ئاللاھنىڭ ئېيى بۇ رامىزان(5)

ئاللاھنىڭ ئېيى بۇ رامىزان(5)

(مۇبارەك رامىزان ئېيىدىكى ئالاھىدىلىكلەر ۋە ئەھكاملار)

 

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

كېسەللەر، ياشانغانلار، ھامىلدارلار ۋە بالا ئېمىتىدىغان ئاياللار روزا تۇتمىسىمۇ بولامدۇ؟

1. كېسەل

جانابىي ئاللاھ قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دېگەن: ﴿كىمكى كېسەل ياكى سەپەر ئۈستىدە بولسا، باشقا كۈنلەردە تۇتسۇن، ئاللاھ سىلەرگە ئاسانلىقنى خالايدۇ﴾(1).

بۇ ئايەتكە ئاساسەن، كېسەل كىشى رامىزاندا پەرز روزىسىنى تۇتمىسىمۇ بولىدۇ، بارلىق ئالىملار بۇنىڭغا بىرلىككە كەلگەن.

لېكىن، بۇ ئايەتتە بۇ كەڭچىلىكنىڭ قايسى دەرىجىدىكى كېسەلگە بېرىلگەنلىكى بايان قىلىنمىغان. بەزى ئالىملار: «ھەرقانداق كېسەل رۇخسەت دائىرىسىگە كىرىدۇ» دەپ قارىغان بولسىمۇ، كۆپچىلىك ئالىملىرىمىزنىڭ بايان قىلىشىچە، «رامىزاندا روزا تۇتمىسىمۇ بولىدۇ» دەپ رۇخسەت قىلىنىدىغان كېسەلنىڭ ئۆلچىمى شۇكى، روزا تۇتۇش بىلەن كېسىلى تېخىمۇ ئېغىرلىشىپ كېتىدىغان، ياكى ساقىيىشى كېچىكىدىغان، ياكى قىينىلىپ قالىدىغان، ياكى تۇرمۇشىنى قامدايدىغان كەسپىنى قىلالماي قالىدىغان كېسەللەردۇر. چۈنكى، كېسەللىكلەر ئوخشاش بولمايدۇ. بارماق ئاغرىقى ياكى كىچىككىنە يارىدەك بەزى كېسەللەر روزا تۇتۇشنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمايدۇ. يەنە ئىچ سۈرۈش ۋە ئاشقازان كېسەللىكلىرىگە ئوخشاش بەزى كېسەللىكلەرگە روزا تۇتۇش پايدا قىلغاچقا، دوختۇر ئۇلارغا روزا تۇتۇشنى تەۋسىيە قىلىدۇ. بۇنداق كېسەللىكلەر ئۈچۈن روزا تۇتماسلىققا رۇخسەت قىلىنمايدۇ. چۈنكى، بۇنداق كېسەللىكلەرگە روزا تۇتۇش زىيان قىلماستىن، بەلكى پايدا قىلىدۇ.

روزا تۇتۇشتىن زىيان كېلىپ چىقىدىغان كېسەللىكلەرگە بارلىق ئالىملارنىڭ بىردەك ئىتتىپاقى بىلەن رۇخسەت قىلىنىدۇ. شۇنداقلا روزا تۇتسا كېسەل بولۇپ قالىدىغان ساق كىشىلەرنىڭمۇ كېسەل ئادەمگە ئوخشاش روزا تۇتماسلىق رۇخسىتى بار، بۇنىڭغا بەزى ئالىملار رۇخسەت قىلغان. جانابىي ئاللاھ مۇنداق دەيدۇ: ﴿ئۆزۈڭلارنى ئۆلتۈرمەڭلار، ئاللاھ ھەقىقەتەن سىلەرگە ناھايىتى مېھرىباندۇر﴾(2). ھەتتا بەزىلەر: «روزا تۇتسا ئېغىر كېسەل بولىدىغان ياكى ئۆلىدىغان بولسا روزا تۇتۇشى ھارام بولىدۇ» دېگەن، يەنە بەزىلەر: «ئۇنداق ئەھۋالدا روزا تۇتۇشى مەكرۇھ» دېگەن.

روزىنىڭ پايدا قىلىش ياكى زىيان قىلىشىنى دوختۇر بەلگىلەيدۇ ياكى كېسەل ئۆزىنىڭ تەجرىبىسى ۋە ھېس قىلىشى بىلەن بىلىدۇ. بىر كىشىگە ئىشەنچلىك دوختۇر «روزا تۇتسىڭىز سىزگە زىيانلىق» دېگەن بولسىمۇ، بۇنىڭغا قارىماي روزا تۇتۇۋالسا، روزىسى توغرا بولىدۇ. لېكىن، جانابىي ئاللاھنىڭ كەڭچىلىكىنى قوبۇل قىلمىغانلىقى ئۈچۈن ياخشى قىلمىغان بولىدۇ. ئەگەر روزا تۇتۇشىدىن كېسىلى يامانلىشىپ، ئېغىر زىيان كېلىپ چىقىدىغانلىقى ئېنىق تۇرۇپ، يەنىلا روزا تۇتىمەن دەپ كاجلىق قىلسا، بۇنداق قىلىشى ھارام بولىدۇ. چۈنكى، ئاللاھ ئۇنى ئۆزىنى ئازابلاشتىن ۋە ئۆزىنى ئۆلتۈرۈشتىن توسقان: ﴿ئۆزۈڭلارنى ئۆلتۈرمەڭلار، ئاللاھ ھەقىقەتەن سىلەرگە ناھايىتى مېھرىباندۇر﴾(3). جانابىي ئاللاھ ئۇنىڭ ئۆزىنى قىيناپ ئازابلىشىغا موھتاج ئەمەس.

يۇقىرىدا «كېسەل كىشى رامىزاندا روزا تۇتمىسىمۇ بولىدۇ» دېدۇق. ئۇنداقتا روزا تۇتمىسا نېمە قىلىشى كېرەك؟ كېيىن ئۇنىڭ قازاسىنى قىلامدۇ ياكى فىدىيە بېرىپ باشقىلارنى غىزالاندۇرامدۇ؟

كېسەل ئىككى خىل بولىدۇ: بىرىنچىسى، ۋاقىتلىق كېسەل. يەنى، بەزىدە كىشى ئۇشتۇمتۇت كېسەل بولۇپ قېلىپ بىر مۇددەت داۋالانغاندىن كېيىن ساقىيىپ كېتىدۇ. بۇنداق ساقىيىپ كېتىدىغان ھەمدە داۋالىغىلى بولىدىغان كېسەللەر ساقايغاندىن كېيىن رامىزاندا تۇتالمىغان روزىلىرىنىڭ ئورنىغا باشقا كۈنلەردە روزا تۇتۇشى كېرەك. ئاللاھتائالامۇ: ﴿باشقا كۈنلەردە تۇتسۇن﴾ دەپ بۇيرۇغان. بۇنىڭغا ئاساسەن، پۈتۈن رامىزاندا بىر ئاي روزا تۇتالمىغان بولسا، كېيىن بىر ئاي قازاسىنى تۇتىدۇ. ئون كۈن تۇتالمىغان بولسا، ئون كۈن قازاسىنى تۇتىدۇ. بىر كۈن تۇتالمىغان بولسا، بىر كۈن قازاسىنى تۇتىدۇ.

ئىككىنچىسى، ساقايماس كېسەل. بۇ ساقىيىشىدىن ئۈمىد يوق، داۋاملىق كېسەل ھالىتىدە يېتىپ كېتىدىغان، داۋاملىق دورا ئىستېمال قىلىپ تۇرىدىغان كېسەللەر بولۇپ، بۇنداق كېسەلگە گىرىپتار كىشىلەر ياشانغان كىشىلەرگە ئوخشاشلا روزا تۇتمايدۇ ھەم قازاسىنىمۇ قىلمايدۇ. پەقەتلا تۇتالمىغان ھەربىر كۈن ئۈچۈن بىر پېقىرنىڭ قورسىقىنى ئوتتۇرھال ئىككى ۋاخ تاماق بىلەن تويغۇزىدۇ ياكى بەزى ئالىملارنىڭ قارىشىدا، قورسىقىنى تويغۇزغۇدەك نەق پۇل بەرسىمۇ بولىدۇ. كۆپرەك بەرسە تېخىمۇ ياخشى.

ئەگەر بىر كىشى ساق ھالەتتە روزا تۇتۇپ بولغاندىن كېيىن شۇ كۈنى كۈندۈزدە ئۇشتۇمتۇت كېسەل بولۇپ قالسا، روزىسىنى بۇزۇۋەتسە بولىدۇ. بۇزغانغا كەفارەت كەلمەيدۇ، كېيىن ساقايغاندا قازاسىنى قىلسا بولىدۇ. ساقايماس كېسەل بولۇپ قالغان بولسا، شۇ كۈن ئۈچۈن بىر مىسكىننى تويغۇزسا بولىدۇ.

 

2. ياشانغانلار

روزا تۇتسا قىينىلىپ قالىدىغان ياشانغان كىشىلەر روزا تۇتماي، ھەربىر كۈن ئۈچۈن بىر مىسكىننىڭ قورسىقىنى تويغۇزسا بولىدۇ. ئاللاھتائالا قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دېگەن: ﴿ئاللاھ سىلەرگە ئاسانلىقنى خالايدۇ، تەسلىكنى خالىمايدۇ﴾(4).

يەنە ھەزرىتى ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما مۇنداق دېگەن: «ياشانغان قېرى كىشىگە روزا تۇتماسلىققا رۇخسەت قىلىندى، ئۇ ھەربىر كۈننىڭ ئورنىغا بىر مىسكىننى غىزالاندۇرىدۇ، قازاسىنى قىلمايدۇ»(5).

ئاللاھتائالا مۇنداق دەيدۇ: ﴿ساناقلىق كۈنلەردە روزا تۇتۇش پەرز قىلىندى. سىلەردىن كىمكى كېسەل ياكى سەپەر ئۈستىدە بولسا، تۇتالمىغان كۈنلەرنىڭ قازاسىنى باشقا كۈنلەردە تۇتسۇن. روزىنى (قېرىلىق ياكى ئاجىزلىق تۈپەيلىدىن مۇشەققەت بىلەن) ئاران تۇتىدىغان كىشىلەر تۇتمىسا، ئۇلارنىڭ (كۈنلۈكى ئۈچۈن) بىر مىسكىن تويغۇدەك تاماق فىدىيە بېرىشى لازىم. كىمكى فىدىيەنى، ئارتۇق بەرسە، بۇ ئۆزى ئۈچۈن ياخشىدۇر. ئەگەر بىلسەڭلار قىيىنچىلىقلارغا قارىماي روزا تۇتۇش سىلەر ئۈچۈن ياخشىراقتۇر﴾(6).

ئەتا: «ئاللاھتائالا بۇ ئايەتتە كۆرسەتكەندەك، ھەرقانداق كېسەل سەۋەبىدىن روزا تۇتمىسىمۇ بولىدۇ» دېگەن. ھەسەن بەسرى بىلەن ئىبراھىم ئىككىيلەن بالا ئېمىتكۈچى بىلەن ھامىلىدار ئاياللار ھەققىدە: «ئۆزلىرىگە ياكى بالىلىرىغا مالاللىق يېتىپ قېلىشتىن قورقسا، روزا تۇتماي كېيىن قازاسىنى قىلسا بولىدۇ. ئەمما، ياشىنىپ قالغان بوۋاي كىشى روزا تۇتۇشقا بەرداشلىق بېرەلمىسە فىدىيە بېرىدۇ. ئەنەس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمۇ ياشىنىپ قالغان چاغدا بىر ياكى ئىككى يىل ھەر كۈنى بىر مىسكىنگە نان، گۆشلەرنى فىدىيە بېرىپ روزا تۇتمىغان» دېگەن(7).

يەنە ئىمام بۇخارىنىڭ رىۋايەت قىلىشىچە، ھەزرىتى ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما مۇنداق دېگەن: «جانابىي ئاللاھنىڭ: ﴿روزىنى (قېرىلىق ياكى ئاجىزلىق تۈپەيلىدىن مۇشەققەت بىلەن) ئاران تۇتىدىغان كىشىلەر تۇتمىسا، ئۇلارنىڭ (كۈنلۈكى ئۈچۈن) بىر مىسكىن تويغۇدەك تاماق فىدىيە بېرىشى لازىم. كىمكى فىدىيەنى، ئارتۇق بەرسە، بۇ ئۆزى ئۈچۈن ياخشىدۇر﴾(8) دېگەن سۆزى ياشانغان، قېرى كىشىلەر ۋە شۇلارغا ئوخشىغان كىشىلەر ھەققىدە چۈشكەن»(9).

يېقىنقى ۋە ھازىرقى دەۋرىمىزدىكى بەزى ئالىملار (مۇھەممەد ئەبدۇھ رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىدەك) داۋاملىق ئېغىر ئىشلارنى قىلىش ئارقىلىق تىرىكچىلىك قىلىدىغان (مەسىلەن، ئىسسىق ھاۋادا كۆمۈر كانلىرىدا ياكى تونۇر ئالدىدا، قۇرۇلۇشتا، كۈن بويى ئاپتاپتا ئىشلەيدىغانلاردەك، مۇددەتسىز كېسىلگەنلەردەك)، ئۇ ئىشىنى كېچىدە قىلالمايدىغان ھەمدە ئۇ ئىشتىن باشقا تىرىكچىلىكمۇ قىلالمايدىغان نامرات ئىشچىلارنى ياشانغان كىشىلەرگە ۋە داۋاملىق كېسەل ياتىدىغان كىشىلەرگە قىياس قىلغان ۋە «ئۇلار روزا تۇتمىسىمۇ بولىدۇ» دەپ قارىغان.(10)

بۇلاردىن بەزىلەر: «فىدىيە بېرىدۇ» دېسە، يەنە بەزىلەر: «بىر يىل ئىچىدە شارائىتى يار بەرگەندە قازاسىنى تۇتىدۇ» دېگەن. بۇلار: «ئاچلىق ۋە ئۇسسۇزلۇق قىينىۋەتكەن كىشى ئەھۋالىغا قاراپ ئېغىز ئېچىۋېتىشىنىڭ ۋاجىپلىقى ياكى جائىزلىقىدا كېسەل كىشىگە ئوخشايدۇ. روزا تۇتۇشتىن مەقسەت كىشىنى قىيناش ئەمەس، بەلكى تەربىيەلەشتۇر» دېگەن.

باشقا ئالىملار: «ئېغىر ئىشلارنى قىلىدىغانلار روزا تۇتۇشقا بۇيرۇلغانلاردىن بولۇپ، ئۇلار كېسەل ياكى سەپەردىكى كىشىگە ئوخشىمايدۇ. شۇڭا، ئۇلار سوھۇرلۇق يەپ، روزا تۇتۇپ قوپۇشى لازىم. قايسىبىرى كۈندۈزى بەرداشلىق بېرەلمەي ئېغىز ئېچىۋېتىشكە مەجبۇر بولسا، ئېغىز ئېچىۋېتىپ، كۈننىڭ قالغان قىسمىدا روزىسىنى داۋاملاشتۇرىدۇ، كېيىن قازاسىنى قىلىۋالىدۇ. بەرداشلىق بېرەلىگەنلەر روزىسىنى بۇزماي داۋاملاشتۇرىدۇ» دېگەن. مۇشۇ قاراش توغرا قاراشتۇر(11).

 

3. ھامىلىدار ۋە بالا ئېمىتىدىغان ئايال

ھامىلىدار ۋە بالا ئېمىتىدىغان ئايالغا كەلسەك، ھەدىستە مۇنداق دەپ كۆرسىتىلگەن: «ئاللاھتائالا سەپەر ئۈستىدىكىلەرگە روزا تۇتماسلىق ۋە نامازنى قەسىر قىلىپ (قىسقارتىپ) ئوقۇش رۇخسىتىنى بەرگەن، ھامىلىدار ۋە بالا ئېمىتىدىغان ئايالغا روزا تۇتماسلىق رۇخسىتىنى بەرگەن»(12).

يەنە بۇ ھەقتە ھەزرىتى ئىبنى ئابباس ۋە ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمالار: ھامىلىدار ۋە ئېمىتكۈچى ئاياللار بالىلىرىدىن ئەنسىرىسە، روزا تۇتماي فىدىيە بېرىدۇ» دېگەن.(13)

يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن بارلىق ئالىملار: «ئۇلار قىينالسا روزا تۇتمىسىمۇ بولىدۇ» دەپ قارىغان. لېكىن، روزا تۇتۇش سەۋەبلىك قورساقتىكى ياكى ئېمىۋاتقان بالىنىڭ ئاغرىپ قېلىشى ياكى ئۆلۈپ كېتىشىدىن ئەمەس، ئۆزلىرىنىڭ ئاغرىپ قېلىشىدىن ئەنسىرىگەن تەقدىردە، كۆپىنچە ئالىملار: «ئۇلار روزا تۇتماي باشقا چاغدا ئورنىغا قازاسىنى قىلىۋالسا بولىدۇ» دەپ قارىغان.

قورساقتىكى ياكى ئېمىۋاتقان بالىنىڭ ئاغرىپ قېلىشى ياكى ئۆلۈپ كېتىشىدىن ئەنسىرىگەن تەقدىردە، بەزى ئالىملار: «ھەربىر كۈن ئۈچۈن بىر مىسكىننىڭ قورسىقىنى تويغۇزسا بولىدۇ، قازاسىنى قىلمايدۇ» دەپ قارىغان. كۆپچىلىك ئالىملار: «قازاسىنىلا قىلىدۇ» دەپ قارىغان. يەنە بەزىلەر: «ھەم مىسكىننىڭ قورسىقىنى تويغۇزىدۇ ھەم قازاسىنى قىلىدۇ» دېگەن. يەنە بەزى ئالىملار: «ھېچقايسىسىنى قىلمايدۇ» دېگەن(14).

كىشى بۇ قاراشلارنىڭ قايسىسىنى ئۆز ئەھۋالىغا مۇناسىپ كۆرسە ياكى شۇ كىشىگە قايسى قاراش قولاي بولسا شۇنى قىلسا بولىدۇ. مەسىلەن، بەزى ئاياللار كېيىن قازاسىنى قىلىدىغان پۇرسەت تاپالايدۇ، بۇلار مىسكىننىڭ قورسىقىنى تويغۇزۇپ كېيىن قازاسىنى قىلىۋەتسە ياخشى بولىدۇ. ئارقا – ئارقىدىن قورساق كۆتۈرۈپ بالا ئېمىتىدىغان ئاياللار قازاسىنى قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشەلمەيدۇ. شۇڭا، بۇلار مىسكىننىڭ قورسىقىنى تويغۇزسىلا بولىدۇ. نامرات كىشىلەر مىسكىننىڭ قورسىقىنى تويغۇزۇشنىڭ ئورنىغا ئۆزى قازاسىنى تۇتۇۋالسا بولىدۇ. ئاللاھتائالا بەندىلىرىگە ئاسانلىقنى خالايدۇ، قىيىنلىقنى خالىمايدۇ.

شۇنچە ئاسانلىقلارنى ئاتا قىلغان جانابىي ئاللاھ ھەربىر ئىنساننىڭ كۆڭلىدىكىنى بىلىدۇ، قىيامەت كۈنى ھەربىر كىشى تاپشۇرۇلغان ئىبادەتلەردىن سورىلىدۇ، ھېساب بېرىدۇ، شۇڭا، ھەربىر كىشى ئاللاھتىن قورقۇپ، يوقىلاڭ باھانە  –  سەۋەبلەر بىلەن پەرز ئىبادەتلەرنى قىلىشتىن قاچماسلىقى، ئەمما ھەقىقي ئۆزرە ۋە زۆرۈرىيەت بولسا ئاللاھنىڭ كەڭچىلىكىنى قوبۇل قىلىپ كاجلىق قىلماسلىقى كېرەك.

 

رامىزاندا تۇتالماي قالغان روزىسىنىڭ قازاسىنى يەنە بىر رامىزان كىرگۈچە تۇتالمىغان بولسا قانداق قىلىش كېرەك؟

بىر كىشى رامىزاندا ئۆزرە بىلەن بولسۇن ياكى ئۆزرىسىز بولسۇن، پەرز روزىنى تۇتالمىغان ياكى بۇزۇۋەتكەن بولۇپ، ئۇنىڭ قازاسىنى قىلماقچى بولسا، روزا ھېيتنىڭ ئىككىنچى كۈنىدىن باشلاپ كېلەر يىلى رامىزان كېلىپ بولغۇچە بۇ ئىشقا ئالدىرىشى، ھەرگىزمۇ سەل قاراپ كېچىكتۈرمەسلىكى لازىم. چۈنكى، ئىنسان ئۇنىڭ قازاسىنى قىلىۋالماستىن ئۆلۈپ كېتىپ قالسا، بوينىدا ئادا قىلىنمىغان پەرز قالغان بولىدۇ. ئەمما، يەنە بىر رامىزان كىرگۈچە كېچىكتۈرسە گۇناھ بولمايدۇ. ھەزرىتى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا مۇنداق دېگەن: «مېنىڭ رامىزاندا تۇتالمىغان روزىلىرىم بولاتتى، شەئبان ئېيى كەلگەندىلا ئاندىن ئۇ كۈنلەرنىڭ قازاسىنى تۇتالايتتىم»(15).

ھافىز ئىبنى ھەجەر مۇنداق دەيدۇ: «يۇقىرىقى ھەدىستە رامىزاننىڭ قازاسىنى ئۆزرىلىك ياكى ئۆزرىسىز كېچىكتۈرۈشنىڭ جائىزلىقىغا دەلىل باردۇر. ناۋادا ئۇنداق قىلىش جائىز بولمايدىغان بولسا ئىدى، ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا ئىزچىل ئۇنداق قىلمىغان بولاتتى»(16).

يەنە بىر رامىزان كىرگۈچە ئىلگىرىكى رامىزاندا تۇتالمىغان روزىنىڭ قازاسىنى قىلمىغان بولسا، بەزى ئالىملار: «ئىككىنچى رامىزاندىن كېيىن قازاسىنى قىلىش بىلەن بىللە فىدىيە تۆلەيدۇ» دەپ قارىغان. يەنى، بىر مىسكىنگە بىر ۋاخ ياكى ئىككى ۋاخ تاماق ئېلىپ بەرسە بولىدۇ. بۇلار بەزى ساھابىلەرنىڭ سۆزى ۋە ئىش – ھەرىكەتلىرىگە تايانغان. يەنە بىر قىسىم ئالىملار: «قازاسىنى قىلسىلا كۇپايە، فىدىيە تۆلىمىسىمۇ بولىدۇ» دەپ قارىغان.

ئىبراھىم نەخەئىي: «رامىزان روزىسىنىڭ قازاسىنى كېلەر رامىزان كەلگۈچىلىك كېچىكتۈرگەن ئادەم ھەر ئىككى رامىزاننىڭ روزىسىنى تۇتىدۇ» دېگەن ۋە «ئۇ ئادەمگە تاماق فىدىيە بېرىش ۋاجىپ ئەمەس» دەپ قارىغان.

ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن مۇرسەل سەنەد بىلەن، يەنە ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمادىن: «ئۇ تاماق فىدىيە بېرىشى كېرەك» دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. ئىمام بۇخارى مۇنداق دەيدۇ: «جانابىي ئاللاھ تاماق فىدىيە بېرىشنى دېمىگەن، پەقەتلا ﴿تۇتالمىغان كۈن سانى بويىچە باشقا كۈنلەردە تۇتۇۋالسۇن﴾ دېگەن».(17)

بۇنىڭغا ئاساسەن، چوقۇم ئۇنىڭ قازاسىنى قىلىش كېرەك. ئەمما، فىدىيە بېرىشكە كەلسەك، بەرسە ئەۋزەل، بەرمىسە ھېچ گەپ يوق. چۈنكى، بۇ ھەقتە پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن ھېچبىر كۆرسەتمە كەلمىگەن.

سانىغا كەلسەك، قانچە كۈن تۇتالمىغان بولسا، شۇنچە كۈن قازاسىنى قىلىدۇ. ئەمما، قانچە كۈن روزا تۇتالمىغانلىقىدا ياكى قانچە كۈننى بۇزۇۋەتكەنلىكىدە شەك قىلىپ قالغان تەقدىردە، كۆڭلى خاتىرجەم بولۇش ئۈچۈن مۇمكىنقەدەر كۆپرەك روزا تۇتسا ياخشى.

بىر قانچە كۈن ئارقا – ئارقىدىن تۇتالمىغان ياكى بۇزۇۋەتكەن بولسا، بۇ كۈنلەرنىڭ قازاسىنى قىلغاندا ئارقا – ئارقىدىن تۇتۇشى ياخشى. ئەمما، كۈن ئارىلاپ تۇتسىمۇ بولىدۇ(18).

﴿كىمكى كېسەل ياكى سەپەر ئۈستىدە بولسا، تۇتالمىغان كۈن سانى بويىچە باشقا كۈنلەردە تۇتۇۋالسۇن﴾ دېگەن ئايەتتىمۇ ئۈزۈلدۈرمەي تۇتۇشنى شەرت قىلمىغان.

ئىبنى ئابباس ۋە ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇلار: «رامىزان قازاسىنى بىر كۈندىن ئايرىپ تۇتسىمۇ بولىدۇ» دېگەن(19).

 

رامىزاندا تۇتالماي قالغان روزىسىنىڭ قازاسىنى تۇتماي تۇرۇپ نەپلە روزا تۇتسا بولامدۇ؟

كۆپچىلىك ئالىملار: «رامىزاننىڭ قازاسىنى تۇتۇپ بولغۇچە ئازادە ۋاقىت بولسا، نەپلە روزا تۇتۇش جائىز» دەپ قارايدۇ، مۇشۇ قاراش كۈچلۈك. چۈنكى، رامىزاننىڭ قازاسىنى تۇتۇۋېلىش يىلبويى كەڭرى قويۇۋېتىلگەن. ئاشۇرا كۈنىدە ياكى شەۋۋالنىڭ ئالتە كۈنىدە تۇتۇش ۋاقتى مۇئەييەن بولغاچقا، تۇتۇۋالمىسا قولدىن كېتىدۇ. بۇ خۇددى پەرز نامازنىڭ ۋاقتى كەڭرى بولغاچقا، ئالدىدا سۈننەت ناماز ئوقۇغاندەك جائىز ئىش. بۇنىڭغا ئاساسەن، قازا روزىسىنى تۇتۇپ بولغۇچە نەپلە روزا تۇتسا گۇناھ بولمايدۇ.

﴿كىمكى كېسەل ياكى سەپەر ئۈستىدە بولسا، تۇتالمىغان كۈن سانى بويىچە باشقا كۈنلەردە تۇتۇۋالسۇن﴾ دېگەن ئايەتمۇ قازاسىنى قىلىش ۋاقتىنى بەلگىلىمەي مۇتلەق كەلگەن. بۇمۇ تۇنجى پۇرسەتتە تۇتۇشى ۋاجىپ ئەمەسلىكىنى بىلدۈرىدۇ.

ھەزرىتى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا مۇنداق دېگەن: «مېنىڭ رامىزاندا تۇتالمىغان روزىلىرىم بولاتتى، شەئبان ئېيى كەلگەندىلا ئاندىن ئۇ كۈنلەرنىڭ قازاسىنى تۇتالايتتىم»(20). ھەزرىتى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ ئارىلىقتا نەپلە روزىلارنى تۇتۇشى ئېنىق. ئەلۋەتتە، قازا روزىنى تۇتۇشقا ئالدىراش كېرەك. چۈنكى، پەرز نەپلىدىن ئاۋۋالقى ئورۇندا تۇرىدۇ. شۇڭا، يەنە بىر رامىزان كىرىشكە ئاز قالغان ئەھۋالدا، پەرز روزىنىڭ قازاسىنى تۇتۇۋېلىش لازىم.

 

مېھماندارچىلىق سەۋەبىدىن نەپلە روزىنى بۇزۇۋېتىش

نەپلە روزا تۇتۇشنىڭ پەزىلىتى ھەققىدە كۆپ ھەدىسلەر كەلگەن. مەسىلەن:

سەھل رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايەت قىلىدۇكى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: «جەننەتتە رەييان دەپ ئاتىلىدىغان بىر ئىشىك بولۇپ، قىيامەت كۈنى ئۇ ئىشىكتىن پەقەت روزىدارلارلا كىرىدۇ. ئۇ ئىشىكتىن ئۇلاردىن باشقىسى كىرمەيدۇ. ›روزا تۇتقۇچىلار قەيەردە؟‹ دېيىلسە، ئۇلار ئورۇنلىرىدىن تۇرۇشىدۇ – دە، ئۇ ئىشىكتىن ئۇلاردىن باشقا ھېچكىم كىرمەيدۇ. روزا تۇتقۇچىلار كىرىپ بولغاندا ئىشىك تاقىلىپ قېلىپ ئۇنىڭدىن باشقا ھېچكىم كىرمەيدۇ»(21).

ئەبۇ سەئىد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايەت قىلىدۇكى، مەن پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى ئاڭلىدىم: «كىمكى ئاللاھ يولىدا (جىھاد قىلىۋاتقاندا) بىر كۈن روزا تۇتسا، ئاللاھ ئۇنىڭ يۈزىنى دوزاختىن يەتمىش يىل يىراقلاشتۇرۇۋېتىدۇ»(22).

نەپلە روزا دېگىنىمىزدە، پەرز ياكى ۋاجىپ بولمىغان روزا مەقسەت قىلىنىدىغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىگە سۈننەت، مۇستەھەپ ۋە تەرغىب قىلىنغان بارلىق روزىلار كىرىدۇ. نەپلە روزا تۇتقان كىشى مېھماندارچىلىق سورۇنلىرىغا تەكلىپ قىلىنىپ قالسا ئەھۋالغا قاراپ تۆۋەندىكى ئۈچ ئىشنىڭ بىرىنى تاللىسا بولىدۇ:

بىرىنچىسى، مېھماندارچىلىققا بارماي ئۆزرە ئېيتىپ روزىسىنى تۇتۇۋېرىش.

ھافىز ئىبنى ھەجەر مۇنداق دەيدۇ: «چاقىرىلغۇچى ئۆزرە ئېيتسا، ساھىبخانغىمۇ ئۇنىڭ تاماق يېمەي كېتىشى ئېغىر كېلىدىغانلىقى ياكى شۇنىڭغا ئوخشىغان سەۋەب تۈپەيلى ئۇنىڭ ئۆزرىسىنى قوبۇل قىلسا، بۇ ئۇنىڭ بارماسلىقى ئۈچۈن ئۆزرە ھېسابلىنىدۇ»(23).

ھەدىستە مۇنداق كەلگەن: «بىرىڭلار روزىدار ھالەتتە تاماققا چاقىرىلسا، مەن روزىدار دېسۇن»(24).

ئىمام ئەبۇ بەكرى ئەلجەسساس مۇنداق دەيدۇ: «بۇ ھەدىستە رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم نەپلە روزا تۇتقان كىشى بىلەن پەرز روزا تۇتقان كىشىنى ئايرىمىغان»(25).

ئىمام نەۋەۋى مۇنداق دەيدۇ: «بۇ ھەدىستىكى ›مەن روزىدار دېسۇن‹ دېگەن كۆرسەتمىنى ›ئۆزرە ئېيتىش ۋە ئەھۋالىنى بايان قىلىش‹ دەپ چۈشىنىمىز. ئەگەر ئۆزرىسىنى قوبۇل قىلىپ، مېھماندارچىلىققا كەلمەسلىكىگە رۇخسەت قىلسا بارمىسىمۇ بولىدۇ. رۇخسەت قىلمىسا بېرىشى لازىم بولىدۇ. روزا بارماسلىققا ئۆزرە بولالمايدۇ. لېكىن، بارسا چوقۇم تاماق يېيىشى كېرەك ئەمەس. روزىدارلىقى بىر نەرسە يېمەسلىكىگە ئۆزرە بولىدۇ».(26)

بۇ ئەھۋالدا روزىدارلىقىنى ئېيتسا رىيا بولمايدۇ. چۈنكى، ئالىملىرىمىزنىڭ ئېيتىشىچە: «بۇ ھەدىس يەنە شۇنى كۆرسىتىدۇكى، بىرەر ئېھتىياج تېپىلغاندا ناماز ۋە روزا قاتارلىق نەپلە ئىبادەتلەرنى باشقىلارغا كۆرسەتسە ھېچ گەپ بولمايدۇ. ئېھتىياج تېپىلمىسا يوشۇرۇش مۇستەھەپ بولىدۇ»(27).

«نەپلە ئىبادەتلەرنى يوشۇرۇش مۇستەھەپ بولسىمۇ، بارمىسا ساھىبخاننىڭ كۆڭلى ئاغرىپ قالماسلىق ئۈچۈن، بۇ ھەدىس بارالمايدىغان مېھماننى ›مەن روزىدار‹ دەپ ئۆزرە ئېيتىشقا بۇيرۇغان»(28).

ئىككىنچىسى، مېھماندارچىلىققا بېرىپ بىر نەرسە يېمەي روزىسىنى تۇتۇۋېرىش.

ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايەت قىلىدۇكى، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: «بىرىڭلار تاماققا چاقىرىلسا بارسۇن، ئەگەر ئۇ روزىدار بولسا دۇئا قىلىپ قويسۇن، روزىدار بولمىسا تاماق يېسۇن»(29).

نافى رىۋايەت قىلىدۇكى، ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما تويغا چاقىرىلسا روزىدار بولسۇن ياكى بولمىسۇن بارماي قويمايتتى. روزىدار بولۇپ قالسا دۇئا قىلىپ، بەرىكەت تىلەيتتى. روزىدار بولمىسا، تاماق يەيتتى(30).

ئۇبەيدۇللا ئىبنى ئەبى يەزىد دەيدۇكى: «ئاتام ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانى چاقىرغان ئىدى، ئۇ كېلىپ ئولتۇردى. تاماق كەلتۈرىلىۋىدى، ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما قولىنى ئۇزۇتۇپ: ›ئاللاھنىڭ ئىسمى بىلەن ئېلىڭلار! ‹دەپ بولۇپلا قولىنى تارتىۋېلىپ: ›مەن روزىدار‹ دېدى»(31).

روزىدار تاماق يېمەيدىغان تۇرۇپ مېھماندارچىلىققا بېرىشنىڭ بىرقانچە تۈرلۈك پايدىسى بار بولۇپ، مەسىلەن، مېھمان ساھىبخانغا دۇئا قىلىدۇ. ساھىبخانمۇ مېھماننىڭ بەرىكىتىگە ئېرىشىدۇ. مېھمان بىلەن سورۇنى زىننەتلىنىدۇ. مېھماننىڭ كۆرسەتمىلىرىدىن پايدىلىنىدۇ. بەزى مېھمانلار كەلمىسە، ساھىبخاننىڭ يۈزى چۈشۈپ كېتىدىغان بولسا، مېھماننىڭ كېلىشى بۇنى توسۇپ قالالايدۇ. بارمىغان تەقدىردە، يۇقىرىقىلار قولغا كەلمەيدۇ. ساھىبخاننىڭ دىققىتى چېچىلىپ بىئارام بولىدۇ(32).

ئۈچىنچىسى، مېھماندارچىلىققا بېرىپ بىر نەرسە يەپ روزىسىنى بۇزۇۋېتىش.

مۆمىنلەرنىڭ ئانىسى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا مۇنداق دەيدۇ: «بىر كۈنى پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مېنىڭ يېنىمغا كىردى ۋە:

ــ يېگۈدەك بىرەر نەرسە بارمۇ؟ ــ دەپ سورىدى، بىز:

ــ يوق، ـ دېگەن ئىدۇق، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم:

ــ ئۇنداق بولسا مەن (بۈگۈن) روزا تۇتىمەن، ــ دېدى. باشقا بىر كۈنى پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم يېنىمغا كىرگەندە:

ــ ئى ئاللاھنىڭ رەسۇلى! ھەيس (خورما، سېرىقماي ۋە قۇرۇتتىن ھازىرلانغان) تامىقى بار، ــ دېگەن ئىدىم:

ــ كەلتۈرۈڭ، مەن ئەتىگەن (نەپلە) روزا تۇتۇۋالغان ئىدىم، ــ دېدى ۋە تاماقتىن يېدى(33).

ئۇممۇ ھانى رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن مۇنداق رىۋايەت قىلىنىدۇ: «مەن پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ يېنىدا ئولتۇراتتىم، بىر قاچىدا ئىچىملىك كەلتۈرۈلدى. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئۇنىڭدىن ئىچكەندىن كېيىن ماڭا سۇنۇپ بەردى، مەنمۇ ئىچتىم. ئاندىن:

ــ مەن گۇناھ قىلىپ سالدىم، ماڭا مەغپىرەت تەلەپ قىلغان بولسىلا، ــ دېگەن ئىدىم:

ــ نېمە گۇناھ قىلدىڭىز؟ ــ دەپ سورىدى.

ــ روزىدار تۇرۇپ بۇنى ئىچىپ سالدىم، ــ دېدىم. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم:

ــ قازا روزىمىدى؟ ــ دەپ سورىدى.

ـ ياق، ــ دېسەم:

ـ ئۇنداقتا ھېچنېمە بولمايدۇ، ــ دېدى.

يەنە بىر رىۋايەتتە «نەپلە روزا تۇتقۇچى ئۆزىگە ئۆزى خوجىدۇر. خالىسا روزىسىنى داۋاملاشتۇرىدۇ، خالىسا روزىسىنى بۇزۇۋېتەلەيدۇ» دېگەن(34).

ئىمام شەۋكانى يۇقىرىقى ھەدىسلەر ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ: «بۇ ھەدىسلەر نەپلە روزا تۇتقان كىشىنىڭ ئېغىز ئاچسا، بولۇپمۇ، مۇسۇلمانلاردىن بىرەرسى چاقىرغان مېھماندارچىلىقتا بولسا ئېغىز ئاچسا جائىزلىقىنى كۆرسىتىدۇ»(35).

ئەلۋەتتە، مېھماندارچىلىق روزىدارنىڭ نەپلە روزىسىنى بۇزۇۋېتىشكە ئۆزرە بولالايدۇ. بۇنىڭدا روزىدار ساھىبخان بولسۇن ياكى مېھمان بولسۇن ئوخشاش. چۈنكى، بەزىدە ساھىبخان مېھمىنىنىڭ تاماق يېمىگەنلىكىدىن كۆڭلى يېرىم بولۇشى، بىئارام بولۇشى مۇمكىن. بەزىدە مېھمان ساھىبخاننىڭ ئۇنىڭ بىلەن بىللە تاماق يېمىگەنلىكىدىن كۆڭلى يېرىم بولۇشى ياكى بىئارام بولۇشى مۇمكىن. تۆۋەندىكى بۇ ھەدىسمۇ شۇنى كۆرسىتىدۇ:

ئەبۇ جۇھەيفە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايەت قىلىدۇكى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم سالمان بىلەن ئەبۇدەردانى قېرىنداش قىلىپ قويغان ئىدى. سالمان ئەبۇدەردانى يوقلاپ كېلىپ، ئەبۇدەردانىڭ ئايالى ئۇممۇدەردانىڭ كىيىنىشتە ئۆزىنى تاشلىۋەتكەنلىكىنى كۆرۈپ، ئۇممۇدەرداغا: «نېمە بۇ تۇرقىڭىز؟» دېگەن ئىدى، ئۇممۇدەردا: «قېرىندىشىڭىز ئەبۇدەردانىڭ دۇنياغا ھاجىتى يوق» دېدى. ئاندىن ئەبۇدەردا كېلىپ سالمانغا تائام راسلىدى. سالمان ئەبۇدەرداغا: «سەنمۇ يېگىن» دېگەن ئىدى، ئەبۇدەردا: «مەن روزا تۇتۇۋالغان، سەن يېگىن» دېدى. سالمان: «سەن يېمىگۈچە مەنمۇ يېمەيمەن» دېگەن ئىدى، ئەبۇدەردا يېدى. كېچىنىڭ ئاۋۋىلىدا ئەبۇدەردا تۇرماقچى بولغان ئىدى، سالمان: «ئۇخلا» دېدى، ئەبۇدەردا ئۇخلىدى. سەل تۇرۇپ ئەبۇدەردا يەنە تۇرماقچى بولىۋېدى، سالمان: «ئۇخلا» دېدى. كېچىنىڭ ئاخىرى بولغاندا سالمان: «ئەمدى تۇر» دېدى. ئىككىسى ناماز ئوقۇپ بولغاندا، سالمان ئۇنىڭغا: «رەببىڭنىڭمۇ سەندە ھەققى بار، نەپسىڭنىڭمۇ سەندە ھەققى بار، ئەھلىڭنىڭمۇ سەندە ھەققى بار. شۇڭا، ھەربىر ھەق ئىگىسىگە ئۆز ھەققىنى بېرىشىڭ كېرەك» دېدى. ئەبۇدەردا رەسۇلۇللاھنىڭ يېنىغا كېلىپ بۇ ئەھۋالنى سۆزلەپ بەرگەن ئىدى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «سالمان راست ئېيتىپتۇ» دېدى(36).

يۇقىرىقى ھەدىستە سالمان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئەبۇدەردا رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا مېھمان ئىدى. ئۇنىڭ چىڭ تۇرۇۋېلىشى نەتىجىسىدە ساھىبخان ئەبۇدەردا رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ نەپلە روزىسىدىن ئېغىز ئېچىۋەتكەن. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بۇ ۋەقەدىن ۋاقىپ بولغاندىن كېيىن «سالمان راست ئىيتىپتۇ» دەپ، سالمان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قىلغىنىنى توغرا تاپقان(37).

خەرەشە ئىبنۇل ھۆر مۇنداق دەيدۇ: بىز ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما ھۇزۇرىدا ئىدۇق. ئالدىغا تاماق كەلتۈرۈلگەن ئىدى، ئۇ سورۇندىكىلەرگە: «يەڭلار» دېدى. ئۇلارنىڭ ھەر بىرى: «مەن روزىدار» دەپ تۇرۇۋالغان ئىدى، ئۇ ئۇلارنىڭ ئېغىز ئېچىۋېتىشىنى تەلەپ قىلىپ تۇرۇۋېلىپ، ئاخىرى ئۇلار ئېغىز ئېچىۋېتىشتى(38).

ئەتا دەيدۇ: «مەن سالمان ئىبنى مۇسادىن: ›بۇرۇن كىشىلەر مېھمانلىرى ئۈچۈن ئېغىز ئېچىۋېتەمتى؟‹ دەپ سورىسام، ئۇ: ›ھەئە‹ دېگەن»(39).

ھەسەن بەسرى روزىدار كىشىنىڭ ئۆيىگە مېھمان كېلىپ قالسا ئېغىز ئېچىۋېتىپ، ئورنىغا بىر كۈن قازاسىنى تۇتۇۋېلىشقا رۇخسەت قىلاتتى(40).

يۇقىرىقىلاردىن نەپلە روزا تۇتقان كىشىگە مېھماندارچىلىق سەۋەبىدىن ئېغىز ئېچىۋېتىشكە رۇخسەت بارلىقى، ئەھۋالغا قاراپ ئۈچ ئىشتىن ئەڭ مۇناسىپ بىرىنى تاللىشى مەلۇم بولىدۇ.

ئىمام ئىبنى تەيمىيە مۇنداق دەيدۇ: «ئەڭ مۇۋاپىق قاراش شۇكى، روزىدار ھالەتتە تويغا بارسا، ئەگەر تاماققا ئېغىز تەگمىسە ساھىبخاننىڭ كۆڭلى يېرىم بولىدىغان بولسا، تاماق يېگىنى ئەۋزەل. ساھىبخاننىڭ كۆڭلى يېرىم بولمايدىغان بولسا، روزىسىنى تاماملىغىنى ئەۋزەل. ساھىبخانمۇ «تاماق يېسىلە» دەپ، يېمەي تۇرۇۋالغان مېھماننىڭ كۆزىگە كىرىۋالسا بولمايدۇ. چۈنكى، ھەر ئىككى ئىش جائىزدۇر»(41).

ئەگەر ئېغىز ئېچىۋېتىشنى تاللىغان تەقدىردە، ھەنەفىي ۋە مالىكىي ئالىملارنىڭ قارىشى بويىچە ئورنىغا بىر كۈن قازاسىنى تۇتۇۋېلىشى ۋاجىپ بولىدۇ. بۇ قاراش كۈچلۈك بولۇپ، ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى، ئۆمەر، ئەلى، ئىبنى ئابباس، جابىر، ئائىشە ۋە ئۇممۇ سەلەمە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇملاردىن، شۇنداقلا ھەسەن بەسرى، سەئىد ئىبنى جۇبەير قاتارلىق تابىئىنلاردىن رىۋايەت قىلىنغان(42).

ئەگەر روزىدار رامىزاننىڭ قازاسىنى ياكى شۇنىڭغا ئوخشاش ۋاجىپ روزىنى تۇتۇۋاتقان ئەھۋالدا مېھماندارچىلىققا دۇچ كېلىپ قالسا ئېغىز ئېچىۋېتىشى ھارام بولۇپ، بۇ ئىشىدىن تەۋبە قىلىشى، ئاللاھتىن مەغپىرەت تىلىشى ۋە ئورنىغا بىر كۈن روزا تۇتۇشى ۋاجىپ بولىدۇ.

ئىمام ئىبنى قۇدامە مۇنداق دەيدۇ: «كىمكى رامىزاننىڭ قازاسىنى تۇتۇۋاتقان ياكى مۇئەييەن بىر كۈن روزا تۇتۇشنى ياكى مۇتلەق بىر كۈن روزا تۇتۇشنى نەزىر قىلىپ تۇتۇۋاتقان ۋە ياكى كەفارەت روزىسى تۇتۇۋاتقان، ئومۇمەن، ۋاجىپ روزا تۇتۇۋاتقان بولسا، ئۇ روزىنى بۇزۇۋېتىش جائىز بولمايدۇ. چۈنكى، ئۇنىڭ روزا تۇتۇشى بىلەن بۇ كۈن روزا تۇتمىسا بولمايدىغان كۈن ئورنىدا بولۇپ كەتكەن. بۇنىڭدا ئالىملار ئوتتۇرىسىدا ئوخشىمىغان قاراش يوق، ئەلھەمدۇلىللاھ!»(43).

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

 

جۇنۇپلۇقتىن يۇيۇنۇپ بولغۇچە تاڭ ئېتىپ قالسا روزا توغرا بولامدۇ؟

جۇنۇپلۇق ھەيز ياكى نىپاس سەۋەبىدىن بولىدۇ، بۇ ئاياللاردىلا كۆرۈلىدۇ. بۇندىن باشقا جىنسىي مۇناسىۋەت، ئۇخلىغاندا (ئېھتىلام بولۇش) ياكى ئويغاق چاغدا شەھۋەت بىلەن مەنىي چىقىش قاتارلىق سەۋەبلەردىن بولىدۇ. بۇ ئەر ۋە ئاياللاردا ئوخشاش كۆرۈلىدۇ.

ھەيزدار ياكى نىپاسدار ھالەتتە تاڭ ئاتسا روزا تۇتۇش ھارام بولىدۇ. ئايال كىشى شۇنداق ھالەتتە روزا تۇتسا روزىسى توغرا بولماسلىق بىلەن بىرگە گۇناھ ئىش قىلغان بولىدۇ. لېكىن، تاڭ ئېتىشتىن بۇرۇن قان پۈتۈنلەي توختاپ بولسا، ئاندىن تاڭ ئاتقاندىن كېيىن يۇيۇنسا، بۇ ئەھۋالدا روزىسى توغرا بولىدۇ. چۈنكى، روزا تۇتۇش ئۈچۈن يۇيۇنۇش شەرت ئەمەس، ئەمما ناماز ئوقۇش ئۈچۈن يۇيۇنۇشى شەرت.

ئەمما، ھەيز ۋە نىپاستىن باشقا ئەر ۋە ئاياللاردا ئورتاق كۆرۈلىدىغان باشقا بارلىق جۇنۇپلۇقلار ئۈچۈن ئېلىپ ئېيتقاندا، مەسىلەن، جىمادىن ياكى ئېھتىلامدىن كېيىن يۇيۇنۇشتىن بۇرۇن تاڭ ئېتىپ قالسا روزا توغرا بولىدۇ.

ئابدۇرراھماننىڭ ئوغلى ئەبۇ بەكرى رىۋايەت قىلىدۇكى، ئاتام ئىككىمىز ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ يېنىغا كىرسەك، ئۇ: «رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئېھتىلام بولۇپ قالغانلىقىدىن ئەمەس، جىمادىن جۇنۇپ ھالىتىدە تاڭ ئاتقۇزۇپ، ئاندىن روزا تۇتۇۋېرىدىغانلىقىغا گۇۋاھلىق بېرىمەن» دېدى. كېيىن ئۇممۇ سەلەمە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ يېنىغا كىرسەك، ئۇمۇ شۇنداق دېدى(44).

يەنە ھەزرىتى ئۇممى سەلەمە رەزىيەللاھۇ ئەنھا رىۋايەت قىلغان بىر ھەدىستە مۇنداق كەلگەن: «رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئاياللىرى بىلەن بىللە بولۇپ، جۇنۇپ ھالىتىدە تاڭ ئاتقۇزۇپ، غۇسلى قىلىپ روزا تۇتۇۋېرەتتى». يەنە بىر رىۋايەتتە «قازاسىنى قىلمايتتى» دېگەن سۆزنى ئارتۇق ھالەتتە رىۋايەت قىلغان(45).

بۇ ھەدىس تۆۋەندىكى مەزمۇنلارنى بىلدۈرىدۇ:

1. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بەزىدە يۇيۇنمىغان ؤاقتىدا، جۇنۇپ ھالىتىدە تاڭ ئېتىپ قالاتتى، (ياكى بامداتقا ئەزان چىقىپ قالاتتى) شۇنداق ھالەتتە روزا تۇتۇۋېرىپ ئاندىن يۇيۇناتتى، روزىسىنى داۋاملاشتۇراتتى، قازاسىنى قىلمايتتى.

2. بۇ رامىزان روزىسى بولسۇن، باشقا چاغلاردىكى روزا بولسۇن، ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان ئومۇمىي بىر ھۆكۈم. ئىمام ئىبنى كەسىر مۇنداق دېگەن: «بۇ تۆت ئىمامنىڭ، شۇنداقلا ئىلگىرى ۋە كېيىنكى كۆپچىلىك ئالىملارنىڭ قارىشىدۇر»(46).

3. كېچىدە جىما ياكى ئېھتىلامدىن جۇنۇپ بولۇپ قالغانلارنىڭ روزىسى توغرا بولىدۇ.

4. جىمادىن بولغان جۇنۇپلۇقتا يۇيۇنۇشتىن بۇرۇن روزا تۇتسا توغرا بولغان ئىكەن، باشقا تۈرلۈك جۇنۇپلۇقتا يۇيۇنۇشتىن بۇرۇن روزا تۇتسا ئەلۋەتتە توغرا بولىدۇ.

5. بۇ مەسىلىدە رامىزان روزىسىدەك پەرز روزا بىلەن باشقا ۋاجىپ، نەپلە روزىلار ئوخشاش.

6. رامىزان كېچىلىرىدە تاڭ ئېتىشتىن سەل بۇرۇنلا بولسىمۇ جىما قىلىشقا بولىدۇ.

7. جىما قىلىۋاتقان چاغدا تاڭ ئېتىپ قالسا (ياكى بامداتقا ئەزان ئوقۇلۇپ قالسا) دەرھال توختىشى كېرەك. توختىۋالسا قازاسىنى قىلىش ياكى كەفارەت بېرىش كەتمەيدۇ. بۇ كۆپچىلىك ئالىملارنىڭ قارىشى. بىر قىسىم ئالىملار: «توختىۋالسىمۇ قازاسىنى قىلىش ۋە كەفارەت بېرىش ۋاجىپ بولىدۇ» دەپ قارىغان.

جانابىي ئاللاھنىڭ: ﴿روزا كېچىلىرىدە ئاياللىرىڭلارغا يېقىنچىلىق قىلىش سىلەرگە ھالال قىلىندى﴾، ﴿ئەمدى ئاياللىرىڭلارغا يېقىنچىلىق قىلىڭلار، ئاللاھ سىلەرگە تەقدىر قىلغان پەرزەنتنى تەلەپ قىلىڭلار، تاكى تاڭ يورۇغانغا قەدەر يەپ – ئىچىڭلار، ئاندىن كەچ كىرگۈچە روزا تۇتۇڭلار!﴾(47) دېگەن ئايىتىمۇ جۇنۇپلۇق ھالەتتە روزا تۇتۇپ، ئاندىن يۇيۇنۇۋالسا بولىدىغانلىقىغا دەلىل بولىدۇ. چۈنكى، تاڭ يورۇغانغا قەدەر جىما مۇباھ بولىدىكەن، روزا تۇتقان كىشى يۇيۇنمىغان ھالەتتە تاڭ ئاتقۇزۇپ قېلىشى چوقۇم. شۇڭا، ئۇنىڭ روزىسى توغرا بولۇۋېرىدۇ، جۇنۇپلۇق روزا تۇتۇشقا توسالغۇ بولالمايدۇ.

داۋامى بار.

«ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى»

 

——————————————
1. «بەقەرە» سۈرىسى، 185 – ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
2. «نىسا» سۈرىسى، 29 – ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
3. «نىسا» سۈرىسى، 29 – ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
4. «بەقەرە» سۈرىسى، 185 – ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
5. «سۈنەنى دارىقۇتنى»، 2/205؛ «ئەلمۇستەدرەك»، 1607 – ھەدىس. دارىقۇتنى ۋە ھاكىملار «سەھىھ» دېگەن.
6. «بەقەرە» سۈرىسى، 184 – ئايەت.
7. «سەھىھۇل بۇخارى».
8. «بەقەرە» سۈرىسى، 184 – ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
9. «سەھىھۇل بۇخارى»، 4505 – ھەدىس.
10. «فىقھۇسۈننە»، 1/328.
11. «شەيخ بىننى باز پەتىۋالار توپلىمى»، 15/245.
12. «مسند أحمد»، 20341 – ھەدىس؛ «صحيح ابن خزيمة»، 2043 – ھەدىس.
13. «ئەبۇ داۋۇد»، 2318 – ھەدىس؛ «مۇۋەتتا»، 678 – ھەدىس.
14. «نەيلۇل ئەۋتار»، 4/318.
15. سەھىھەين: «بۇخارى»، 1950 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 1146 – ھەدىس.
16. «فتح الباري»، 4/191.
17. «سەھىھۇل بۇخارى»، «رامىزاننىڭ قازاسىنى قاچان قىلىدىغانلىقى توغرىسىدا» بابى.
18. «ئەلمەجمۇ»، 6/384؛ «ئەلمۇغنى»، 3/43.
19. «سۈنەنى دارىقۇتنى»، 2/193، ئىسنادى سەھىھ.
20. سەھىھەين: «بۇخارى»، 1950 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 1146 – ھەدىس.
21. سەھىھەين: «بۇخارى»، 1896 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 1152 – ھەدىس.
22. سەھىھەين: «بۇخارى»، 2840 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 1153 – ھەدىس.
23. «فتح الباري»، 9/247.
24. «مۇسلىم»، 1150 – ھەدىس.
25. «ئەھكامۇل قۇرئان»، جاسساس، 1/297.
26. «شەرھى مۇسلىم»، نەۋەۋى، 8/28.
27. «ئەۋنۇل مەئبۇد»، 7/96.
28. «مەرقات»، 4/401.
29. «مۇسلىم»، 1431 – ھەدىس.
30. «السنن الكبرى للبيهقي»، 7/263، 14311 – نومۇر.
31. «السنن الكبرى للبيهقي»، 7/263، 14312 – نومۇر.
32. «فتح الباري»، 9/247.
33. «مۇسلىم»، 1154 – ھەدىس.
34. «تىرمىزى»، 731، 732 – ھەدىس. ئىمام نەۋەۋى بىلەن ھافىز ئىبنى ھەجەر «ھەسەن» دېگەن.
35. «نەيلۇل ئەۋتار»، 4/358.
36. «سەھىھۇل بۇخارى»، 6139 – ھەدىس.
37. «ئەلمۇھەللا»، 6/269؛ «ئىئلائۇسسۈنەن»، 9/161.
38. «مۇساننىفى ئىبنى ئەبى شەيبە»، 2/340، 9703 – نومۇر.
39. «مۇساننىفى ئىبنى ئەبى شەيبە»، 2/340، 9704 – نومۇر.
40. «مۇساننىفى ئىبنى ئەبى شەيبە»، 2/340، 9705 – نومۇر.
41. «ئەلفەتاۋا ئەلكۇبرا»، 4/558.
42. «ئۇمدەتۇل قارى»، 11/79.
43. «ئەلمۇغنى»، 3/45.
44. سەھىھەين: «بۇخارى»، 1925 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 1109 – ھەدىس.
45. سەھىھەين: «بۇخارى»، 1931 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 1109 – ھەدىس.
46. «تەپسىرى ئىبنى كەسىر»، 1/224.
47. «بەقەرە» سۈرىسى، 187 – ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

 

Please follow and like us:

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز