۇ. بەزى ئالىملار مالنى سېتىۋېتەلەيدۇ. چۈنكى، مالنى ساتمىسا، كۈچ ئىگىسى ھەققىنى ئالالماي قالىدۇ، دەپمۇ قارىغان.

چىققان پايدا كېلىشىمدە پۈتۈشكەن بويىچە تەقسىم قىلىنىدۇ. مالنىڭ ھەممىسى ياكى بىر قىسمى تېخى نەقلەشمىگەن بولسا، پۇل ئىگىسىنىڭ مىراسخورلىرى بىلەن كۈچ ئىگىسى ئۇنى بىرلىشىپ سېتىپ بۆلۈشۈۋالسىمۇ ياكى تاۋار ھالىتىدە بۆلۈشۈۋالسىمۇ بولىدۇ.

كۈچ ئىگىسى سېتىشقا رازى بولۇپ، پۇل ئىگىسى مالنى ساتقىلى ئۇنىماي تۇرۇۋالسا، پۇل ئىگىسى مالنى سېتىشقا مەجبۇرلىنىدۇ. چۈنكى، كۈچ ئىگسىنىڭ پۈتۈشكەن بويىچە پايدا ئېلىش ھەققى بار. ئۇ بۇ ھەققىگە شۇ مالنى ساتقاندىلا ئاندىن ئېرىشەلەيدۇ.([3])

لېكىن، پۇل ئىگىسى ئۆلۈپ كەتكەن ئەھۋالدا، ئۇنىڭ مىراسخورلىرى پۇل – كۈچ كېلىشىمىنى پايدىنى بۆلۈشۈپ بىر تەرەپ قىلىۋەتمەستىن، كېلىشىمنى داۋاملاشتۇرۇۋېرىشنى تەلەپ قىلسا بولامدۇ؟ بەزى ئالىملار ئۆلۈم بىلەن كېلىشىم ئاياغلاشقان بولىدۇ، شۇڭا، قايتىدىن يېڭى كېلىشىم تۈزۈشى كېرەك، دەپ قارىغان بولسىمۇ، لېكىن كۈچلۈك قاراشتا مىراسخورلار پۇل – كۈچ كېلىشىمىنى داۋاملاشتۇرۇشنى تەلەپ قىلسا، كېلىشىمنى داۋاملاشتۇرۇۋېرىشكە بولىدۇ. بۇنىڭدا پۇل – كۈچ كېلىشىمىنىڭ پۇلى نەق ھالەتتە بولسۇن ياكى تاۋار ھالەتتە بولسۇن ئوخشاش.

پۇل ئىگىسى ئۆلۈپ كېتىپ، باشقىلارغا بېرىدىغان قەرزلىرى بولۇپ قالسا ۋە پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىنىڭ پۇلىدىن باشقا پۇلى بولمىسا، كۈچ ئىگىسىنىڭ ھەققى باشقا قەرزدارلارنىڭ ھەققىنىڭ ئالدىدا تۇرىدۇ. چۈنكى، ئۇنىڭ ھەققى ئاشۇ مالنىڭ ئۆزىگە باغلىنىپ قالغان، باشقىلارنىڭ ھەققى بولسا پۇل ئىگىسىنىڭ بوينىغا باغلانغان.

3. ئىككى تەرەپنىڭ بىرى ساراڭ بولۇپ قالسا، كېلىشىم ئاياغلاشقان بولىدۇ. چۈنكى، ساراڭلىق كېلىشىمنىڭ سالاھىيىتىنى بىكار قىلىۋېتىدۇ.

4. پۇل ئىگىسى ئىسلامدىن يېنىپ مۇرتەد بولۇپ كەتسە، پۇل – كۈچ كېلىشىمى ئاياغلاشقان بولىدۇ. چۈنكى، مۇرتەدلىك مالنىڭ ئىگىدارچىلىق ئەھۋالىنى ئۆزگەرتىۋەتكەچكە كېلىشىم سالاھىيىتىگە تەسىر يەتكۈزىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى شۇكى، مۇرتەد بولغان كىشىنىڭ مال – مۈلكى ئۇنىڭ ئىلكىدە بولمايدۇ. كۈچ ئىگىسى مۇرتەد بولۇپ كەتكەن بولسا پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكى داۋاملىشىدۇ، چۈنكى ئۇنىڭ مال ئىگىدارچىلىق سالاھىيىتى يەنىلا مەۋجۇت بولغان بولىدۇ.([4]) پەقەت ھارام نەرسىلەردە ياكى ھارام تىجارەت قىلىشى جەھەتتىنلا پۇل ئىگىسىنىڭ ئۇنى نازارەت قىلىشى كېرەك بولىدۇ. ئەمما، «مۇسۇلمان بىلەن كاپىر ئوتتۇرىسىدا پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكى بولمايدۇ» دېگەن قاراشقا ئاساسەن بولۇپ قالسا، كۈچ ئىگىسى مۇرتەد بولۇپ دىندىن يېنىپ كەتسە، پۇل – كۈچ كېلىشىمى ئاياغلىشىدۇ.

5. پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىنىڭ دەسمايىسى كۈچ ئىگىسىنىڭ قولىدا يوقاپ كەتسە پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكى ئاياغلىشىدۇ. چۈنكى، ئۇ ئامانەتتۇر. ئامانەت يوقاپ كەتكەندىن كېيىن پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكى قىلالمايدۇ. شۇنداقلا كۈچ ئىگىسى دەسمايىنى باشقا بىرىگە بېرىۋەتسە، ياكى خەجلىۋەتسە، ياكى يەۋالسا، ئۇنىڭ بىلەن بىر نەرسە سېتىۋالالمايدىغان بولغاچقا، پۇل – كۈچ كېلىشىمى ئاياغلاشقان بولىدۇ. بۇنىڭغا بارلىق ئالىملار ئىتتىپاق. ئەمما، پۇلنىڭ بىر قىسمى تېخى پۇل – كۈچ كېلىشىمىنى باشلىماستىنلا يوقاپ كەتسىچۇ؟ بۇنداق ئەھۋالدا، قالغان پۇل بىلەن پۇل – كۈچ كېلىشىمى بويىچە تىجارەت قىلىۋەرسە بولىدۇ. لېكىن، دەسلەپتە بەرگەن پۇلنىڭ ھەممىسى پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىنىڭ دەسمايىسى ھېسابلىنىدۇ. بەزى ئالىملار قالغان پۇللار پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىنىڭ دەسمايىسى ھېسابلىنىدۇ، دەپ قارىغان.

ئەلۋەتتە، پۇل – كۈچ كېلىشىمىنى باشلاپ بولغاندىن كېيىن سەرمايىنىڭ بىر قىسمى يوقاپ كەتسە، پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكى بۇزۇلۇپ كەتمەيدۇ. زىيان پايدىدىن تولۇقلىنىپ، كېلىشىپ داۋاملاشتۇرۇلىدۇ.

يۇقىرىقى ئەھۋاللاردا پۇل – كۈچ كېلىشىمى ئاياغلاشسا، دەسمايىنىڭ ياكى پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىنىڭ پۇلى باشقىلاردا قەرز بولسا ۋە كۈچ ئىگىسى پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىدىن پايدا ئالغان بولسا، بۇ قەرزلەرنى ئۇ يىغىپ بېرىشى كېرەك. چۈنكى، ئۇ ئىشلىگۈچى بولۇپ، ئۇنىڭ ئىش ھەققى شۇ قەرزنى يىغقاندىلا قولىغا تېگىدۇ ھەمدە قەرزنى يىغمىسا ئۇنىڭ ئىشى تولۇق پۈتمىگەن بولىدۇ. پايدا ئالمىغان بولسا يىغىپ بېرىشى كېرەك ئەمەس. چۈنكى، ئۇ بۇنداق ئەھۋالدا، بىكارغا ئىش قىلىپ بەرگەن ئادەم ھېسابىدا بولىدۇ. بۇ سەۋەبتىن، قەرزنى يىغىپ بېرىش مەجبۇرىيىتى بولمايدۇ. پەقەتلا قەرز تاپشۇرىدىغانلارنى پۇل ئىگىسىگە تونۇشتۇرۇپ قويۇشى ۋە «پۇلنى مۇشۇ كىشىگە تاپشۇرۇپ بېرىڭلار» دەپ قويۇشى كېرەك. ھۆججەت ئارقىلىق قەرزنى تاپشۇرۇپ ئېلىش ۋاكالىتى چىقىرىپ بېرىش لازىم بولغاندا، ھۆججەت چىقىرىپ بېرىشى كېرەك. شۇنداق قىلغاندىلا پۇل ئىگىسىنىڭ ھەققى زايە بولۇپ كەتمەيدۇ. ئازغىنە قەرز بولسا يىغىپ بەرگىنى ئەۋزەل، ئەلۋەتتە. قەرز يىغىشقا كەتكەن كىرا ياكى باشقا چىقىملار دەسمايىدىن بولىدۇ.

پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىدىن زىيان چىققان بولسا، ئالدى بىلەن چىققان پايدىدىن كۆتۈرۈلىدۇ. زىيان پايدىدىن ئارتۇق بولسا ئەسلى دەسمايىدىن كۆتۈرۈلىدۇ، كۈچ ئىگىسى زىياننى كۆتۈرمەيدۇ. چۈنكى، ئۇ ئامانەت ساقلىغۇچىدۇر. مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلماي بىپەرۋالىق قىلىپ، زىيانغا سەۋەب بولغان بولسا، زىياننى ئۆزى تۆلەيدۇ.([5])

 

پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىدە مەبلەغنىڭ زاكىتىنى پۇل ئىگىسى بېرەمدۇ ياكى كۈچ ئىگىسىمۇ؟

پۇل – كۈچ كېلىشىمىدە ھېسابنى بوغۇپ، پايدىنى بۆلۈشۈپ بولمىغان ئەھۋالدا، پۇلنىڭ زاكىتىنى پۇل ئىگىسى بېرىدۇ. يەنى، ئەسلىي دەسمايە بىلەن ئۇنىڭ پايدىسىغا زاكات بېرىدۇ. ئۇنىڭدىن بارلىق چىقىملارنى، كۈچ ئىگىسىنىڭ ئالىدىغان پايدىسىنى، ئۇندىن باشقا يەنە باشقىلارغا بېرىشى كېرەك بولغان قەرزلەرنى چىقىرىۋەتكەندىن كېيىن قالغان پۇلغا %2.5 مىقدارىدا زاكات بېرىدۇ. مەسىلەن، بىرىگە مىڭ سوم پۇلنى «پايدىنى تەڭ ئالىمىز» دەپ پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىگە بەرگەن بولسا، كېيىن ئۇ پۇل پايدىسى بىلەن ئۈچ مىڭ سوم بولغان بولسا، پۇل ئىگىسى ئىككى مىڭ سومغا زاكات بېرىدۇ.

كۈچ ئىگىسى پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىنىڭ پۇلىنىڭ ئىگىسى بولمىغاچقا، ئۇنىڭ زاكىتىنى بەرمەيدۇ. پەقەتلا ئۇ ئالىدىغان پايدا (يالغۇز ھالەتتە ياكى باشقا ماللىرى بىلەن) زاكات بېرىش ئۆلچىمىگە يەتسە، پايدا قولىغا كىرىپ بىر يىل ئۆتكەندە %2.5 مىقدارىدا زاكات بېرىدۇ. چۈنكى، قولىغا تەگمىسە ئۇنىڭدا تولۇق ئىگىدارچىلىقى بولمىغان بولىدۇ ھەمدە ئۇنداق چاغدا زىيان چىقسا، زىيان پۇل ئىگىسىگە بولىدۇ. ھېسابلاشقاندىن كېيىن ئاندىن ئۇنىڭ ئىگىدارچىلىقىدىكى مال مەلۇم بولغاچقا، بىر يىل ئۆتكەندىن كېيىن ئۇنىڭ زاكىتىنى بېرىدۇ.

پۇل – كۈچ كېلىشىمى بويىچە ھېسابنى بوغۇپ، پايدىنى بۆلۈشۈپ بولغان ئەھۋالدا، ھەر ئىككى تەرەپ ئۆزىگە تەۋە بولغان پۇلغا زاكات بېرىدۇ.([6])

 

كۈچ ئىگىسى دەسمايىنى ئۆزىنىڭ ياكى باشقىلارنىڭ دەسمايىسىغا ئارىلاشتۇرسا بولامدۇ؟

شۇ يۇرتتىكى تىجارەتچىلەرنىڭ ئادىتىدە كۈچ ئىگىسى پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىنىڭ دەسمايىسىنى ئۆزىنىڭ ياكى باشقىلارنىڭ دەسمايىسىگە ئارىلاشتۇرىدىغان ئادەت بولسا، بۇ جائىز بولىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا، پۇل ئىگىسىنىڭ بۇ خۇسۇستا ئايرىم رۇخسىتى بولۇشى كېرەك ئەمەس. ئەمما، تىجارەتچىلەرنىڭ ئادىتىدە ئارىلاشتۇرمايدىغان ئادەت بولسا، پۇل ئىگىسى ئارىلاشتۇرۇشقا ئايرىم رۇخسەت قىلىشى كېرەك. ياكى «ئۆزىڭىز خالىغىنىڭىزچە بىر تەرەپ قىلىڭ» دېگەندەك ئومۇميۈزلۈك رۇخسەت بەرسە بولىدۇ. بۇ كۈچلۈك قاراشتۇر. يەنە بەزىلەر ئارىلاشتۇرسا بولمايدۇ، دەپمۇ قارىغان.([7])

 

پۇل ئىگىسى كۈچ ئىگىسىگە پۇل – كۈچ شېرىكچىلىكىنىڭ مېلىدىن تاشقىرى يەنە ئايرىم مېلىنى تۇتقۇزۇپ، «بۇنى مەن ئۈچۈن سېتىپ قويۇڭ» دېسە بولامدۇ؟

كۈچلۈك قاراشقا ئاساسەن، بۇ ئىككىيلەننىڭ ئوتتۇرىدىكى دوستلۇق ياكى بۇرادەرچىلىك ئۈچۈن قىلىپ قويىدىغان ئىش بولغاچقا، مەيلى دېيىلىدۇ. لېكىن، كېلىشىمدە «مېنىڭ ماۋۇ مېلىمنىمۇ سېتىپ قويۇشىڭىز شەرت» دەپ شەرت قىلغان بولسا، بۇ شەرت بىكار بولىدۇ، پۇل – كۈچ كېلىشىمىمۇ توغرا بولۇۋېرىدۇ.([8])

 

پۇل – كۈچ كېلىشىمى بويىچە چىققان پايدىنى بۆلۈشكەندىن كېيىن، دەسمايىنى قايتۇرۇپ ئالمايلا يېڭىدىن پۇل – كۈچ كېلىشىمى قىلغان ئەھۋالدا، كېيىن چىققان زىيان قانداق بىر تەرەپ قىلىنىدۇ؟

پۇل – كۈچ كېلىشىمى بويىچە تىجارەت قىلغاندىن كېيىن بارلىق ھېساب بوغۇلۇپ، پۇل نەقلەشكەندىن كېيىن، ئىككى تەرەپ پايدىنى پۈتۈشكەن بويىچە ئالسا، ئاندىن پۇل ئىگىسى ئەسلى دەسمايىنى قولىغا قايتۇرۇپ ئالماي تۇرۇپ، يەنە پۇل – كۈچ كېلىشىمىنى داۋاملاشتۇرغان ئەھۋالدا كېيىن زىيان چىقسا، بۇ زىيان دەسمايىگە بولىدۇ – دە، بۇ زىياننى پەقەتلا پۇل ئىگىسى ئۈستىگە ئالىدۇ، كۈچ ئىگىسى ئالمايدۇ. چۈنكى، بۇ يېڭى بىر كېلىشىم ھېسابىدا بولىدۇ. پۇل – كۈچ كېلىشىمى تېخى ئاياغلاشماي تۇرۇپ، چىققان پايدىنى بۆلۈشۈۋالغان بولسا، ئاندىن زىيان چىقسا، ئۇلار ئالغان پايدا دەسمايىگە قايتۇرۇلىدۇ. دەسمايە تولۇقلىنىپ پايدا ئۇنىڭدىن ئاشقان ئەھۋالدا، ئاندىن ئۇ پايدىنى ئىككىيلەن بۆلۈشۈۋالسا بولىدۇ. دەسمايە تولۇقلانمىسا، كۈچ ئىگىسى بۇ زىياننى تۆلىمەيدۇ.([9])
———————————————————————————————————————————-
([1]) «بدائع الصنائع»، 6/109؛ «المغني»، 5/70؛ «بداية المجتهد»، 2/241؛ «حاشية ابن عابدين»، 4/492؛ «الفقه الإسلامي وأدلته»، 4/869 – 872؛ «الفقه الحنفي في ثوبه الجديد»، 5/86 – 88.
([2]) «بدائع الصنائع»؛ «الحاوي الكبير»، للماوردي؛ يۇقىرىقى بەتلەر. «الفقه الحنفي في ثوبه الجديد»، 5/81.
([3]) «فقه السنة»، 3/331 – 332، «الفقه الحنفي في ثوبه الجديد»، 5/80.
([4]) «الفتاوى الهندية»، 4/329؛ «بدائع الصنائع» يۇقىرىقى بەتلەر؛ «المغني»، لابن قدامة، 5/179؛ «الفقه الحنفي في ثوبه الجديد»، 5/80 – 81.
([5]) «بدائع الصنائع»؛ «المغني»، لابن قدامة؛ «الحاوى الكبير»، للماوردي؛ يۇقىرىقى بەتلەر. «الفقه الإسلامي وأدلته»، 4/872 – 874؛ «الفقه الحنفي في ثوبه الجديد»، 5/82.
([6]) «بدائع الصنائع»؛ «الحاوى الكبير»، للماوردي؛ يۇقىرىقى بەتلەر. «المغني»، 3/37؛ «المدونة الكبرى»، 4/53؛ «الفقه الإسلامي وأدلته»، 2/799.
([7]) «الفتاوى الهندية»، 4/293؛ «المغني»، لابن قدامة؛ يۇقىرىقى بەت. «مواهب الجليل»، 5/367؛ «الفقه على المذاهب الأربعة»، 3/51.
([8]) «الحاوى الكبير»، للماوردي؛ «بدائع الصنائع». يۇقىرىقى بەتلەر.
([9]) «الفقه على المذاهب الأربعة»، 3/51؛ «الفقه الحنفي في ثوبه الجديد»، 5/82 – 83.

Please follow and like us:

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ.