ئەزان توۋلىنىۋاتقاندا جىم تۇرۇشنىڭ ھۆكمى

سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم. ئەزان توۋلىنىۋاتقاندا گەپ قىلماي جىم تۇرمىسا گۇناھ بۇلامدۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانا جانابى ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

ئەزان – نامازنىڭ ۋاقتى كىرگەنلىكىنى ساھابىلەردىن يېتىپ كەلگەن سۆز – جۈملىلەر بىلەن ئۆزگىچە ئۇسلۇبتا ئېلان قىلىشتۇر. ئەزان توۋلاش مۇشۇ ئۈممەتكە خاس ئالاھىدىلىكلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئەزان تەۋھىد ئەقىدىسى ئاساسلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋە كەڭ خەلق ئاممىسىغا جاكارلىنىدىغان بولغاچقا، ئىسلام شوئارىغا ئايلانغان.

 ئەزان ۋە تەكبىر ئوقۇش بەش ۋاخ ناماز ۋە جۈمە نامىزى ئۈچۈن سۈننەتتۇر. پەرزى كۇپايە دېگەن قاراشمۇ بار. ھەنەفىي مەزھەپنىڭ بۇ يەردە سۈننەت دېگىنى ئىككىنچى قاراشتىكى پەرزى كۇپايە مەنىسىگە يېقىن بولۇپ، بۇنىڭغا ئاساسەن ئەزاننى بارلىق مۇسۇلمانلار تاشلاپ قويسا قەتئىي بولمايدۇ، بىرەر جامائەت ئەزان توۋلىمىغان تەقدىردە، ياخشى قىلمىغان بولىدۇ.(1)

ئەزان ئاڭلىغاندا نېمە قىلىش ھەققىدە كۆرسەتمە بەرگەن بىر ھەدىستە رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: «ئەزاننى ئاڭلىغاندا، مەزىن نېمە دېسە، شۇنى دەڭلار».(2)

بۇ ھەدىسكە ئاساسەن ئەزان ئاڭلىغۇچى جىم تۇرۇشقا ئەمەس، مەزىنگە ئەگىشىپ ئەزاننى جۈملىمۇ – جۈملە تەكرارلاشقا بۇيرۇلغان.

رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ئۆزىمۇ مەزىنگە ئەگىشىپ ئەزاننى تەكرارلايتتى. ئۇممۇ ھەبىبە رەزىيەللاھۇ ئەنھا رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مەزىن ئەزاننى تۈگىتىپ جىم بولغانغا قەدەر نېمە دېسە شۇنى دەيتتى.(3)

لېكىن، مەزىنگە ئەگىشىپ تەكرارلاشنىڭ ھۆكمى نېمە دېگەن مەسىلىدە قاراشلار ئوخشاش ئەمەس.

ھەنەفىي مەزھەپ باشچىلىقىدىكى بىر قىسىم ئالىملار ئەزان ئاڭلىغۇچى ئەزاننى مەزىنگە ئەگىشىپ تەكرارلىشى ۋاجىپ، ھەدىستە شۇنىڭغا بۇيرۇغان، بۇ يەردە ھەدىستىكى بۇيرۇقنى مۇستەھەپلىككە ئاپىرىدىغان بىرەر قەرىينە(4) بولمىغاچقا، ۋاجىپلىقنى بىلدۈرىدۇ دەپ قارىغان. ئۇنىڭ ئۈستىگە مەزىنگە ئەگىشىپ دېمىگەن كىشى پەرۋا قىلمىغاندەك، باشقا ئىشلار بىلەن مەشغۇل بولغاندەك كۆرۈنىدىغان بولغاچقا ئەيىبلىنىشى جەھەتتىن ۋاجىپلىق تەرىپى كۈچلىنىدۇ. بۇ قاراش بەزى مالىكىي ئالىملارنىڭ، زاھىرىي مەزھەپنىڭ شۇنداقلا بەزى سەلەپلەرنىڭ قارىشىدۇر.(5)

بۇ قاراشقا ئاساسەن ئەزان ئاڭلاۋاتقاندا قۇرئان ئوقۇۋاتقان كىشى ئوقۇشنى توختىتىشى، سۆزلەۋاتقان كىشى سۆزىنى، سالام بەرمەكچى ياكى قايتۇرماقچى بولغان كىشى توختاپ تۇرۇشى، شۇنداقلا ئەزاننى تەكرارلاشقا توسالغۇ بولىدىغان ھەرقانداق ئىشىنى توختىتىشى ۋە ئەزاننى تەكرارلىشى كېرەك بولىدۇ.

ھەنەفىي مەزھەپتىكى ئىمام تاھاۋى باشچىلىقىدىكى بىر قىسىم ئالىملار بىلەن باشقا مەزھەپلەردىكى كۆپچىلىك ئالىملار مەزكۇر ھەدىستىكى بۇيرۇق ۋاجىپلىقنى ئەمەس، مۇستەھەپلىكنى بىلدۈرىدۇ دەپ قارىغان ۋە ئەزاننى ئاڭلىغان كىشى ئەزاننى تەكرارلاشقا بىرەر توسالغۇ بولمىسىلا، مەيلى تاھارەتلىك بولسۇن ياكى تاھارەتسىز بولسۇن، ھەيزدار بولسۇن ياكى جۇنۇپ كىشى بولسۇن ھەر بىرىنىڭ مەزىنگە ئەگىشىپ ئەزاننى تەكرارلىشى مۇستەھەپ دېگەن.(6)

ئەزاننى تەكرارلاشقا توسالغۇ بولىدىغان ئىشلار: ھاجەتخانىدا، ئەر – خوتۇنلۇق مۇناسىۋەتتە، نامازدا ۋە شۇنىڭغا ئوخشىغان ئىشلاردا بولۇشتىن ئىبارەتتۇر.

كۆپچىلىك ئالىملار مەزكۇر بۇيرۇقنى ۋاجىپلىقتىن مۇستەھەپلىككە يۆتكەشكە ئوخشىمىغان قەرىينەلەرنى كۆرسىتىپ باققان. مەسىلەن، ئەزاننىڭ ئۆزىنىڭ ھۆكمى سۈننەت ياكى پەرزى كۇپايە، يەنى، ئەزان توۋلاشنىڭ ۋاجىپلىقىدا ئىجما يوق. ئۇنى تەكرارلاشمۇ ئۇنىڭ ھۆكمىگە تەۋە بولغاچقا، ئاڭلىغۇچىنىڭ ئەزاننى تەكرارلىشى ۋاجىپ بولۇپ كەتمەيدۇ.(7)

ئۇلار كۆرسەتكەن قەرىينىلەردىن يەنە بىرى بولسا، ئىمام مالىكنىڭ سەئلەبەدىن قىلغان مۇنۇ رىۋايىتىدۇر: ئۆمەر ئىبنى خەتتاپ رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ خەلىپە بولغان چاغلاردا كىشىلەر جۈمە كۈنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ جۈمەگە چىققۇچە ناماز ئوقۇيتتى. ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مۇنبەرگە چىقىپ ئولتۇرغىنىدا مەزىنلەر ئەزان توۋلىشاتتى. بىز ئولتۇرۇپ ئۆزئارا پاراڭلىشاتتۇق. مەزىنلەر جىم بولغاندىن كېيىن ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئورنىدىن تۇرۇپ خۇتبە سۆزلەشكە باشلىغاندا جىم ئولتۇرۇپ قۇلاق سېلىپ تىڭشايتتۇق، ھېچبىرىمىز گەپ – سۆز قىلمايتتى.(8)

دېمەك، ساھابىلەرنىڭ ئەزان ئوقۇلۇۋاتقاندا پاراڭلىشىپ ئولتۇرۇشى يۇقۇرىدىكى بۇيرۇقنىڭ ۋاجىپلىقنى ئەمەس، مۇستەھەپلىكنى بىلدۈرىدىغانلىقىغا قەرىينە بولىدۇ دەپ قارالغان.(9)

بۇ نوقتىنى خۇلاسىلىسەك، ئەزاننى مەزىنگە ئەگىشىپ تەكرارلاش ۋاجىپ بىلەن سۈننەت ۋە مۇستەھەپ ئوتتۇرىدا بولغاچقا، ئەزاننى تەكرارلاشقا توسالغۇ بولىدىغان زۆرۈر ئىشى بولمىغان كىشى ئەزاننى تەكرارلىغىنى تۈزۈك. ئەزاننى تەكرارلاش زىكىر دائىرىسىدىكى ئەمەل بولغاچقا، مەيلى تاھارەتلىك بولسۇن، مەيلى جۇنۇپ بولسۇن، مەيلى ھەيزدار بولسۇن ئەزاننى ئاڭلىغان ھەر كىم ئەزاننى تەكرارلايدۇ. يول يۈرۈۋاتقان ياكى بىرەر ئىش قىلىۋاتقان كىشى مېڭىشىنى ۋە ئىشىنى توختىشى كېرەك ئەمەس، يولىنى ماڭغاچ، ئىشىنى قىلغاچ ئەزاننى تەكرارلىسا بولىدۇ.

قانداق تەكرارلايدۇ؟

ئەزاننى ئاڭلىغان كىشى نېمە دەپ ئەزاننى تەكرارلايدۇ؟ دېگەن مەسىلىدە ئالىملارنىڭ قارىشى ئوخشاش بولمىغان. بۇنىڭ سەۋەبى ھەدىسلەر ھەر خىل كەلگەن. «مەزىن نېمە دېسە شۇنى دەڭلار» دېگەن يۇقىرىقى ھەدىس، مەزىن توۋلىغان ئەزان ئىبارىلىرىنى ئەينەن تەكرارلاشنى كۆرسەتسە، يەنە بەزى ھەدىسلەردە ئەزاننى باشتىن ئەينەن تەكرارلاپ پەقەتلا «حي على الصلاة (نامازغا كېلىڭلار)» بىلەن «حي على الفلاح (نىجاتلىققا كېلىڭلار)»نى ئاڭلىغاندا، «لا حول ولا قوة إلا بالله (ئاللاھنىڭ ئىرادىسىسىز ھېچقانداق كۈچ – قۇۋۋەت يوقتۇر)» دەيدىغانلىقى كەلگەن.(10)

ئىككى جۈملىنى ئاشۇ تەرىقىدە پەرقلىق دېيىش، كۆپچىلىك ئالىملار تاللىغان كۈچلۈك قاراشتۇر.

«بۇخارى»دىكى بىر ھەدىستە: مەزىن «حي على الصلاة (نامازغا كېلىڭلار)» دېگەندە مۇئاۋىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: «لا حول ولا قوة إلا بالله (ئاللاھنىڭ ئىرادىسىسىز ھېچقانداق كۈچ – قۇۋۋەت يوقتۇر)» دەپ، يەنە: بىز پەيغەمبىرىڭلار سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ شۇنداق دېگەنلىكىنى ئاڭلىغان، دېگەن.(11)

مۇسلىم رىۋايەت قىلغان بىر ھەدىستە پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: «مەزىن ئەزان ئوقۇپ «ئاللاھۇ ئەكبەر، ئاللاھۇ ئەكبەر» دېگەندە، بىرىڭلار چىن دىلىدىن: «ئاللاھۇ ئەكبەر، ئاللاھۇ ئەكبەر» دېسە، ئاندىن «ئەشھەدۇ ئەن لا ئىلاھە ئىللەللاھ» دېگەندە: «ئەشھەدۇ ئەن لا ئىلاھە ئىللەللاھ» دېسە، ئاندىن «ئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدەن رەسۇلۇللاھ» دېگەندە: «ئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدەن رەسۇلۇللاھ» دېسە، ئاندىن «ھەييە ئەلەسسالات» دېگەندە: «لا ھەۋلە ولا قۇۋۋەتە ئىللا بىللاھ» دېسە، ئاندىن «ھەييە ئەلەلفەلاھ» دېگەندە: «لا ھەۋلە ولا قۇۋۋەتە ئىللا بىللاھ» دېسە، ئاندىن «ئاللاھۇ ئەكبەر، ئاللاھۇ ئەكبەر» دېگەندە «ئاللاھۇ ئەكبەر، ئاللاھۇ ئەكبەر» دېسە، ئاندىن «لا ئىلاھە ئىللەللاھ» دېگەندە: «لا ئىلاھە ئىللەللاھ» دېسە، جەننەتكە كىرىدۇ».(12)

يەنە مۇنداق دېگەن: «كىمكى مەزىننىڭ ‹أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ› دېگەن ئاۋازىنى ئاڭلىغاندا ‹وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ له وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولًا وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا› (يەنى ‹ھېچقانداق شېرىكى يوق يەككە – يېگانە ئاللاھتىن باشقا ھېچ ئىلاھ يوقتۇر، مۇھەممەد (سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم) ئاللاھنىڭ بەندىسى ۋە ئەلچىسىدۇر، ئاللاھنىڭ پەرۋەردىگارىم، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبىرىم، ئىسلامنىڭ دىنىم بولغانلىقىغا (چىن دىلىمدىن) رازى بولدۇم›) دېسە، ئۇنىڭ گۇناھى مەغپىرەت قىلىنىدۇ».(13)

يەنە بەزى ئالىملار خالىسا ئەينەن تەكرارلايدۇ، خالىسا ئىككى جۈملىنى پەرقلىق تەكرارلايدۇ دېسە، يەنە بەزىلەر ھەر ئىككى خىل ھەدىسكە تەڭ ئەمەل قىلىش يۈزىسىدىن ئۇ ئىككى ئىبارىنى ئەينەن تەكرارلاپ بولۇپ، ئارقىدىن «لا ھەۋلە ولا قۇۋۋەتە ئىللا بىللاھ» دەپ قوشۇپ قويىدۇ دېگەن.(14)

بامداتتىكى ئەزاندا مەزىن «الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ» (ناماز ئۇيقۇدىن ياخشىدۇر) دېگەندىمۇ، بەزى ئالىملار ئۇنى ئەينەن تەكرارلايدۇ دېسە، يەنە بەزىلەر: ئۇنى ئاڭلىغاندا: «صَدَقْتَ وَبَرِرْتَ» (راست ئېيتتىڭ) دەپ جاۋاب بېرىدۇ دەيدۇ. يەنە بەزىلەر: «ھەييە ئەلەلفەلاھ» (نىجاتلىققا كېلىڭلار) نى ئاڭلىغاندا، «ماشائەللاھۇ كانە» (ئاللاھ خالىغىنى بولىدۇ) دەيدۇ دەپ قارىغان. لېكىن، بۇنداق دېيىشلەر بىرەر ھەدىستە كەلمىگەن. پەقەتلا مەزمۇن جەھەتتىن شۇنداق دېيىش مۇناسىپ دەپ قارالغان.(15)

تۆۋەندە كىشىلەر كۆپ ئۇچراپ تۇرىدىغان بىر قانچە مەسىلىدە ئەسكەرتىش بېرىشنى مۇناسىپ دەپ قارايمەن:

1. جۈمە كۈنى مەسچىتتە جۈمەدىن بۇرۇن ۋەز – تەبلىغ قىلىنىۋاتقان بولسا، ۋەزخاننىڭ ئەزاننى تەكرارلىماي سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇشى تۈركىيىگە ئوخشاش ھەنەفىي مەزھەپ بويىچە ئىش تۇتىدىغانلارغا نىسبەتەن ئاجىز قاراشنى تۇتقانلىق ھېسابلىنىدۇ. كۆپچىلىكنىڭ قارىشىنى تۇتقان ئەھۋالدا جائىز ئىش بولىدۇ.

2. ئەزان چىقىۋاتقاندا مەسچىتكە كىرگەندە ئۆرە تۇرۇپ ئەزاننى تەكرارلىۋېتىپ ئاندىن تەھىييەتۇل مەسچىت ئوقۇشقا تۇرىدۇ. شۇنداق قىلغاندىلا «بىرىڭلار مەسچىتكە كىرسە ئىككى رەكەت ناماز ئوقۇمىغىچە ئولتۇرمىسۇن»(16) دېگەن بۇيرۇققىمۇ، مۇئەززىنگە ئەگىشىپ ئەزاننى تەكرارلاش توغرىسىدىكى بۇيرۇققىمۇ تەڭ ئەمەل قىلغىلى بولىدۇ.

3. ئارقىمۇ – ئارقا بىرنەچچە مەسچىتتىن چىققان ئەزاننى ئاڭلىغاندا، بەزى ئالىملار ھەممىسىنى تەكرارلايدۇ دېسە، يەنە بەزىلەر: دەسلەپكىسىنى تەكرارلايدۇ دەپ قارايدۇ. بۇ مەسىلىدە سەلەپلەر ئارىسىدىمۇ قاراشلار ئوخشاش بولمىغان. دەسلەپكىسىنى تەكرارلىسا بولىدۇ دېگەن قاراش كۈچلۈك.

يېقىن مەسچىتلەرنىڭ ياڭراتقۇلىرىدىن بىرنەچچە مەزىننىڭ توۋلىغان ئەزانلىرى تەڭ ئاڭلانغان بولسا، بىر قېتىم تەكرارلىسا يېتەرلىك بولىدۇ.(17)

4. «ئەزان توۋلىنىۋاتقاندا گەپ قىلغان كىشى ئۆلۈش ئالدىدا شاھادەت كەلتۈرەلمەيدۇ»، «ئەزان توۋلىنىۋاتقاندا گەپ قىلغان كىشىگە پەرىشتىلەر لەنەت قىلىدۇ» دېگەندەك مەزمۇنلاردا سەھىھ ھەدىس كەلمىگەن بولۇپ، بۇ تۈرلۈك توقۇلما ھەدىسلەر ۋەز – تەبلىغلەردە ئۇچرىشى مۇمكىن.

5. ناماز ۋاقتى ئۈچۈن يانفۇن ياكى رادىئودىن ئاۋازغا ئېلىنغان ئەزان ئاڭلانغاندا ئەزاننى تەكرارلايدۇ. ناماز ۋاقتىدىن باشقا چاغلاردا توۋلانغان بولسا تەكرارلىمىسىمۇ بولىدۇ.

6. ئەزاندىكى «ئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدەن رەسۇلۇللاھ» دېگەن شاھادەتنى ئاڭلىغاندا ئىككى باش بارمىقىنى سۆيۈپ، ئىككى كۆرسەتكۈچ بارمىقىنىڭ ئالقىنىنى كۆزىگە سۈرتۈش ھەققىدە بەزى كىتابلاردا بىرقانچە ھەدىس بار دېيىلگەن بولسىمۇ لېكىن، ئۇلارنىڭ بىرەرسىمۇ سەھىھ ئەمەس. شۇڭا، ئۇنداق قىلىشقا بولمايدۇ.(18)

ئەزان ئوقۇلۇپ بولغاندا بولسا رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە دۇرۇت ئېيتىلىدۇ.

ئابدۇللاھ ئىبنى ئەمر ئىبنى ئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايەت قىلىدۇكى، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: «ئەزاننى ئاڭلىغان چېغىڭلاردا، مەزىن نېمە دېسە شۇنى دەڭلار، ئاندىن ماڭا دۇرۇت ئېيتىڭلار. كىمكى ماڭا بىر دۇرۇت ئېيتسا، ئۇنىڭ بىر دۇرۇتى ئۈچۈن ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا ئون رەھمەت ئاتا قىلىدۇ. ئاندىن كېيىن، ئاللاھ تائالادىن مەن ئۈچۈن «ۋەسىلە» تىلەڭلار. «ۋەسىلە» دېگەن جەننەتتىكى بىر مەرتىۋە بولۇپ، ئۇ پەقەت ئاللاھ تائالانىڭ بەندىلىرىدىن بىرىگىلا بېرىلىدۇ. شۇ بەندىنىڭ مەن بولۇپ قېلىشىمنى ئۈمىد قىلىمەن، كىمكى ئاشۇ مەرتىۋىنىڭ ماڭا نېسىپ بولۇشىنى تىلىسە، ئۇ كىشىگە مېنىڭ شاپائىتىم نېسىپ بولىدۇ».(19)

پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم يەنە مۇنداق دېگەن: «كىمكى ئەزاننى ئاڭلاپ بولغاندىن كېيىن ‹اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ، وَالصَّلاَةِ القَائِمَةِ آتِ مُحَمَّدًا الوَسِيىلَةَ وَالفَضِيىلَةَ، وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ› يەنى، «ئەي مۇشۇ مۇكەممەل چاقىرىقنىڭ (ئەزاننىڭ) ۋە ھازىر ئوقۇلماقچى بولغان نامازنىڭ ئىگىسى ئاللاھ! مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ‹ۋەسىيلە› ناملىق مەرتىۋىنى ۋە يۈكسەك پەزىلەتنى ئاتا قىلغىن، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى سەن ئۇنىڭغا ۋەدە قىلغان مەدھىيىگە لايىق ئورۇنغا (يەنى بۈيۈك شاپائەت قىلىش مەرتىۋىسىگە) يەتكۈزگىن› دېگەن مۇشۇ دۇئانى ئوقۇسا، قىيامەت كۈنى ئۇ كىشىگە مېنىڭ شاپائىتىم نېسىپ بولىدۇ».(20)

يەنە ئۇمامە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېگەن: مەن مۇئاۋىيە ئىبنى ئەبۇ سۇفياننىڭ جۈمە كۈنى مۇنبەردە ئولتۇرۇپ مەزىن ئەزان ئېيتىپ: «ئاللاھۇ ئەكبەر! ئاللاھۇ ئەكبەر!» دېگەندە، مۇئاۋىيەنىڭمۇ: «ئاللاھۇ ئەكبەر! ئاللاھۇ ئەكبەر!» دېگەنلىكىنى، مەزىن: «ئەشھەدۇئەنلا ئىلاھە ئىللەللاھ» (بىر ئاللاھتىن باشقا ئىلاھنىڭ يوق ئىكەنلىكىگە گۇۋاھلىق بېرىمەن) دېگەندە، مۇئاۋىيەنىڭمۇ: «مەنمۇ» دېگەنلىكىنى، مەزىن: «ئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدەن رەسۇلۇللاھ» (مۇھەممەدنىڭ ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ئىكەنلىكىگە گۇۋاھلىق بېرىمەن) دېگەندە، مۇئاۋىيەنىڭمۇ: «مەنمۇ ھەم» دېگەنلىكىنى، ئەزان ئېيتىلىپ بولغاندا مۇئاۋىيەنىڭ: «ئى جامائەت! مەن مەزىن ئەزان ئېيتقاندا رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ سىلەر مەندىن ئاڭلىغان سۆزلەرنى دېگەنلىكىنى ئاڭلىغان» دېگەنلىكىنى ئاڭلىدىم.(21)

ئەزاندىن كېيىن يەنە خالىغانچە دۇئا قىلىۋالسا بولىدۇ. چۈنكى، بۇمۇ دۇئا ئىجابەت بولىدىغان پەيتلەرنىڭ بىرىدۇر.

ئابدۇللاھ ئىبنى ئەمر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما مۇنداق رىۋايەت قىلىدۇ: بىر كىشى پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە:

ــ ئى رەسۇلۇللاھ! مەزىنلەرنىڭ دەرىجىسى بىزدىن ئارتۇق بولىدىكەن، ـ دېگەن ئىدى. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئۇ كىشىگە:

ــ مەزىننىڭ دېگىنىنى تەكرارلىغىن. ئەزان تۈگىگەندىن كېيىن، ئاللاھ تائالادىن نېمە سورىساڭ، شۇنى بېرىدۇ، ـ دېدى.(22)

يەنە بىر ھەدىستە پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: «ئەزان بىلەن تەكبىر ئارىسىدا قىلىنغان دۇئا رەت قىلىنمايدۇ».(23)

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

2017. 11. 16

—————————————

1. «الموسوعة الفقهية الكويتية».                 
2. سەھىھەين: «بۇخارىي»، 611 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 389 – ھەدىس.
3. «صحيح ابن خزيمة» 1/215.
4. «قەرىينە»: دەلىلدىكى ئېھتىماللىقلارنىڭ بىرىنى مۇئەييەنلەشتۈرگۈچى نەرسە.
5. «الدر المختار» 1/399. «البحر الرائق» 1/272. «عمدة القاري» 5/118. «مواهب الجليل» 1/442. «المحلى» 3/148.
6. «عمدة القاري» 5/118. «تفسير القرطبي» 6/230. «المجموع» 3/126. «الكافي» للإمام ابن قدامة. 1/106.
7. «فيض القدير» 1/379. «مواهب الجليل» 1/442.
8. «موطأ مالك» 1/103. برقم: 233. قال النووي في «خلاصة الأحكام» 2/808 : صحيح رواه الموطأ.
9. «مواهب الجليل» 1/448.
10. «بداية المجتهد» 1/79.
11. «بۇخارىي»، 613 – ھەدىس.
12. «مۇسلىم»، 385 – ھەدىس.
13. «مۇسلىم»، 386 – ھەدىس.
14. «نيل الأوطار» 2/36. «حاشية ابن عابدين» 1/397.
15. «المجموع» 3/124. «سبل السلام» 1/127. «عمدة القاري» 5/118. «حاشية ابن عابدين» 1/397.
16. «بۇخارىي»، 1163 – ھەدىس.
17. «المجموع» 3/126. «حاشية ابن عابدين» 1/397. «كتاب الفتاوى» للعز ابن عبد السلام. مؤسسة الرسالة – بيروت. ص 494.
18. «كشف الخفاء» 2/271. «حاشية ابن عابدين» 1/398.
19. «مۇسلىم»، 384 – ھەدىس.
20. «بۇخارىي»، 614 – ھەدىس.
21. «بۇخارىي»، 914 – ھەدىس.
22. «ئەبۇ داۋۇد»، 524 – ھەدىس. «ھەسەن» دەپ باھالانغان.
23. «ئەبۇ داۋۇد»، 521 – ھەدىس. «ھەسەن» دەپ باھالانغان.

Please follow and like us:

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز