قۇربان ھېيتتا قىلىدىغان مۇھىم ئىشلار قايسى؟

سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم. مۇبارەك قۇربان ھېيتتا مۇسۇلمان كىشى قىلىشى كېرەك بولغان مۇھىم ئىشلار قايسى، نېمىلەرگە دىققەت قىلىشىمىز كېرەك؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانا جانابى ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

كۈچلۈك قاراشتا ھېيت نامىزىنىڭ ھۆكمى ۋاجىپتۇر.

«ھېيت» دېگەن ئەرەبچە سۆز بولۇپ، قايتا ۋە تەكرار كېلىشنى بىلدۈرىدۇ. ھېيتمۇ ھەر يىلى بىر قېتىم كېلىپ شادلىق، خۇشاللىق تۇيغۇسىنى قوزغايدۇ. ھەر بىر مىللەتنىڭ مەلۇم مۇناسىۋەتلەردە تەبرىكلەيدىغان ھېيت-ئايەملىرى بولىدۇ. بۇ بارلىق ئىنسانلار جەمئىيەتلىرىدە بار ئەنئەنە، چۈنكى ئىنسان تەبىئىتى مەلۇم مۇناسىۋەتلىك كۈنلەردە توپلىشىپ خۇشال-خۇرام ۋاقىت كەچۈرۈشنى ياقتۇرىدۇ. بىز مۇسۇلمانلارنىڭ يىلدا بىر كېلىدىغان ھېيتى روزا ۋە قۇربان ھېيتتىن ئىبارەتتۇر. مۇسۇلمانلار بۇ ھېيتلارنىڭ مەنىسىنى چۈشىنىشى، روھىنى ھېس قىلىشى، بۇ مۇناسىۋەتنى پۇرسەت بىلىپ توغرا پايدىلىنىشى كېرەك، چۈنكى بۇ دىنىمىزنىڭ بەلگىلىمىسى بويىچە مۇسۇلمانلار تەنتەنە قىلىدىغان ئالاھىدە مۇراسىمدۇر.

مۇسۇلمانلارنىڭ ھېيت-ئايەملىرى يىللىق دەم ئېلىش مۇناسىۋىتىلا بولماستىن، بەلكى شەخس ۋە جەمئىيەتنىڭ ھاياتىغا زور تەسىر كۆرسىتىدىغان شادلىق ۋە خەير-ساخاۋەت، بەرىكەت، ئىبادەت مۇراسىمدۇر. روزا ھېيت ئىسلامنىڭ رۇكنىلىرىدىن بىرى بولغان روزا تۇتۇشقا چېتىشلىق بولسا، قۇربان ھېيت ئىسلامنىڭ باشقا بىر رۇكنى بولغان ھەج پائالىيىتىگە، قۇربانلىق قىلىش، ئاللاھنى زىكىر قىلىش، سەدىقە قىلىش قاتارلىق پەزىلەتلىك ئىبادەتلەرگە چېتىشلىق بولۇپ، بۇ مۇناسىۋەتتە مۇسۇلمان كىشى جانابى ئاللاھنىڭ ساۋابىنى ئۈمىد قىلىپ، دۇنيا ۋە ئاخىرەتلىك خەيرلىكتىن بەھرىمەن بولۇشقا تىرىشىدۇ.

بىز تۆۋەندە بۇ ئۇلۇغ ئايەمگە مۇناسىۋەتلىك مۇھىم ئىشلارنى بايان قىلىپ ئۆتەيلى:

1. مۇسۇلمانلار ھېيت-ئايەملىرىدە باشقىلاردىن پەرقلىنىپ تۇرۇشى كېرەك.

ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا رىۋايەت قىلىدۇكى، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: «ئى ئەبۇ بەكىر! ھەر بىر قوۋمنىڭ ھېيت-ئايىمى بولىدۇ، بۇ بولسا بىزنىڭ ھېيتىمىزدۇر».([1])

بۇنىڭغا ئاساسەن مۇسۇلمانلار ھېيت-ئايەم ۋە تەبرىكلەش پائالىيەتلىرىدە باشقا يات مىللەتلەردىن پەرقلىق ۋە ئالاھىدە بولۇشى، كىيىم كېيىشتە، ياسىنىشتا، يېمەك-ئىچمەكتە ۋە خۇشاللىق ئىزھار قىلىش قاتارلىق بارلىق جەھەتلەردە يات مىللەتلەرنىڭ ھېيت-بايراملىرىنى تەبرىكلىمەسلىكى ۋە ئۇلارغا قېتىلماسلىقى كېرەك. ھەتتا كىچىك بالىلارنىمۇ يات مىللەتلەرنىڭ ھېيتلىرىغا قاتناشتۇرماسلىق كېرەك.

ئەنەس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايەت قىلىدۇكى، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مەدىنىگە كەلگەندە مەدىنىلىكلەرنىڭ ئويۇن-تاماشا قىلىدىغان ئىككى بايرام كۈنى بار ئىدى. رەسۇلۇللاھ ئۇلارغا: «ئاللاھ تائالا ئۇ ئىككىسىنىڭ ئورنىغا ئۇنىڭدىنمۇ ياخشىراقنى ئالماشتۇرۇپ بەردى: روزا ھېيت بىلەن قۇربان ھېيت كۈنى» دېگەن.([2])

ھافىز ئىبنى ھەجەر مۇنداق دەيدۇ: «بۇ ھەدىستىن: مۇشرىكلارنىڭ بايراملىرىدا خۇشاللىق ئىزھار قىلىشنىڭ ۋە ئۇلارغا ئوخشىۋېلىشنىڭ مەكرۇھلىقى ئېلىنغان».([3])

مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى مۇشۇ ئىككى ھېيتقا ئوخشىغان مۇناسىۋەتلەردە ئۆزىنىڭ مەۋجۇدىيىتىنى، ئايرىم بىر مىللەت ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىدۇ ھەمدە بۇ مۇراسىملار مۇسۇلمانلارغا ئۆزلىرىنىڭ مۇسۇلمانلىقىنى ئەسلىتىدۇ.

2. ھېيت كۈنىدە روزا تۇتۇش ھارام.

چۈنكى، بۇ روزىدىن ئېغىز ئاچىدىغان، قۇربانلىق بوغۇزلانغان مالدىن يەيدىغان قۇربان ھېيت كۈنلىرىدۇر.

ھەكىيم ئىبنى ئەبۇ ھۈررە ئەلئەسلەمىي رىۋايەت قىلىدۇكى، ئۇ ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمادىن «ھەر كۈنى روزا تۇتىمەن» دەپ نەزىر قىلىۋالغان ۋە ئۇ كۈنلەرگە قۇربان ھېيت ياكى روزا ھېيت ئۇدۇل كېلىپ قالغان بىر كىشى توغرىلىق سورالغاندا، ئۇنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى ئاڭلىغان: (سىلەرگە رەسۇلۇللاھ ياخشى ئۈلگىدۇر.)([4]) ئۇ قۇربان ھېيت ياكى روزا ھېيت كۈنى روزا تۇتمايتتى، ئۇ ئىككى كۈندە روزا تۇتۇشنى دۇرۇس دەپمۇ قارىمايتتى.([5])

زۇھرى ئىبنى ئەزھەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئازادگەردىسى ئەبۇ ئۇبەيدتىن رىۋايەت قىلىدۇكى، ئۇ قۇربان ھېيت كۈنى ئۆمەر ئىبنى خەتتاب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بىلەن بىللە بولغان ئىدى. ئۇ ھېيت نامىزىنى خۇتبىدىن بۇرۇن ئوقۇدى، ئاندىن جامائەتكە خۇتبە سۆزلەپ: «ئى خلايىق! رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم سىلەرنى بۇ ئىككى كۈندە روزا تۇتۇشتىن چەكلىگەن، بىرى: روزاڭلاردىن ئېغىز ئاچقان (روزا ھېيت) كۈن، يەنە بىرى: قۇربانلىقىڭلارنى يەيدىغان (قۇربان ھېيت) كۈن» دېدى.([6])

ھافىز ئىبنى ھەجەر مۇنداق دەيدۇ: «بۇ ھەدىستە بۇ ئىككى كۈننى سۈپەتلەشنىڭ پايدىسى بۇ ئىككى كۈندە روزا تۇتماي ئېغىز ئېچىشنىڭ ۋاجىپلىقىنىڭ ئىللىتىگە ئىشارەت قىلىشتۇر. ئۇ بولسىمۇ: روزا ھېيتتا روزا تۇتۇشنى تاماملاپ، رامىزان روزىسىنى ئۇندىن كېيىنكى روزىدىن ئايرىش، قۇربان ھېيتتا بولسا، قۇربانلىق قىلىپ بوغۇزلانغان مالدىن يەپ پايدىلىنىشتۇر، چۈنكى ئۇ كۈندە روزا تۇتۇش يولغا قويۇلسا ئىدى، ئۇ كۈندە قۇربانلىق قىلىش پايدىسىز بولاتتى.([7])

يەنە رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم روزا ھېيت بىلەن قۇربان ھېيت كۈنلىرى روزا تۇتۇشتىن توسقان.([8])

ئىمام نەۋەۋى مۇنداق دەيدۇ: »بارلىق ئالىملار بۇ ئىككى كۈندە يا نەزىر ياكى نەپلە ياكى كاپارەت ياكى باشقا تۈرلۈك روزىنى ھەرقانداق ئەھۋالدا تۇتۇشقا بولمايدىغانلىقىدا بىردەك ئىتتىپاققا كېلىپ ئىجما قىلغاندۇر«.([9])

 

3. ھېيت نامىزىنى ئوقۇش.

ھېيت نامىزىنى ئوقۇش ۋاجىپتۇر. ئاللاھ تائالا مۇنداق دەپ بۇيرۇغان:

(پەرۋەردىگارىڭ ئۈچۈن ناماز ئوقۇغىن ۋە قۇربانلىق قىلغىن.)([10])

شۇڭا، ھەر بىر مۇسۇلمان كىشى ھېيت نامىزىغا قاتنىشىشى ۋە ئۇنىڭدىكى ساۋاب ۋە بەرىكەتكە نائىل بولۇشى كېرەك. ھېيت نامىزىنى ئوقۇيالمىغان كىشى ئۇنى كېيىن قازا قىلىدۇ. ئاياللارمۇ چىقىپ ھېيت نامىزىغا قاتناشسا سۈننەتكە مۇۋاپىق بولىدۇ، چۈنكى پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئاياللارنىمۇ ئېلىپ چىقىشقا بۇيرۇغان. ھەتتا كىيىمى يوقلارنى باشقىلاردىن ئۆتنە ئېلىپ كىيىپ چىقىشقا، ھەيزدارلارنىڭمۇ چىقىپ نېرىراق تۇرۇپ نامازنى كۆرۈشكە ۋە خۇتبە ئاڭلاشقا بۇيرۇغان. بۇمۇ بۇ نامازنىڭ ۋاجىپلىقىنى بىلدۈرىدۇ.

ھەفسە بىنتى سىرىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: بىز ياش قىزلىرىمىزنى ئىككى ھېيت نامىزىغا چىقىشتىن توسايتتۇق. بىر ئايال كېلىپ بەنى خەلەفنىڭ قەسرىگە چۈشكەن ئىدى، مەن ئۇنىڭ قېشىغا كەلسەم ئۇ ئايال ئۆزىنىڭ ھەمشىرىسىنىڭ ئېرى رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بىلەن ئون ئىككى جەڭگە قاتناشقانلىقىنى، ھەمشىرىسىنىڭمۇ رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بىلەن ئالتە جەڭگە قاتناشقانلىقىنى ئېيتىپ ھەمشىرىسىنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلغان: بىز جاراھەتلەرنى داۋالاپ كېسەللەرگە قارايتتۇق، مەن رەسۇلۇللاھتىن: «يارەسۇلەللاھ! بىرەرىمىزنىڭ پۈركەنجىسى بولمىسا ھېيت نامازلىرىغا چىقمىسىمۇ بولامدۇ؟» دەپ سورىسام، رەسۇلۇللاھ: «دوستى ئۇنىڭغا پۈركەنجىلىرىدىن بېرىپ تۇرسۇن، ئۇمۇ ياخشى سورۇنلارغا ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ دۇئالىرىغا ھازىر بولسۇن» دېدى. ئۇممۇ ئەتىييە رەزىيەللاھۇ ئەنھا كەلگەندە مەن ئۇنىڭدىن: سىز رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن بۇ ھەدىسنى ئاڭلىغانمۇ؟ دەپ سورىسام، ئۇ: ھەئە، ئاتام پىدا بولسۇن، -ئۇممۇ ئەتىييە قاچانلار رەسۇلۇللاھنى تىلغا ئالسا ئاتام پىدا بولسۇن، دەپ قويىدىغان ئىدى. ـ مەن رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ: «چىمىلداقتا ئولتۇرىدىغان بويىغا يېتىپ قالغان قىزلار-ياكى بويىغا يېتىپ قالغان قىزلار ۋە چىمىلداقتا ئولتۇرىدىغان قىز-چوكانلارمۇ-(راۋىيلاردىن ئەييۇب شەك قىلىپ قالغان) ۋە ھەيزدارلار چىقىپ ياخشى سورۇنلارغا، مۆمىنلەرنىڭ دۇئالىرىغا ھازىر بولسۇن، ھەيزدارلار ناماز ئوقۇيدىغان جايدىن ئايرىلىپ تۇرسۇن» دېگەنلىكىنى ئاڭلىغان، دېدى. مەن: ھەيزدارلارمۇ چىقامدۇ؟ دېسەم. ئۇممۇ ئەتىييە رەزىيەللاھۇ ئەنھا: ھەيزدارلار، ئەرەفاتقا، مۇنداق، مۇنداق يەرلەرگە چىقىدىغۇ، دېدى.([11])

ھېيت نامىزىنى كۈن نەيزە بويى ئۆرلىگەندە ئوقۇيدۇ. ئەڭ كېچككەندە كۈن تىكلەشكىچە ئوقۇسا بولىدۇ. ھېيت نامىزى ئىككى رەكەت بولىدۇ، نامازدىن كېيىن خۈتبە ئوقۇلىدۇ. خۇتبە ئوقۇلىۋاتقاندا ئالدىراش ئىشى بارلار قايتىپ كەتسە بولىدۇ. ھەدىستە بۇنىڭغا رۇخسەت قىلىنغان.

4. يۇيۇنۇش.

بارلىق ئالىملار ھېيت نامىزىغا يۇيۇنۇشنى مۇستەھەپ، دەپ قارىغان.

5. روزا ھېيتتا ناشتا قىلىۋېتىپ نامازغا مېڭىش، قۇربان ھېيتتا ناشتا قىلماي تۇرۇپ ناماز ئوقۇپ ئاندىن قۇربانلىقىنىڭ گۆشى بىلەن ناشتا قىلىش مۇستەھەپ.

«رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم روزا ھېيت كۈنى ناشتا قىلماي نامازغا ماڭمايتتى، قۇربان ھېيت كۈنى نامازدىن قايتمىغىچە ناشتا قىلمايتتى».([12])

ئىمام ئەھمەد مۇنداق دەپ ئارتۇق رىۋايەت قىلغان: «نامازدىن قايتىپ قۇربانلىق قويىنىڭ گۆشىدىن يەيتتى».([13])

يەنە بىر رىۋايەتتە: «نامازدىن قايتقىنىدا قۇربانلىقىنىڭ جىگىرىدىن يەيتتى» دەپ كەلگەن.([14])

يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن بۇ كۈنلەردە روزا تۇتۇش چەكلەنگەن بولغاچقا بۇنى تەكىتلەش ئۈچۈن ناشتا قىلىۋېتىش كېرەك.

6. ھېيت كۈنىدە تەكبىر ئېيتىش.

بۇ قۇربان ھېيتتىكى مۇھىم سۈننەتلەرنىڭ بىرى. بۇ تەكبىر ئۈنلۈك ئېيتىلىدۇ. ئۈنلۈك ئېيتىشتىن مەقسەت: ئىسلام ئىبادەتلىرىنى جاكارلاش ۋە ئاللاھنى ئۇلۇغلاشنى ئىزھار قىلىش، شۇنداقلا غاپىللارنى ئويغۇتۇشتۇر. جانابى ئاللاھ قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دېگەن: (مەلۇم كۈنلەردە ئاللاھنىڭ ئىسمىنى ئېيتسۇن.)([15])

قۇربان ھېيت كۈنىمۇ مۇشۇ مەلۇم كۈنلەرنىڭ بىرىدۇر.

ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مىنادىكى چېدىرىدا تەكبىر ئېيتاتتى، بۇنى مەسچىتتىكى جامائەت ئاڭلاپ ئۇلارمۇ تەكبىر ئېيتقىلى تۇراتتى، بازاردىكى كىشىلەرمۇ تەكبىر ئېيتىپ مىنا تەكبىر ئاۋازىدىن تىترەپ كېتەتتى. ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما مىنادا تۇرۇۋاتقان كۈنلىرىنىڭ ھەممىسىدە مەيلى نامازلاردىن كېيىن بولسۇن، مەيلى ياتقاندا بولسۇن، چېدىرىدا بولسۇن، ئولتۇرغان ۋە ماڭغاندا بولسۇن تەكبىر ئېيتاتتى. مەيمۇنە رەزىيەللاھۇ ئەنھا قۇربانلىق قىلىدىغان (ھېيتنىڭ بىرىنچى) كۈنى تەكبىر ئېيتاتتى. ئاياللار تەشرىق (قۇربان ھېيتنىڭ ئىككىنچى، ئۈچىنچى ۋە تۆتىنچى) كۈنلىرىنىڭ ھەر كېچىسى مەسچىتتە ئەرلەر بىلەن بىرلىكتە ئەبان ئىبنى ئوسمان ۋە ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىزلەرگە ئەگىشىپ تەكبىر ئېيتاتتى.([16])

ئىمام زوھرى رىۋايەت قىلىدۇكى، كىشىلەر ئۆيلىرىدىن چىقىپ ناماز ئوقۇيدىغان جايغا كەلگۈچە ۋە ئىمام نامازغا چىققۇچە تەكبىر ئېيتىشاتتى، ئىمام ناماز ئوقۇشقا چىقسا جىم بولۇشاتتى. تەكبىر ئېيتسا تەكبىر ئېيتىشاتتى.([17])

تەكبىرنى مۇنداق ئېيتىدۇ: «ئاللاھۇ ئەكبەر! ئاللاھۇ ئەكبەر! لا ئىلاھە ئىللاللاھۇ ۋاللاھۇ ئەكبەر! ئاللاھۇ ئەكبەر! ۋەلىللەھىلھەمد».([18])

ئەبۇ ھەنىفە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىنىڭ قارىشىدا، ھارپا كۈنى (ئەرافات كۈنى) بامداتتىن كېيىن تەكبىر ئېيتىش باشلىنىپ، قۇربان ھېيتنىڭ بىرىنچى كۈنى ئەسىردىن كېيىن ئاياغلاشتۇرىدۇ. يەنى، 8 ناماز ئارقىدا تەكبىر ئېيتىدۇ.

ئىمامنىڭ ئىككى شاگىرتىدىن كەلگەن قاراشتا: ھارپا كۈنى (ئەرافات كۈنى) بامداتتىن كېيىن تەكبىر ئېيتىش باشلىنىپ، قۇربان ھېيتنىڭ تۆتىنچى كۈنى ئەسىردىن كېيىن ئاياغلاشتۇرىدۇ. يەنى، 23 ناماز ئارقىدا تەكبىر ئېيتىدۇ.([19])

7. ئۆزئارا تەبرىكلىشىش.

«ئايەملىرىگە مۇبارەك بولسۇن» دېگەندەك سۆزلەر بىلەن تەبرىكلىشىش بۇ ھېيتتا قىلىنىدىغان پائالىيەتلەرنىڭ مۇھىملىرىدىن بىرىدۇر. بۇنىڭ ئىجتىمائىي رولى كۆپ. ساھابىلەرمۇ ھېيت كۈنى بىر-بىرى بىلەن ئۇچراشقاندا تەبرىكلەشكەن.([20])

يەنە بۇ كۈنلەردە سىلە-رەھىم قىلىنىدۇ، كىشىلەر ئۆز-ئارا ئاداۋەتلىرىنى يۇيۇپ سالاملىشىدۇ.

8. ھېيت كۈنىدە چىرايلىق كىيىنىش.

جابىر ئىبنى ئابدۇللاھ رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما رىۋايەت قىلىدۇكى، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ئىككى ھېيت ۋە جۈمە كۈنىدە كىيىدىغان بىر تونى بار ئىدى.([21])

ھەزرىتى ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمامۇ ھېيت كۈنىدە ئەڭ چىرايلىق كىيىملىرىنى كىيەتتى.([22])

شۇڭا، ھەر بىر مۇسۇلمان كىشى ھېيت نامىزىغا چىقىشتىن بۇرۇن ئەڭ ياخشى كىيىملىرىنى كىيىشى كېرەك. لېكىن، ئاياللار زىبۇ-زىننەت بىلەن ياسىنىپ، ئەتىر چېچىپ چىقسا بولمايدۇ، بەلكى تولۇق يۆگىنىپ گىرىم قىلماي چىقىشى، تار ۋە يېرىم يالىڭاچ كىيىم كىيمەسلىكى، ئەرلەرگە سۈركەلمەي يىراق تۇرۇشى كېرەك.

9. ھېيت نامىزىغا بىر يولدىن بېرىپ باشقا يولدىن قايتىش.

جابىر ئىبنى ئابدۇللاھ رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما مۇنداق دەپ رىۋايەت قىلغان: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ھېيت نامىزىدىن قايتقاندا يولنى ئۆزگەرتەتتى.([23])

«بۇ ھەدىستىن ھېيت نامىزى ئوقۇلىدىغان جايغا باشقا-باشقا يولدىن بېرىپ-كېلىشنىڭ مۇستەھەپلىكى چىقىدۇ. كۆپچىلىك ئالىملار شۇنداق قارايدۇ. بۇنىڭدىن ھېكمەت كۆپ. مەسىلەن، يوللارمۇ، يوللاردىكى پەرىشتىلەرمۇ ئۇنىڭغا گۇۋاھ بولۇش، ئىسلام پائالىيەتلىرىنى نامايان قىلىش، ئاللاھنىڭ زىكرىنى نامايان قىلىش قاتارلىقلار. بۇنىڭ ھېكمىتى بىلىنمىگەن تەقدىردىمۇ رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە ئەگىشىش ئۈچۈن شۇنداق قىلىش لازىم».([24])

10. سەدىقە بېرىشكە بۇيرۇش.

ئەتا رىۋايەت قىلىپ دەيدۇكى: مەن ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى ئاڭلىغان: گۇۋاھلىق بېرىمەنكى رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم سۆزۈمنى ئاياللار ئاڭلىيالمىدىمىكىن دەپ بىلال بىلەن ئەرلەر سېپىدىن چىقىپ ئاياللار تەرەپكە كېلىپ ئۇلارغا سۆز قىلىپ ئۇلارنى سەدىقە قىلىشقا بۇيرىۋىدى. ئاياللار ھالقا ۋە ئۈزۈكلىرىنى تاشلىغىلى، بىلال بولسا كىيىمنىڭ ئېتىكىنى تۇتۇپ يىغقىلى تۇردى.([25])

ئىمام نەۋەۋى دەيدۇ: «بۇ ھەدىستىن ئاياللارغا ۋەز-نەسىھەت قىلىش، ئۇلارغا ئاخىرەتنى، ئىسلام ئەھكاملىرىنى ئەسلىتىش ۋە ئۇلارنى سەدىقە قىلىشقا بۇيرۇشنىڭ مۇستەھەپلىكى چىقىدۇ».([26])

ئەلۋەتتە، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئەرلەر جامائىتىگىمۇ سەدىقە توغرىسىدا ۋەز-نەسىھەت قىلغان بولۇشى كېرەك. ھېيت-ئايەم دېگەن شادلىق، خۇشاللىق كۈنى بولغاچقا، يوقسۇللارغا سەدىقە قىلىپ ئۇلارنىمۇ خۇش قىلغاندىلا ئاندىن ئىنساننىڭ خۇشاللىقى مۇكەممەللىشىدۇ، قىلغان خەير-ئېھسانى سەۋەبىدىن ۋىجدانى راھەتلەپ قالىدۇ.

11. ھېيت نامىزىدىن ئىلگىرى- كېيىن نەپلە ناماز ئوقۇلمايدۇ.

ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما رىۋايەت قىلىدۇكى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم روزى ھېيت نامىزىنى ئىككى رەكەتلا ئوقۇپ، ئۇنىڭ ئالدى-كەينىدە ھېچقانداق ناماز ئوقۇمىدى.([27])

بۇ ئەلۋەتتە، مەسچىتتە ئەمەس ئوچۇق مەيداندا ئوقۇسا شۇنداق، ئەمما ھېيت نامىزىنى مەسچىتتە ئوقۇغان ئەھۋالدا ئالدىدا ئىككى رەكەت «تەھىييەتۇل مەسچىت» نامىزىنى ئوقۇشى كېرەك بولىدۇ.

12. قۇربانلىق قىلىش.

قۇربانلىق قىلىش قۇدرىتى بارلارغا ۋاجىپ، بەزىلەر سۈننەت دەپمۇ قارىغان. قۇربانلىق قىلىشنى ئاللاھ تائالا ئىنسانلارغا كەڭچىلىك قىلىپ نېمەت قىلىپ بەرگەن، ھەمدە بۇ ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامدىن تارتىپ قىلىنىپ كەلگەن سۈننەت. شۇنداقلا ئىسلامنىڭ ۋە ھېيت-ئايەمنىڭ بىر شوئارى ۋە ئالامىتى. قۇربانلىق قىلىش ۋاقتى ھېيت نامىزىنى ئوقۇپ بولغاندىن تارتىپ ھېيتنىڭ ئۈچىنچى كۈنىنىڭ نامازدىگەرگىچە بولىدۇ. ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: «قۇربانلىق قىلىش ۋاقتى قۇربانلىق كۈنىدىن كېيىنكى ئىككى كۈندۇر» دېگەن.([28])

بەزى ئالىملار ھېيتنىڭ تۆتىنچى كۈنىنىڭ نامازدىگەرگىچە بولىدۇ، دەپ قارايدۇ. لېكىن، ھېيت نامىزىدىن بۇرۇن بوغۇزلىسا قۇربانلىققا ھېساب بولمايدۇ.

قۇربانلىقنىڭ گۆشى ئۈچ ئۈلۈشكە بۆلۈنىدۇ، بىرى، ئۆزى ۋە ئۆيدىكىلىرىگە، يەنە بىرى، كەمبەغەللەرگە، يەنە بىر ئۈلۈشى ئۇرۇق-تۇغقان ۋە قوشنىلارغا بېرىلىدۇ.

بىر ئائىلىدە تۇرىدىغان ئاتا-ئانا ۋە كېلىن قاتارلىقلارغا بىر قوي كۇپايە قىلىدۇ. كالا ۋە تۆگە قۇربانلىق قىلسا يەتتە كىشىگە قەدەر شېرىكلىشىپ قىلسا بولىدۇ. قۇربانلىق قىلىدىغان قوي ئەيىب-نۇقسانلاردىن خالى بولۇشى شەرت، چۈنكى بۇ ئاللاھقا تەقدىم قىلىنىدىغان ئىبادەت، شۇڭا، ئەڭ ساغلام، سېمىز ۋە چىرايلىق قوينى تاللايمىز.

ياش جەھەتتىن ئالتە ئاينى تولدۇرغان سېمىز قوي بولۇشى، سېمىز بولمىسا بىر يىلنى تولدۇرغان بولۇشى، ئۆچكە بىر يىلنى تولدۇرغان بولۇشى، كالا ئىككى يىلنى تولدۇرغان بولۇشى، تۆگە بەش يىلنى تولدۇرغان بولۇشى شەرت.

13. ھېيتتا ھالال ئويۇن-تاماشا بىلەن كۆڭۈل ئېچىشقا بولىدۇ.

دىنىمىز ھېيتلارنى شاد-خۇراملىق كەيپىياتى بىلەن ئۆتكۈزۈشنى تەكىتلەيدۇ. شۇنداقتىمۇ، مۇسۇلمان كىشىنىڭ شاد-خۇرام بولۇشى ھارام ئىشلارنى قىلىشقا باغلىق بولۇپ قالماسلىقى، ھالال دائىرىدە كۆڭلىنى ئاچالايدىغان، شادلىنىشى ئۈچۈن ھارامغا موھتاج بولمايدىغان، تائەت دائىرىسىدە ئويناپ، ئاللاھنىڭ ساۋابىنى كۆزلەپ، دۇنيادىمۇ شاد، ئاخىرەتتىمۇ شاد بولۇشقا تىرىشىشى كېرەك. جانابى ئاللاھ دەيدۇ:

(ئىمان ئېيتقان، ياخشى ئەمەللەرنى قىلغانلار خۇشاللىققا، گۈزەل قارارگاھقا ئېرىشىدۇ.)([29])

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

2011-11-2

———————————————-
([1]) سەھىھەين: »بۇخارى» 952-ھەدىس. »مۇسلىم» 892-ھەدىس.
([2]) »مۇسنەدى ئەھمەد» 12025-ھەدىس. »سۇنەنى ئەبى داۋۇد» 1134-ھەدىس. »سۇنەنى نەسائى» 1556-ھەدىس. ھافىز ئىبنى ھەجەر: »سەنەدى سەھىھ» دېگەن. »فەتھۇل بارى» 2/442. ئالبانى »سەھىھ» دەپ باھالىغان.
([3]) »فەتھۇل بارى» 2/442.
([4]) »ئەھزاب» سۈرىسى 21-ئايەت.
([5]) »سەھىھۇل بۇخارى» 6705-ھەدىس.
([6]) سەھىھەين: »بۇخارى» 5571-ھەدىس. »مۇسلىم» 1137-ھەدىس.
([7]) »فەتھۇل بارى» 4/239.
([8]) سەھىھەين: »بۇخارى» 1991-ھەدىس. »مۇسلىم» 1138-ھەدىس.
([9]) »شەرھى سەھىھى مۇسلىم» 8/15.
([10]) »كەۋسەر» سۈرىسى 2-ئايەت.
([11]) سەھىھەين: »بۇخارى» 980-ھەدىس. »مۇسلىم» 890-ھەدىس.
([12]) »سۇنەنى تىرمىزى» 542-ھەدىس. ئىبنى خۇزەيمە، ئالبانى »سەھىھ» دەپ باھالىغان.
([13]) »مۇسنەدى ئەھمەد» 23034-ھەدىس. بۇ ئارتۇق رىۋايەتنىمۇ ئىبنۇل قەتتان »سەھىھ» دېگەن. »نەسبۇررايە» 2/221.
([14]) »ئەسسۇنەنۇل كۇبرا» بەيھەقى 3/283-بەت. 5956-ھەدىس.
([15]) »ھەج» سۈرىسى 28-ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
([16]) »سەھىھۇل بۇخارى»: »مىنادا تۇرۇۋاتقان كۈنلەردە ۋە ئەتىگەندە ئەرەفاتقا ماڭغاندا تەكبىر ئېيتىش توغرىسىدا» دېگەن باب.
([17]) »مۇساننەفى ئىبنى ئەبى شەيبە» 5629-نومۇر. سەنەدى سەھىھ. »ئىرۋائۇل غالىيل» 2/121.
([18]) »مۇساننەفى ئىبنى ئەبى شەيبە» 5633-نومۇر. سەنەدى سەھىھ.
([19]) »بەدائىئۇسسانائى» 1/195.
([20]) »فەتھۇل بارى» 2/446 ئىسنادى ھەسەن.
([21]) »سەھىھۇ ئىبنى خۇزەيمە» 1766-ھەدىس.
([22]) »ئەسسۇنەنۇل كۇبرا» بەيھەقى 3/281-بەت. 5938-نومۇر. ئىسنادى سەھىھ. »فەتھۇل بارى» 2/439.
([23]) »سەھىھۇل بۇخارى» 986-ھەدىس.
([24]) »ئۇمدەتۇل قارى» 6/307.
([25]) سەھىھەين: »بۇخارى» 98-ھەدىس. »مۇسلىم» 884-ھەدىس.
([26]) »شەرھى سەھىھى مۇسلىم» 6/172.
([27]) سەھىھەين: »بۇخارى» 964-ھەدىس. »مۇسلىم» 890-ھەدىس.
([28]) »ئەلمۇۋەتتا» 1035-ھەدىس.
([29]) »رەئد» سۈرىسى 29-ئايەت.

Please follow and like us:

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز