ئىسلامدىكى بۈيۈك فاتىھ ئەمر ئىبنى ئاس

(ھ. بۇرۇن 50 _ ھ. 43 / م. 573 _ 664)

«كىشىلەر مۇسۇلمان بولغان بولسا، ئەمر ئىبنى ئاس مۆمىن بولدى».

 _ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام

«رىملىقلارنىڭ ئەرتەبۇنىغا([1]) ئەرەبلەرنىڭ ئەرتەبۇنىنى سالدۇق».

_ ئۆمەر ئىبنى خەتتاب

«ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، ئەي مۇسەيلىمە! سەن مېنىڭ سېنى يالغانچى دەپ قارايدىغانلىقىمنى ئوبدان بىلىسەن».

_ ئەمر ئىبنى ئاس

 

پەلەستىننىڭ رەفاھ شەھرىدىكى بىر مەكتەپنىڭ تولۇقسىز ئۈچىنچى يىللىقىدا ئوقۇۋاتقان، بالاغەتكە يېتەي دەپ قالغان بالا چاغلىرىم ئىدى. بىر كۈنى ئۇستازىمىزنىڭ ئالدىنى توسۇپ، غەزەپ بىلەن ئۇنىڭغا: «بىز نېمىشقا مۇشۇنداق ئەرزىمەس سۈپەتتىكى كىشىنىڭ تارىخىنى ئوقۇپ ۋاقتىمىزنى ئىسراپ قىلىمىز؟» دېدىم. دەرسلىك كىتابلىرىمىز «ئالدامچىلىق»لىرى ۋە «خىيانەت»لىرى بىلەن توشۇپ كەتكەن بۇ كىشىنىڭ ھېكايىسىنى ئوقۇغاندا قەلبىم غەزەپ بىلەن ئۆرتىنەتتى. ئۇستازىمنىڭ ئۇ كىشى توغرىسىدىكى كۆز قارىشىمنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇشلىرىمۇ مېنى قايىل قىلالمايتتى.

ئۆسۈپ يېتىلىشىمگە ئەگىشىپ بۇ كىشى توغرىسىدىكى گۇمانلىرىممۇ كۆپەيدى. لېكىن، بىر كۈنى ئاللاھ تائالانىڭ رەھمىتى بىلەن كۆزۈمدىكى پەردە ئېچىلىپ، ئۇ كىشى توغرىسىدىكى خاتا قاراشلىرىمدىن ياندىم. ھۆرمەتكە سازاۋەر، راستچىل ۋە ئۇلۇغلاردىن بىرى بولغان بۇ كىشى بولسا، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ كاتتا ساھابىلىرىنىڭ بىرى بولغان ئەمر ئىبنى ئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئىدى.

ئەمەلىيەتتە، مېنىڭ بۇ زات توغرىسىدىكى سەلبىي قاراشلىرىم بىكاردىنلا پەيدا بولۇپ قالمىغان بولۇپ، شۇ چاغدا مەن «تارىخ ھۇجۇمى»نىڭ قۇربانى بولغان ئىكەنمەن. بۇ ھۇجۇم تانكا، ئايروپىلانلار بىلەن ياكى مەدەنىيەتلەر ئۇرۇشىدەك پىكىر – ئىدىيەلەر بىلەن بولىدىغان ھۇجۇم ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭدىنمۇ خەتەرلىك ھۇجۇم ئىدى. چۈنكى، تارىخ ھۇجۇمى بۈگۈنگە ھۇجۇم قىلىپلا قالماي، بۈگۈننىڭ ئاساسى بولغان ئۆتمۈشكىمۇ ھۇجۇم قىلاتتى. تارىخ ھۇجۇمى نەزەرىيەسى، يىغىپ ئېيتقاندا، ئىشغالىيەتچىلەرنىڭ تارىخ ساھەسىدىكى مەۋجۇتلۇقىمىزنىڭ سەۋەبلىرىنى تۈپ يىلتىزىدىن يوق قىلىش نەزەرىيەسى دېمەكتۇر. بۇ ئىشغالىيەتچىلەر ئىسلام ئۈممىتى بېسىپ ئۆتكەن دەۋرلەرنىڭ ئاجىز تەرەپلىرىنى ئىزدەش ياكى كۆز ئالدىمىزدىلا تارىخىمىزنى بۇلغايدىغان يالغان ھېكايىلەرنى توقۇشتىن بۇرۇن، كىشىنى بۇ ئۈممەتنىڭ تايانچلىرى توغرىسىدا شەك ۋە گۇمانغا سېلىپ، بۇ ئارقىلىق ئۇلار يەتكۈزگەن ياكى ئۇلار توغرىسىدا ئېيتىلغان رىۋايەتلەردىن شەكلىنىدىغان ھالەتنى پەيدا قىلىشىدۇ.

ئاندىن بۇ نىيىتى يامانلار بىزنىڭ قەھرىمانلىرىمىزنى گۇناھكار جاللاتلارغا، ئالىملىرىمىزنى مەجنۇن ساراڭلارغا ئايلاندۇرۇپ، ئۇلارنى تارىخ سەھىپىسىدىن مەڭگۈ يوق قىلىشىدۇ، ئۆزلىرىنىڭ ياكى بىزنىڭ تارىخىمىزدىكى يالغان قەھرىمانلارنى مەدھىيىلىشىدۇ. شۇنىڭ بىلەن پەيغەمبىرىمىزنىڭ كاتتا ساھابىسى بولغان ئەمر ئىبنى ئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئۇرۇش جىنايەتچىسىگە ئايلانسا، ئون مىڭلاپ بىگۇناھ پۇقرالارنى ئۆلتۈرگەن جىنايەتچى ناپالىئون([2]) دەرسلىك كىتابلاردا مەڭگۈ خاتىرىلىنىدىغان كاتتا ئىستىلاچىغا ئايلىنىدۇ. ئايروپىلان كەشپ قىلغان ئالىم ئابباس ئىبنى فىرناس([3])نى ساراڭ دېيىشىپ، 100 مىڭلىغان ئادەمنى ئۆلتۈرگەن ئاتوم بومبسىنى كەشپ قىلغان ئېينىشتېين([4])نى ئۇلۇغلىشىدۇ. ئىشغالىيەتچىلەر ئەڭ ئىنساپ قىلىشقانلىرىدىمۇ ئەھمەد ئىبنى فەزلان([5])دەك ئاجايىپ تەڭداشسىز قەھرىماننى بىزنىڭ زېھنىمىزدىن ئۆچۈرۈپ، ئۇنىڭ ئورنىغا سنىدىبات، ئەلائىددىن، ئەلى باباغا ئوخشاش توقۇلما شەخسلەرنى پەيدا قىلىشىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىزنىڭ تارىخىمىزدا پەقەت گۇناھكار قوماندانلار، ساراڭ ئالىملار، سېھىرلىك چىراغ ۋە ئۇچار گېلەملەر بىلەنلا قەھرىمان بولغان توقۇلما قەھرىمانلاردىن باشقا ھېچنەرسە قالمايدۇ. ئەگەر سىز مۇسۇلمان بولۇپ قەھرىمان بولماقچى بولسىڭىز، قاغجىرىغان چۆللۈكلەرگە، قاراڭغۇ ئۆڭكۈرلەرگە بېرىشىڭىز لازىم. بەلكىم، سىز ئۇ يەردە ئالائىددىننىڭ سېھىرلىك چىرىغىنى تېپىشىڭىز، پەقەت شۇ ئارقىلىقلا بىرلا ۋاقىتتا مۇسۇلمان ھەم قەھرىمان بولالىشىڭىز مۇمكىن. چۈنكى، تارىخ ھۇجۇمچىلىرى سىزدىكى نەمۇنىلەرنىڭ ھەممىسىنى تارتىۋالغان؛ نەمۇنە قارىشىڭىز كۆز ئالدىڭىزدىن خۇددى سېسىغان مېۋە شامالدا ئوڭايلا ئۈزۈلۈپ چۈشۈپ كەتكەندەك تۇيدۇرماستىنلا چۈشۈپ كەتكەن ئىدى.

قەھرىمان ئەمر ئىبنى ئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمۇ ئەنە شۇنداق تارىخى قاتتىق سەلبىيلەشتۈرۈلگەن شەخسلەردىندۇر. ئەمر ئىبنى ئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ بۇنداق تۆھمەتلەرنىڭ، يالغان – ياۋىداقلارنىڭ چاپلىنىش نىشانى بولۇپ قېلىش سەۋەبى قۇياشتەك ناھايىتى ئېنىق. چۈنكى، ئۇ زات يەھۇدىيلار ۋە ئەھلىسەلىپ([6]) ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم بولغان قۇددۇس شەھرىنى فەتىھ قىلىش ئۈچۈن يۈرۈش قىلغان، مۇبارەك شام دىيارى قوشۇلۇپ تارىختىن بۇيان ئىسلامنىڭ ئاساسلىق ئىككى تۈۋرۈكى دەپ قارىلىپ كەلگەن پەلەستىن ۋە مىسىر زېمىنىنى فەتىھ قىلغان زات ئىدى.

مانا يۇقىرقى سەۋەبلەر بۇ قەھرىماننىڭ تارىخىنى خۇنۈكلەشتۈرگۈچىلەرنىڭ كىملىكىنى ئېنىق ئېچىپ بېرىدۇ. ئۇلار ئەھلىسەلىپ شەرقشۇناسلىرى بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ۋاسىتىلىرى بەزى ياللانما ئەرەب زىيالىيلىرى، شۇنداقلا تارىختىن بۇيان ھەرقايسى جايلاردىكى ئىسلام ئۈممىتى يولۇققان ھەربىر خىيانەتلەردە دۈشمەنلەر ئۈچۈن ئاجايىپ خىزمەتلەرنى كۆرسەتكەن شىئەلەردۇر.

ۋاقتى ئۆتۈپ كونىراپ كەتكەن ئوقۇ – ئوقۇتۇش پىروگراممىلىرىمىزدا قايتا – قايتا تەكرارلىنىدىغان ساھابىلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەسسە رىۋايىتى ئىلگىرى بۇ ئۇلۇغ ئىسلام بۈيۈكىنى ئەيىبلىشىمدىكى مۇھىم سەۋەبلەردىن بىرى بولسا كېرەك. بۇ رىۋايەتتە سۆزلىنىشىچە، ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ۋە مۇئاۋىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ سۈلىھ توغرۇلۇق كېڭىشىپ قارار چىقىرىشلىرى ئۈچۈن، ئەبۇ مۇسا ئەشئەرىي رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بىلەن ئەمر ئىبنى ئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنى ۋەكىل قىلىپ تاللايدۇ، ئاندىن ئۇ ئىككىسى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بىلەن مۇئاۋىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنى مەنسەپتىن ئېلىپ تاشلاشقا كېلىشىپ، ئەبۇ مۇسا كىشىلەر ئالدىدا: «مەن ئەلىنى خۇددى بۇ ئۈزۈكنى ئېلىپ تاشلىغاندەك ئېلىپ تاشلىدىم» دېگەندە، ئەمر ئىبنى ئاس ئەبۇ مۇساغا خىيانەت قىلىپ: «مەن مۇئاۋىيەنى خۇددى بۇ ئۈزۈكنى بارمىقىمدا قالدۇرغىنىمدەك ئۆز جايىدا قالدۇردۇم» دەيدۇ. ئەبۇ مۇسا ئەمر ئىبنى ئاسنى ئىت دەپ تىللىسا، ئەمر ئىبنى ئاس ئۇنى ئېشەك دەپ تىللايدۇ.

بۇ يالغان رىۋايەت ئىسلام تارىخى بايان قىلىنغان ھەرقانداق تارىخ دەرسلىكىدە ئاساسەن دېگۈدەك تېپىلىدۇ. بۇ دەرسلىكنى تۈزگەن كىشىنىڭ بىزگە پەيغەمبىرىمىزنىڭ ساھابىلىرىنى مانا مۇشۇنداق خۇنۈك كۆرسىتىش نىيىتى بارلىقى چىقىپ تۇراتتى. دەرسلىك كىتابلىرىمىز بىزگە بايان قىلمىغان ھەقىقەت بولسا، گەرچە بۇ رىۋايەت «تارىخ تەبەرى» دېگەنگە ئوخشاش مۇھىم بىر كىتابتا بايان قىلىنغان بولسىمۇ، لېكىن سەنەد ۋە تېكىست جەھەتتىن سەھىھ ئەمەسلىكىدۇر. سەنەد دېگىنىمىز، رىۋايەتنى خاتىرىلىگەن كىشىدىن تارتىپ بىرىنچى راۋىغىچە بولغان راۋىلارنىڭ زەنجىرسىمان ھالىتىدۇر. تېكىست بولسا، قىسسىنىڭ ئۆزىدۇر. تەبەرى كىتابىنىڭ بېشىدا، كىتابتا پەقەت سەھىھلەرنىلا يازماستىن، بەلكى ئاڭلىغان سەھىھ ياكى سەھىھ ئەمەس رىۋايەتلەرنىڭ ھەممىسىنى خاتىرىلىگەنلىكىنى، ئايرىش ۋەزىپىسىنى ئۆزىدىن كېيىنكى تارىخ ئۆلىمالىرىغا قالدۇرۇپ قويغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. لېكىن، تەبەرى بارلىق رىۋايەتلەرنىڭ سەنەدىنى ئىنچىكىلىك بىلەن خاتىرىلىگەن.

بۇ مۇرەسسەلىشىش رىۋايىتىدە ئەبۇ مىخنەف لۇت ئىبنى يەھيا ئىسىملىك بىر راۋى بار بولۇپ، ئۇ كىشى يالغانچى ۋە شىئەلەرنىڭ رافىزى پىرقىسىدىندۇر. باھالىغۇچىلارنىڭ ھەممىسى ئۇنى تەنقىدلىگەن. ئىبنى ئەساكىر ئۇنى: «رافىزى ھەم ئىشەنچىسىز» دېگەن. ئىبنى ھەجەر: «پۇچەك خەۋەرچى، ئىشەنگىلى بولمايدۇ» دېگەن. ئىبنى مەئىن ئۇنى: «ھېچنەرسىگە يارىمايدۇ، يالغانچى ۋە رىۋايىتى قوبۇل قىلىنمايدىغان كىشى» دەپ سۈپەتلىگەن.

دېمەك، بۇ رىۋايەت سەنەد جەھەتتىن سەھىھ ئەمەس. تېكىست جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، تېكىست ئۇ رىۋايەتنى توقۇغۇچىنىڭ نائۇستىلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ قويىدىغان شەكىلدە كەلتۈرۈلگەن. چۈنكى، مۇئاۋىيە ئەمر ئۇنى مەنسەپتىن ئېلىۋېتىدىغانغا ئەسلا خەلىپە ئەمەس ئىدى. مۇئاۋىيە – ئەلى توقۇنۇشىدا، خەلىپىلىك تېمىسى ئۇلارنىڭ كۆڭلىگە ئاساسەن كىرىپ باقمىغان ئىدى، بەلكى ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىختىلاپ مۇئاۋىيەنىڭ بىر نەۋرە قېرىندىشى (ئۇ خەلىپە) ئوسمان ئىبنى ئەففان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ گۇناھكارلارنىڭ قولىدا ناھەق ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن ئۇنىڭ قىساسىنى قانداق ئېلىش توغرىسىدا بولغان ئىدى. ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ھازىرقى ۋاقىت ئۇ خائىنلارنى دەرھال ئۆلتۈرۈشكە مۇناسىپ كەلمەيدۇ، دەپ قارىسا، مۇئاۋىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ قاتىللاردىن قىساس ئېلىپ، ئۇلارغا ئاللاھنىڭ ھۆكمىنى ئىجرا قىلىش لازىم، دەپ قارايتتى. ئازغىنە ئەقلى بار كىشى باشىقىلارنى ئىشەك، ئىت دەپ تىللاشنىڭ پەقەت ئەدەپ – ئەخلاق تەربىيەسى كۆرمىگەن كىشىدىنلا سادىر بولىدىغانلىقىنى بىلەلەيدۇ. ھالبۇكى، ئۇلار تارىختىكى ئەڭ ياخشى تەربىيەچى _ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تەربىيەسىنى قوبۇل قىلغان ئەڭ كاتتا ساھابىلەردىندۇر.

نۇرغۇن دەۋەتچىلەر ئۆزلىرىنىڭ خۇتبە ۋە دەرسلىرىدە ھېچ ئويلانماستىنلا دەپ سالىدىغان يەنە بىر يالغان ھەدىس بار بولۇپ، ئۇمۇ ئەمر ئىبنى ئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ توغرىسىدىدۇر. بۇ، ئۇ زاتنىڭ ئوبرازىنى خۇنۈكلەشتۈرۈدىغان ھەقىقىي ئوبيېكت ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئۇ رىۋايەت «سىلەر ئانىلىرى ھۆر تۇغقان كىشىلەرنى قاچاندىن بېرى قۇل قىلىۋالدىڭلار؟» دېگەن رىۋايەت بولۇپ، نۇرغۇن كىشىلىرىمىز فارۇق _ ئۆمەر ئىبنى خەتتابنىڭ ئادىللىقىدىن پەخىرلىنىپ بۇنى سۆزلىشىدۇ. ئەمەلىيەتتە، يۇقىرىدا دېگىنىمىزدەك، بۇ رىۋايەت سەھىھ ئەمەس، بەلكى سەنەد ۋە تېكىست جەھەتتىن يالغاندۇر. ئۆمەرنى ماختاشتىن بەكرەك ئەمر ئىبنى ئاسنى سەلبيلەشتۈرۈشنى مەقسەت قىلغانلىقى ئۈچۈنمۇ ساختىدۇر. بۇ رىۋايەتتە، ئەمر ئىبنى ئاسنىڭ بىر ئوغلى بىر مىسىرلىقنى ئۇرغانلىقى، ئۇ مىسىرلىق بۇنى ئۆمەرگە شىكايەت قىلىپ بارغاندا، ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئەمر ئىبنى ئاس بىلەن ئوغلىنى تەڭ جازالاپ، ئەمر ئىبنى ئاسقا: «سىلەر ئانىلىرى ھۆر تۇغقان كىشىلەرنى قاچاندىن بېرى قۇل قىلىۋالدىڭلار؟» دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنىدۇ. بۇ يالغان رىۋايەتنىڭ سەنەدى ئۈزۈك ۋە ئاجىزدۇر. ئۈزۈكلۈك ئىبنى ئابدۇلھەكەمنىڭ «مىسىر فەتىھلىرى» ناملىق كىتابىدا مەجھۇل شەكىلدە «بىزگە سۆزلەپ بېرىلىشىچە» دېگەن سۆزىدە ئاشكارا بولىدۇ. مانا بۇ، مەزكۇر يالغان رىۋايەتنى پۈتۈنلەي يوققا چىقىرىدۇ. تېكىست جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، مەسىلە يەنىلا ئىلگىرىكىسىدىن تۆۋەن ئەمەس. بىر ئادەم يەنە بىر ئادەمنىڭ گۇناھىنى كۆتۈرمەيدىغانلىقىنى بىلىدىغان ئۆمەر فارۇق قانداقسىگە ئوغلىنىڭ گۇناھى ئۈچۈن دادىسىنى جازالىسۇن؟ ئېنىقكى، بۇ يالغان رىۋايەتتە، ئەمر ئىبنى ئاس ۋە ئۇنىڭ ئوغۇللىرىنىڭ ئوبرازىنى خۇنۈكلەشتۈرۈش مەقسەت قىلىنغان. چۈنكى، ئەمر ئىبنى ئاسنىڭ ئوغۇللىرىدىن بىرى بولغان ئابدۇللاھ ئىبنى ئەمر ئىبنى ئاس پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسىنى تۇنجى بولۇپ توپلىغان كىشىدۇر. ئەگەر تارىخ ھۇجۇمچىلىرى ئەمر ئىبنى ئاسنىڭ ئوغۇللىرىنىڭ تەربىيەسى توغرىسىدا مۇشۇنداق يالغان رىۋايەتلەرنى تارقىتالىسا، ئۇ چاغدا مۇشۇ ساھابە رىۋايەت قىلغان ھەدىسلەرنىڭ ھەممىسى شەك ۋە گۇمان نىشانىغا ئايلىنىدۇ.

ئۇنداقتا، ئەمر ئىبنى ئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ كىم؟ ئۇنىڭ تولۇق ئىسمى ئەمر ئىبنى ئاس ئىبنى ۋائىل بولۇپ، قۇرەيش قەبىلىسى سەھم جەمەتىدىن، ئالاھىدە رەھبەرلىك تالانتىغا ئىگە بۈيۈك ئىسلام قوماندانىدۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ زېرەكلىكى ۋە پەم – پاراسىتى بىلەن نۇرغۇن جەڭلەردە غەلىبە قازانغان. ئۇ ھىجرىيەنىڭ سەككىزىنچى يىلى خالىد ئىبنى ۋەلىد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ۋە ئوسمان ئىبنى تەلھە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بىلەن بىللە ئىمان ئېيتقان. مۇسۇلمان بولغاندىن كېيىن ئىسلام دىنىغا ياردەم بېرىش ئۈچۈن قىلىچ كۆتۈرگەن مۇجاھىد ۋە قەھرىمان ئىدى. ئۇ ئىمان ئېيتقان چاغدا، رەسۇلۇللاھنىڭ تۆۋەندىكى سۆزى ئۇنىڭ قەلبىدىكى ئاللاھ ۋە ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرىگە بولغان ھەقىقىي ئىمانىنى بايان قىلىپ بىرىدۇ: «كىشىلەر مۇسۇلمان بولسا، ئەمر ئىبنى ئاس مۆمىن بولدى».

ئەمر ئىبنى ئاسنىڭ دادىسى جاھىلىيەت دەۋرىدە ئەرەبلەرنىڭ كاتتىۋاشلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدىغان ئاس ئىبنى ۋائىل بولۇپ، ئۇ دادىسى بىلەن بىللە ئسىلامنىڭ ئەڭ ئەشەددىي دۈشمىنى ھېسابلىناتتى. ئىمان ئېيتقاندىن كېيىن ھاياتىنى ئىسلام ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ خىزمىتىگە ئاتىغان. ئۇ ناھايىتى ئۆتكۈر ۋە پاراسەتلىك قوماندان بولغاچقا، رەسۇلۇللاھ ئۇنى نۇرغۇنلىغان قوشۇن ۋە جەڭلەرگە قوماندان قىلىپ ئەۋەتكەن ئىدى، ھەتتا ئىمان ئېيتىپ نەچچە ئايدىن كېينلا ئۇنى ئەبۇبەكرى ۋە ئۆمەر قاتارلىقلارمۇ بار بىر قوشۇنغا قوماندان قىلىپ تەيىنلىگەن ئىدى.

كېيىنكى دەۋرلەردە ئۇ شام فەتىھلىرىدە قوماندانلىق ۋەزىپىلىرىنى ئۆتەيدۇ. ئۇ پەلەستىننىڭ فەتىھ قىلغۇچىسى ۋە قۇددۇس قوشۇنىنىڭ قوماندانى بولۇپ، غەززە، سەبسەتىيە، نابلۇس، ئەمۋاس، بەيت جىبرىن، يافا ۋە رەفاھ شەھەرلىرىنى فەتىھ قىلىدۇ. كېيىن ئىسلامنىڭ ئەڭ مۇھىم بىر قورغانىغا ئايلانغان مىسىرنى فەتىھ قىلىپ، مۇسۇلمانلارغا بىباھا بىر سوۋغىنى تەقدىم قىلىدۇ.

ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ ئالدىدا بەيتۇلمۇقەددەسنىڭ قورشاۋغا ئېلىنغانلىقى ۋە شۇ چاغدىكى ئەمر ئىبنى ئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ كۆرسەتكەن پەم – پاراسىتى تىلغا ئېلىنسا، «رۇملارنىڭ ئەرتەبۇنىغا ئەرەبلەرنىڭ ئەرتەبۇنىنى سالغانىدۇق» دەيتتى.

ئەمر ئىبنى ئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مىسىر شەھەرلىرىدىكى فەتىھلىرى ئۈزلۈكسىز داۋاملاشتى. ئاخىرى ئۇ ئىسكەندەرىيەنىڭ سېپىللىرىغا يېتىپ كېلىپ، سېپىللارنى 50 مىڭدىن ئارتۇق رىملىق بىلەن قوشۇپ قورشاۋغا ئالدى. قورشاۋ ئەسناسىدا ھېراكلىيۇس([7]) ئۆلدى. ئۇنىڭ ۋارىسى بولغان ئۇكىسى مۇسۇلمانلار ئۈستىدىن غەلىبە قىلالمايدىغانلىقلىرىنى جەزملەشتۈرۈپ، مۇقاۋقىس([8])نى پالىۋەتكەن يېرىدىن چاقىرىتىپ ئەكىلىپ، ئەمر ئىبنى ئاس بىلەن سۈلىھ تۈزۈشنى تەلەپ قىلىشقا ئەۋەتتى.

مانا بۇ قۇددۇسنىڭ بىرىنچى فاتىھى ۋە مىسىرنىڭ بۈيۈك فاتىھى بولغان گېگانت قوماندان ئەمر ئىبنى ئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالىدۇر. ئەقسادا بىر كىشى پەرۋەردىگارىغا سەجدە قىلسا، ئۈستۈنكى مىسىرنىڭ تۇپراقلىرىدا ئاللاھ زىكىر قىلىنسا، نىل دەرياسى بويىدا بىر دېھقان ئېتىزىدا تۇرۇپ ناماز ئوقۇسا، شۇلارنىڭ ئەجرىدىن ھېچنەرسە كېمەيتىلمەستىن ئۇنىڭغىمۇ ئوخشاش ئەجىر بېرىلىدۇ.

 

مەنبە: جىھاد تۇربانىينىڭ «مائة من عظماء أمة الإسلام غيروا مجرى التاريخ (تارىخ يۆنىلىشىنى ئۆزگەرتكەن ئىسلام ئۇلۇغلىرىدىن يۈز شەخس)» ناملىق كىتابى.

تەرجىمىدە: نۇرىددىن

————————————————————-
([1]) ئەرتەبۇن (Tribune): م. 634 – يىل 7 – ياكى 8 – ئايلاردا ئىسلام قوشۇنلىرى بىلەن شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسى ئارىسىدا يۈز بەرگەن ئەجنادىن جېڭىگە قاتناشقان رىم قوشۇنلىرى قوماندانى. ھېراكلىيۇسنىڭ ئىنىسى. ئىسلام تارىخىدا ئەرتەبۇن ياكى ۋاردار.
([2]) ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﺑﻮﻧﺎﭘﺎﺭﺕ (Napoleon Bonaparte): (م. 1769 – 1821). فرانسۇز ئەسكەر. دۆلەت ئەربابى. جاھانگىر (1804 – 1814)، 1815 – يىلى مارت – 1815 – يىلى ئىيۇن ئارىسى يەنە بىر قېتىم فرانسىيە ئىمپېراتورى.
([3]) ئابباس ئىبنى فىرناس ئەلئەندەلۇسىي (عباس بن فرناس بن ورداس التاكرني الأندلسي): (ئەبۇلقاسىم). (ھ. 194 – 273 / م. 810 – 887). ئەندەلۇس ئەمەۋىي دۆلىتىدە ياشىغان ئەندەلۇس ھەكىمى، كەشپىياتچى ۋە تۇنجى بوشلۇقتا ئۇچقۇچى. كېلىپ چىقىشى شىمالى ئافرىقا بەربەرلەردىن بولغان ئاسترونوم، كىمىياگەر، فىزىكچى، شائىر ۋە ئىسلام ئالىمى. ئۇزۇن يىللىق تىرىشچانلىقتىن كېيىن بىر جاھاز كەشپ قىلىپ، ئۈستىگە رەخت يېپىپ قانات ئورنىغا چوڭ قوش قانات تاقاپ، بۇ جاھازنى قوزغىتىپ قۇشلاردەك ئۇچقانلىقى ۋە ئاسماندا مەلۇم مۇددەت تۇرغانلىقى، كېيىن يەرگە ئاستا قونغانلىقى قەيت قىلىنغان. بۇ، ئاكا – ئۇكا رايتلاردىن 1023 يىل بۇرۇن ئىدى.
([4]) ئالبېرىت ئېينىشتېين (Albert Einstein): (م. 1879 – 1955). گېرمانىيەلىك نەزەرىيە فىزىكا ئالىمى، كېلىپ چىقىشى يەھۇدىي. 1921 – يىلى نوبېل فىزىكا مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
([5]) ئەھمەد ئىبنى فەزلان ئەلباغدادي (أحمد بن العباس بن راشد بن حماد البغدادي): (ھ. 263 – 348 / م. 877 – 960). ئەرەب دىنىي ئالىم ۋە داڭلىق سەيياھ. تۈركىي خەلقلەر تارىخىغا ئائىت مۇھىم مەنبەلەردىن بىرى «ئىبنى فەزلاننىڭ تۈرك، ھازار، رۇس ۋە بۇلغار دىيارلىرىغا قىلغان ساياھەتنامىسى (رسالة ابن فضلان في وصف الرحلة إلى بلاد الترك والخزر والروس والصقالبة)»نىڭ مۇئەللىپى.
([6]) ئەھلىسەلىپ: ياۋروپادىكى خرىستىئان مۇرىتلىرىنىڭ مۇقەددەس شەھەر ئېرۇسالىم (قۇددۇس) نى ئىگىلەش ھەمدە مۇسۇلمانلار ھۆكۈمرانلىقىدىكى بەزى رايونلارنى قولغا كىرگۈزۈش ئۈچۈن شەرققە 1094 – 1272 – يىللار ئارىسى بىر قانچە قېتىملىق ھەربىي يۈرۈشكە قاتناشقان ياۋروپا خىرىستىيانلىرىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇلار كىيىملىرىگە ۋە قوراللىرىغا سەلىپ (كرېست) بەلگىسىنى قادىۋالغان، شۇڭا، ئەھلىسەلىپ دەپ ئاتالغان.

([7]) فلاۋىيۇس ھېراكلىيۇس ئاۋگۇستۇس (Flavius Heraclius Augustus): (م. 575 – 641) 610 – 641 – يىللار ئارىسى شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ ئىمپېراتورى.
([8]) مۇقاۋقىس (المُقَوْقِسْ Al-Muqawqis): مىسىر پەتىھ ۋاقتىدىكى ئىسكەندەرىيە باترىك، شەرقىي رىمنىڭ مىسىر ئومۇمىي ۋالىيسى. تەخمىنەن ھ. 21 / م. 642 – يىل مىسىردا ئۆلگەن. مىسىرنى مۇسۇلمانلارغا ئاچقان شەخس.

Please follow and like us:

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز