رامازان ئۈچۈن ئايغا قاراشنىڭ ھۆكمى

رامازان ئۈچۈن ئايغا قاراشنىڭ ھۆكمى

سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ھەر يىلى رامازان تۇتۇش ياكى ھېيت قىلىشتا بىر – ئىككى كۈن ئېگىز – پەسلىك بولىدۇ. بۇ ئىشلاردا ئايغا قاراشنىڭ ھۆكمى نېمە؟ ئايغا قارىمايدىغان دىيارلاردا قانداق قىلىش كېرەك؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانا جانابى ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

ئىسلام تارىخىمىزدا «ئايغا قاراش» دېگەن بىر ئەنئەنە بار. ئەھلى ئىلىملەر، يۇرت چوڭلىرى ۋە ئەمەلدارلاردىن تەركىب تاپقان تەجرىبىلىك كىشىلەر ياكى مەخسۇس ئاي كۆرۈش ھەيئىتى شەئبان ئېيىنىڭ 29 – كۈنى شامدىن سەل بۇرۇن، يېڭى تۇغۇلغان ئاينى كۆرۈشكە چىقىدۇ. ئەگەر ئەتىسى رامازان بولسا، ھاۋا ئوچۇق كۈنلەردە كۈن پاتقاندىن كېيىن (بۇ ۋاقىت ئەمەلىيەتتە 30 – كۈنگە تەۋە) رامازاننىڭ يېڭى تۇغۇلغان ئېيى ئىنچىكە ھالىتىدە بىرنەچچە مىنۇت كۆرۈنىدۇ. ئەقەللىي تەقدىردە، ئىشەنچلىك 2 كىشى، ياكى تۇتۇق ھاۋادا 1 كىشى، ياكى شەھەر سىرتىدىن كەلگەن 1 كىشى ئاينى كۆرسە مۇسۇلمانلار ئەتىسى رامازان تۇتۇپ قوپىدۇ. كۆرمىسە شەئبان ئېيىنى 30 كۈنگە تولۇقلىۋېتىپ ئۆگۈنى روزا تۇتۇپ قوپىدۇ. بۇ ئەنئەنە ئىسلام دۆلەتلىرىدە تا بۈگۈنگە قەدەر داۋاملىشىپ كەلمەكتە.

ئەسلىدە شەئبان ئېيىنىڭ كىرىشىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈنمۇ ئايغا قارىشى لازىم. شۇندىلا كۈنلەرنىڭ سانى توغرا بولىدۇ. چۈنكى رامازاننىڭ ئەۋۋىلىنى بېكىتىشتە، ھاۋا تۇتۇق بولغان ئەھۋالدا، بىز بۇرۇنقى شەئبان ئېيىنىڭ چىقىپ كەتكىنىگە دەلىل بولمىغانلىقى ئۈچۈن، شەئباننى 30 كۈنگە تولۇقلىۋېتىپ ئاندىن رامازان كىردى، دەپ ھېسابلايتتۇق. شەئبان 30 كۈن تولۇقلانغانلىقى رامازان كىرگەنلىكىنىڭ دەلىلى بولىدۇ. ھاۋا تۇتۇق بولمىغان ئەھۋالدا، ئاي كۆرۈش رامازان كىرگەنلىكىنىڭ دەلىلى بولىدۇ. مانا، بۇ ئىككى دەلىل بىزنىڭ بىر ئايدىن يەنە بىر ئايغا يۆتكىلىشىمىزنىڭ دەلىلىدۇر. شۇڭا، ھەر بىر ئاينى بېكىتىش رامازانغا ئوخشاش مۇشۇ تەرىقىدە بولىدۇ، چۈنكى ھىجرىيە يىلنامىسىدا بىر ئاي بەزىدە 29 كۈن، بەزىدە 30 كۈن بولىدۇ.

رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «بىز (ئەرەبلەر) خەت يازالمايدىغان، ھېسابلىيالمايدىغان،(1) ساۋاتسىز بىر ئۈممەت، ئاي دېگەن مۇنداق، مۇنداق بولىدۇ» دەپ بىر قېتىم يىگىرمە توققۇزغا، بىر قېتىم ئوتتۇزغا ئىشارەت قىلغان.(2)

ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما رىۋايەت قىلىدۇكى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم رامازان توغرۇلۇق سۆزلەپ مۇنداق دېگەن: «يېڭى تۇغۇلغان ئاينى كۆرمىگىچە روزا تۇتۇشنى باشلىماڭلار، ئۇنى كۆرمىگىچە روزاڭلارنى توختاتماڭلار. ئەگەر ھاۋا تۇتۇقلىقتىن ئاي كۆرۈلمىسە، ئۇنى مۆلچەرلەڭلار».(3)

يۇقىرىقى ھەدىسلەرگە ئاساسەن، شەرىئەتتە روزا تۇتۇشنى باشلايدىغان كۈننى بېكىتىشتە، شۇنداقلا ھىجرىيە يېڭى ئاينىڭ باشلىنىشى بىلەن ئاخىرلىشىشىنى بېكىتىشتە، يېڭى تۇغۇلغان ئاينى كۆز بىلەن كۆرۈشكە تايىنىلىدۇ. ئاسترونومىيىلىك ھېساب ياكى كالېندار ھېسابقا ئېلىنمايدۇ. ئەلۋەتتە، ئاينىڭ كۆز بىلەن كۆرۈلىشى ئۈچۈن، قۇياشنىڭ پاتقان ۋاقتىدىكى ئورنى ئايدىن مەلۇم ئارىلىقتا يىراق بولۇشى، ھاۋانىڭ سۈزۈك بولۇشى قاتارلىق ئامىللار تېپىلىشى لازىم.

ئاينى كۆز بىلەن كۆرۈشنى ھېسابقا ئېلىشتىكى ھېكمەت شۇكى، ۋاقىتقا ئالاقىدار بولغان ناماز، روزا ۋە ھەج قاتارلىق ئىبادەتلەرنى ئىسلام دىنىمىز كۆز بىلەن كۆرۈشتەك ھېسسىي ئىشلارغا باغلاپ قويغان، مەسىلەن: كۈن چىقىش ۋە پېتىش، ئاي تۇغۇش قاتارلىقلارغا ئوخشاش. بۇ ھېسسى ئىشلاردا بىلىملىك ياكى بىلىمسىز، شەھەرلىك ياكى سەھرالىق بولسۇن ھەممە ئىنسانلار ئوخشاشتۇر، شۇنداقلا پەن تېخنىكا تەرەققىي قىلغان يەرلەر ۋە زامانلار بىلەن تەرەققىي قىلمىغان يەرلەر ۋە زامانلارمۇ ئوخشاشتۇر. بۇ ئىسلام دىنىنىڭ ئەبەدىي ۋە دۇنياۋى دىن ئىكەنلىكىنىڭ ئالامىتىدۇر.

يېڭى تۇغۇلغان ئاي دەسلەپكى كۈندە بەزى جايلارنىڭ ئاسمىنىدا كۆرۈنسىمۇ، يەنە بەزى جايلارنىڭ ئاسمىنىدا ھاۋا تۇتۇق بولۇشتەك تۈرلۈك سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن كۆرۈنمەي 2 – كۈنى كۆرۈنىدۇ. ئاينىڭ كۆرۈنۈش ياكى كۆرۈنمەسلىكى روزا تۇتۇش قاتارلىق بىر تۈركۈم ئەھكاملارغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇڭا، داۋاملىق ئاي كۆرۈش جەھەتتە قاراش ئوخشاشماسلىقى مەيدانغا كېلىپ تۇرىدۇ.

ئاي كۆرۈش ھىجرىيە يىلنامىسىدا ئاينىڭ 29 – كۈنى كۈن پاتقاندىن كېيىن بولىدۇ. كۈن پاتقاندىن كېيىن كېچە كىرگەن بولغاچقا، بۇ كېچە 30 – كۈنگە تەۋە كېچە بولىدۇ. چۈنكى ھىجرىيە كالېندارى بويىچە، كېچە كۈندۈزدىن بۇرۇن كىرىدۇ. كۈن پاتقاندىن كېيىن بىر مىنۇت بولسىمۇ، ئاي كۆرۈنسە شەرىئەت بويىچە، يېڭى ئاي كىرگەن بولىدۇ. يۇقىرىقى «يېڭى تۇغۇلغان ئاينى كۆرمىگىچە روزا تۇتۇشنى باشلىماڭلار، ئۇنى كۆرمىگىچە روزاڭلارنى توختاتماڭلار» دېگەن ھەدىسكە ئاساسەن، كۈندۈزى كۈن تىكلەشكەندىن كېيىن ياكى بۇرۇن ئاي كۆرۈنسە ياكى 28 – كۈن كەچتە كۆرۈنسە شەرىئەتتە ھېساب بولمايدۇ. چۈنكى مەزكۇر ھەدىس ئاي كۆرۈشنىڭ روزا تۇتۇش ياكى ئېغىز ئېچىشتىن بۇرۇن بولىدىغانلىقىنى تەقەززا قىلىدۇ. ئاي كۆرۈش ۋاقتى بولسا ساھابە – كىرام ۋە تابىئىنلارنىڭ نەزىرىدە ھەر ئاينىڭ ئاخىرقى كۈنى كۈن پاتقاندىن كېيىنكى چاغدۇر.(4)

ئاينى كۆرگەن گۇۋاھچىلار ئاي كۆرگەن ۋاقىت، شۇ چاغدىكى ئاينىڭ ئورنى، ئاينىڭ ئۇچى قايسى تەرەپكە ئىكەنلىكى… قاتارلىقلار ھەققىدە قازىنىڭ ناھايىتى ئىنچىكە ۋە تەپسىلىي سوئاللىرىغا جاۋاب بېرىدۇ. ئۇلارنىڭ جاۋابلىرىدا قىلچىلىك ئىلمىي زىتلىق بايقالسا قازى ئۇنىڭ گۇۋاھلىقىنى رەت قىلىدۇ. ئەلۋەتتە، ئاي كۆرگەن گۇۋاھچىدا راستچىللىقىنى، كۆرۈش ۋە ئەقلىي ئىقتىدارىرىغا تاقىشىدىغان روھىي ۋە جىسمانىي ئىللەتلەردىن خالىي بولۇشتەك تۈرلۈك شەرتلەر تېپىلىشى لازىم.

يۇقىرىقى شەرتلەر ۋە سەۋەبلەر تۈپەيلى يېڭى ئاي كىرگەنلىكىنى ئېلان قىلىش ئىشى خۇپتەندىن كېيىنگە كېچىكىدۇ.

ھەنەفىي مەزھەپ قارىشىدا، بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ ئايغا قارىشى ۋاجىپ كۇپايە. ھەنبەلىي فەقىھلەر قارىشىدا، مۇستەھەپ. مالىكىي ۋە شافىئىي مەزھەپلەر بۇنىڭ ھۆكمى توغرىسىدا ئېنىق توختالمىغان.(5)

ئەلۋەتتە، «ۋاجىپنى ئادا قىلىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئىش ۋاجىپ بولىدۇ» دېگەن قائىدىگە ئاساسەن، ھەنەفىي مەزھەپنىڭ «ئاي كۆرۈشكە چىقىش ۋاجىپ كۇپايە» دېگەن قارىشى كۈچلۈك. چۈنكى، بۇ روزا تۇتۇش ۋاقتى كىرىشنى بىلىشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر. ئاي كۆرۈش رامازان روزىسىنىڭ پەرز بولۇشىنىڭ سەۋەبىدۇر. ئۇنداق بولغان ئىكەن، بۇ ئىش ۋاجىپ كۇپايە بولىدۇ.

ھۆكۈم شۇنداق. لېكىن دىيارىمىزدا ئايغا قاراش ھەيئىتى بولمىغانلىقتىن، ئۇلارغا باشقا ئاي كۆرگەن ئىسلام ئەللىرىگە ئەگىشىش مۇئەييەنلىشىدۇ.

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

2015. 6. 22
«پەتۋالار مەجمۇئەسى»، 2 – توم، 38 – نومۇرلۇق پەتۋا.

——————————-
1. ئىبنى ھەجەر قاتارلىق بەزى ئالىملار ”ھېسابلىيالمايدىغان“ دېگەننى قوشۇش، كۆپەيتىش ۋە بۆلۈش قاتارلىق مۇرەككەپ ھېساب ئىلمىنى بىلمەيدىغان دېمەكچى. ئەمما بارماق بىلەن ھېسابلاش بولسا ئادەتتە ساۋاتسىز ئەرەبلەردە بار ئىدى دەپ ئىزاھلىغان. ئىمام ئەينىي قاتارلىق بەزى ئالىملار  بۇ ھەدىستىكى ھېسابتىن ئىلمى نۇجۇم ۋە ئاسترونومىيىلىك ھېسابلاش مەقسەت قىلىنغان، ئەرەبلەر بۇنى تۈزۈك بىلمەيتتى دەپ ئىزاھلىغان. ”فتح الباري“ 13/108. ”عمدة القاري“ 10/286.
2. سەھىھەين: «بۇخارىي» 1913 – ھەدىس. «مۇسلىم» 1080 – ھەدىس.
3. سەھىھەين: «بۇخارىي» 1906 – ھەدىس. «مۇسلىم» 1080 – ھەدىس.
4. «رد المحتار» 2/392.
5. «فتح القدير» 2/313 «الاختيار» 1/403 «البحر الرائق» 2/284 «المغني» 3/4.

Please follow and like us:

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ.