شەرقىي تۈركىستان قوليازمىلىرى (36) قوليازمىنىڭ تولۇق ئىسمى: تىلبەتۇت تەلەبە فىي تەرىيقىل ئىلمى لىمەن تەلەبە/ طِلْبَة الطَّلَبَة فِي طَرِيْق العِلْم لِمَن طَلَبَه (ئىلىم تەلەپ قىلىش يولىدىكى تالىبلارنىڭ مەتلۇبى)
قوليازمىنىڭ تولۇق ئىسمى: تىلبەتۇت تەلەبە فىي تەرىيقىل ئىلمى لىمەن تەلەبە/ طِلْبَة الطَّلَبَة فِي طَرِيْق العِلْم لِمَن طَلَبَه (ئىلىم تەلەپ قىلىش يولىدىكى تالىبلارنىڭ مەتلۇبى)
تۈر: تەلىم – تەربىيە، ئەخلاق، ئاداب
ئەسەرنىڭ مۇئەللىفى: ئىمام سەدىدۇددىن مۇھەممەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئەلى ئەلكاشغەرىي
يېزىلغان ۋاقىت: ھ. 7 /م. 13
يېزىلغان ئورۇن: ئېنىق ئەمەس
ۋاراق سانى: نۇسخىلار ئارا پەرقلىق
قوليازمىنىڭ سۈپىتى: تولۇق، ئالتە نۇسخا، ئەرەبچە. بىرقانچە قېتىم ئىلمىي ماقالە سۈپىتىدە نەشرگە تەييارلانغان.
ئەسەرنىڭ سەدىدۇددىن كاشغەرىيگە نىسبىتى: مەزكۇر ئەسەرنىڭ ئىمام كاشغەرىينىڭ قەلىمىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى ئۈچ يولدىن ئىسپاتلاشقا بولىدۇ: بىرىنچى: قوليازمىنىڭ تۆت نۇسخىسىنىڭ مۇقاۋىسىغا ئەسەر ئىسمى ۋە مۇئەللىفى ئېنىق يېزىلغان؛ ئىككىنچى: مۇئەللىف مۇقەددىمە قىسمىدا: «رەببىنىڭ لۇتفى كەرەمىنى ئۈمىد قىلغۇچى ئاجىز بەندە مۇھەممەد ئىبنى مۇھەممەد كاشغەرىي مۇنداق دەيدۇ… كىتاب ئىسمىنى ‹تىلبەتۇت تەلەبە فىي تەرىيقىل ئىلمى لىمەن تەلەبەھ› دەپ ئاتىدىم» دېگەن (قوليازما، 1-بەت)؛ ئۈچىنچى: ئىسمائىل باشا باغدادىي («ئىيزاھۇل مەكنۇن»، 2/86؛ «ھەدىييەتۇل ئارىفىين»، 2/140)، ئۆمەر رىزا كەھالە: («مۇئجەمۇل مۇئەللىفىين»، 11/250) قاتارلىق بىبلىئوگرافلار ئىمام كاشغەرىينىڭ مەزكۇر ئىسىمدا ئەسەرى بارلىقىنى قەيت قىلغان.
مۇئەللىفنىڭ ئىسمى، نامى شەرىفى ۋە قىسقىچە تەرجىمىھالى: مۇھەممەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئەلى ئەلكاشغەرىي، نامى شەرىفى: سەدىدۇددىن ۋە جامالۇل ئىسلام، كۇنيەتى: ئەبۇ ئابدۇللاھ.
كۆپلىگەن مەشھۇر ئىماملارغا ئوخشاشلا سەدىدۇددىن كاشغەرىينىڭ ھاياتى ھەققىدىمۇ قولىمىزدا كۆپ مەلۇمات يوق. ئېرىشكەن مەلۇماتلىرىمىزدىن مەلۇم بولۇشىچە، فەقىھ، مۇھەددىس، تارىخشۇناس، گرامماتىك، مۇتەسەۋۋىف ئىمام سەدىدۇددىن كاشغەرىي ۋەتىنىمىز شەرقىي تۈركىستاننىڭ كاشغەردە تۇغۇلغان. كاشغەر مەدرەسەلىرىدە ئىلىم تەھسىل قىلىپ، نەھۋى، ئەرەب تىلى، تەفسىر، ۋەز – نەسىھەت قاتارلىق ئىلىملەرنى مۇكەممەل ئىگىلىگەندىن كېيىن، ھەج ئۈچۈن مەككە مۇكەررەمەگە كېلىپ، ئۇ يەردە 14 يىل ئىستىقامەت ۋە ئىلمىي پائالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللانغان. يەمەنلىك تارىخچى باھائۇددىن جەنەدىي (ئۆ. ھ. 732 / م. 1332) مۇنداق دەيدۇ: «ئۇ مەككەدە تۇرغان مەزگىلدە تۆت توملۇق ‹مەجمەئۇل غەرائىب ۋە مەنبەئۇل ئەجائىب› ناملىق ئەسەرىنى يازغان … ئۇ نەھۋى، ئەرەب تىلى، تەفسىر، ۋەز – نەسىھەت قاتارلىق ئىلىملەرنى ۋەتىنىدە مۇكەممەل ئىگىلەپ بولۇپ كەلگەن ئىدى». (قاراڭ: جەنەدىي: «ئەسسۇلۇك»، 2/142). (قاراڭ: خەزرەجىي: «ئەلئۇقۇدۇل لۇئلۇئىييە»، 1/368).
سەدىدۇددىن كاشغەرىي ئىربىل شەھىرىدىمۇ بىر مەزگىل تۇرۇپ، ھىجرىيە 687 – يىلى مەشھۇر ھەنەفىي فەقىھ ئەسسەدرۇششەھىد ھۇسامۇددىن ئۆمەر (ئۆ. ھ. 536) نىڭ «ۋاقىئاتۇ ھۇسامىي» ناملىق كىتابىدىن تاللاپ، «مۇنتەخەبۇ ۋاقىئاتىل ھۇسامىي» ناملىق كىتابنى تۈزۈپ چىققان (قاراڭ: «كەشفۇززۇنۇن»، 7/20072).
ئۇ كېيىنچە، يەمەنگە كۆچۈپ بېرىپ، تەئىز شەھىرىدە يەرلىشىپ قالغان. يەمەننىڭ جەنەد شەھىرىگە قاراشلىق يەھاقىرە يېزىسى، مەۋزەئ ساھىلى قاتارلىق يەرلەردە كۆپلىگەن راباتلارنى قۇرۇپ، تەسەۋۋۇف ئىرشادى بىلەن مەشغۇل بولغان. ئۇ يەمەنگە كەلگەندىن كېيىن، مەشغۇل ھەنەفىي مەزھەبىنى شافىئىي مەزھەبىگە ئۆزگەرتىپ، شافىئىي فەقىھلەردىن تەلىم ئالغان. كېيىنچە ئۇ تەسەۋۋۇف ساھەسىدىن يىراقلاشقاندا، قازى باھائۇددىن ئەلئۇمرانىي (ئۆ. ھ. 695) ئۇنى ھ. 690 / م. 1291 – يىلى يەمەندىكى مەشھۇر «مۇزەففەرىيە مەدرەسەسى»نىڭ مۇدەررىسلىكىگە تەيىنلىگەن. (ئەكۋەئ: «ئەلمەدارىسۇل ئىسلامىييە فىل يەمەن»، 110).
ئۇ ھەر يىلى ياز پەسلىنى مەۋزەئ ساھىلىدىكى خورمىلىق بېغىدا ئۆتكۈزۈپ، خورما پەسلى ئاياغلاشقاندا، تەئىز شەھىرىگە قايتىپ كېلەتتى. ھ. 705 / م. 1306 – يىلى ئادىتى بويىچە ياز پەسلىنى ئۆتكۈزۈش ئۈچۈن مەۋزەئتىكى بېغىغا كېلىپ، شۇ يەردە ۋاپات بولغان ۋە سالىھ فەقىھ ئابدۇللاھ ئىبنى خەتىبنىڭ قەبرىسى يېنىغا دەپنە قىلىنغان. قەبرىسى ھېلىھەم شۇ يەردە بولۇپ، ھەر يەردىن كەلگەن زىيارەتچىلەر تەرىپىدىن زىيارەت قىلىنىپ كەلمەكتە. (قاراڭ: جەنەدىي: «ئەسسۇلۇك»، 2/143).
تارىخىي مەنبەلەردە، ئۇنىڭ قاچان تۇغۇلغانلىقى ھەققىدە ئېنىق مەلۇمات بېرىلمىگەن بولسىمۇ، يۇقىرىقى مەنبەلەردىن ئۇنىڭ ھ. 7 / م. 13 – ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يېرىمىدا، يەنى چىڭگىزخان ئىستېلاسىنىڭ ئالدى – كەينىدە تۇغۇلۇپ، ئۆمرىنىڭ 40 يىلغا يېقىن قىسمىنى ھىجاز ۋە يەمەن قاتارلىق دىيارلاردا ئۆتكۈزگەنلىكىنى پەرەز قىلىشقا بولىدۇ.
مۇئەللىف ھەققىدە تەپسىلىي مەلۇمات ئۈچۈن قاراڭ: الجندي، السلوك، ٢ /١٤٣؛ الخزرجي، العقود اللؤلؤية، ١/٣٦٨-٣٦٩؛ الخزرجي، طراز أعلام الزمن في طبقات أعيان اليمن، ص ٢٠٢٩-٢٠٢٨؛ الأفضل الرسولي، العطايا السنية، ٦٠٢-٦٠٣؛ الفاسي، العقد الثمين، ٢ /٣١٧؛ السيوطي، بغية الوعاة، ١ /٢٣٠؛ الأكوع، المدارس الإسلامية في اليمن، ١١٠-١١١.
مۇئەللىفنىڭ باشقا ئەسەرلىرى:
ئىمام سەدىدۇددىن كاشغەرىي ھاياتىدا كۆپلىگەن ئەسەرلەرنى يازغان بولۇپ، ئۇلار:
1. مۇنيەتۇل مۇسەللىي ۋە غۇنيەتۇل مۇبتەدىي: بۇ ئۇنىڭ ۋەكىل خاراكتېرلىك ئەسەرى بولۇپ، ھەنەفىي فىقھىسىدە تاھارەت ۋە ناماز ئەھكاملىرى تەپسىلىي بايان قىلىنغان مۇھىم مەنبە ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئەسەر پۈتۈن دۇنيادىكى ھەنەفىيلەرنىڭ قوبۇل قىلىشىغا ئېرىشىپ، زور شۆھرەت قازانغان. ئىمام شۇرۇنبۇلالىينىڭ «نۇرۇل ئىيزاھ» ناملىق كىتابى يېزىلغانغا قەدەر ھەرقايسى مەدرەسەلەردە تاھارەت ۋە ناماز مەسىلىلىرىدە دەرسلىك قىلىنىپ كەلگەن. بۇ ئەسەرگە ھەنەفىي فىقھى ساھەسىدىكى مەشھۇر مەتىن «مۇلتەقەل ئەبھۇر»نىڭ مۇئەللىفى ئىبراھىم ھەلەبىي (ئۆ. ھ. 956 / م. 1549)، مەشھۇر فەقىھ ئىبنى ئەمىيرىل ھاج (ھ. 825 – 879 / م. 1422 – 1474) قاتارلىق مەشھۇر ئالىملار شەرھلەر يازغان، ئوسمانلىچە، ئوردۇچە، تۈركچە، ئىنگىلىزچە قاتارلىق كۆپلىگەن تىللارغا تەرجىمە قىلىنغان. بۇ ئەسەر دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كۆپ قېتىم نەشر قىلىنىپلا قالماي، ھەققىدە كۆپلىگەن ئىلمىي ماقالىلەرمۇ يېزىلغان. دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ بۇ ئەسەرنى ئۇيغۇرچە تەرجىمە قىلىپ شەرھلىگەن، بۇ شەرھلىك تەرجىمە نەشر قىلىنىش ئالدىدا تۇرماقتا.
بۇ ئەسەرنىڭ قوليازما نۇسخىلىرى يېقىندا ساجىيەدە ئېلان قىلىنىدۇ.
2. تىلبەتۇت تەلەبە فىي تەرىيقىل ئىلمى لىمەن تەلەبەھ.
3. مۇختەسەرۇ ئۇسدىل غابە فىي مەئرىفەتىس سەھابە: قاراڭ: شەرقىي تۈركىستان قوليازمىلىرى (32) https://sajiya.biz/?p=17852
4. مەجمەئۇل غەرائىب ۋە مەنبەئۇل ئەجائىب: بۇ ھەدىس تىلى ھەققىدە يېزىلغان تۆت توملۇق ئەسەر بولۇپ، كاشغەرىي ئۇنى مەككەدە يازغان. ساقلانغان ئورنى ئېنىق ئەمەس. (قاراڭ: الأعلام للزركلي 7/32، سلم الوصول إلى طبقات الفحول 3/243، فهرست المخطوطات العربية بالمكتبة الملكية في برلين 5/458، كشف الظنون 2/1603، معجم المؤلفين لكحالة 11/250، هدية العارفين 2/140).
5. مۇنتەخەبۇ ۋاقىئاتىل ھۇسامىي: ئىمام كاشغەرىي بۇ ئەسەرنى ھ. 687 – يىلى ئىربىل شەھىرىدە تۈزۈپ چىققان (قاراڭ: كەشفۇززۇنۇن، 7/20072). لېكىن قوليازما نۇسخىسىدا: «بۇ ئەسەرنى ھ. 699 – يىلى تەئلىف قىلغان ۋە ئۇنى ‹ئەننەۋازىل فىلھاۋادىس› دەپ ئاتىغان» دېيىلگەن. بۇنىڭ قوليازما نۇسخىسى مەۋسىل، ئومۇمىي ۋەقفلەر كۇتۇپخانىسىدا «مختارات النوازل» نامىدا ساقلانماقتا. بۇ نۇسخىنىڭ بىر سۈرىتى باغدادتىكى «ئىسلام تەتقىقات مەركىزى»دە (سۈرەتكە ئېلىنغان 259) ساقلانماقتا.
6. تەرجەمەتۇ سىي فەسل: «سىي فەسل» نەسىيرۇددىن تۇسىي (ھ. 597 – 672 / م. 1201 – 1274) نىڭ كالېندارچىلىق ھەققىدىكى پارسچە رىسالىسى بولۇپ، سەدىدۇددىن كاشغەرىي بۇ رىسالىنى جەدۋەل ۋە بەزى ئىزاھاتلارنى قوشۇپ ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلغان (قاراڭ: «كەشفۇززۇنۇن»، 4/9516). بۇ ئەسەر قوليازما ھالەتتە تۇرماقتا.
بۇ ئەسەرنىڭ قوليازما نۇسخىلىرى يېقىندا ساجىيەدە ئېلان قىلىنىدۇ.
7. مەئالىمۇ ئادابى ئۇلىل ئەلباب ۋە مەكارىمۇ ئەخلاقى زەۋىل ئەشۋاق / معالم آداب أولي الألباب ومكارم أخلاق ذوي الأشواق: قاراڭ: شەرقىي تۈركىستان قوليازمىلىرى (31) https://sajiya.biz/?p=17587
8. سۇلافۇل ئارىف ئىختىسارۇ ئەۋارىفۇل مەئارىف: (قاراڭ: ئەكۋەئ: «ئەلمەدارىسۇل ئىسلامىييە فىل يەمەن»، 111). ئىسمىدىن مەلۇمكى، بۇ ئەسەر شىھابۇددىن ئۆمەر سۇھرەۋەردىي (ھ. 539 – 632 / م. 1144 – 1234) نىڭ «ئەۋارىفۇل مەئارىف» ناملىق كىتابىنىڭ قىسقارتىلمىسى.
9. مۇختەسەرۇ سىھاھىل جەۋھەرىي: قاراڭ: ئەكۋەئ: «ئەلمەدارىسۇل ئىسلامىييە فىل يەمەن»، 111.
10. مۇختەسەرۇل كەششاف: قاراڭ: ئەكۋەئ: «ئەلمەدارىسۇل ئىسلامىييە فىل يەمەن»، 111.
11. كىتابۇسسىياقات: (قاراڭ: «كەشفۇززۇنۇن»، 5/13862): بۇ ئەسەرنىڭ ئىسمىنى ئىمام كاشغەرىينىڭ «تىلبەتۇت تەلەبە» ناملىق كىتابىنىڭ شەرھىسىنى نەشرگە تەييارلىغۇچى ئەلى ئىبنى مۇھەممەد ئەلھارىسىي «كىتابۇس سىياقات فىي زەۋائىدىن نىھايە لىبنىل ئەسىر» دەپ ئالغان (قاراڭ: شەرھۇ تىلبەتۇت تەلەبە، 16).
ئەسەرنىڭ نۆۋەتتە ساقلىنىۋاتقان ئورۇنلىرى: ئىزدىنىش ئارقىلىق بۇ ئەسەرنىڭ ئالتە خىل نۇسخىسى بارلىقى مەلۇم بولدى. ئۇلارنىڭ ساقلانغان ئورۇنلىرى تۆۋەندىكىچە:
1 – نۇسخا: يەمەن. «ئەھقاف كۇتۇپخانىسى»، ھۈسەين ئىبنى سەھل مەجمۇئەسى 285 -، ئومۇمىي 2795 – نومۇر. 8 ۋاراق / 16 بەت.
2 – نۇسخا: ھىندىستان ھەيدەرئاباد «ئوسمانىيە ئۇنىۋېرسىتېتى» «كەلىيم كۇتۇپخانىسى»، 8 ۋاراق/16 بەت، ھەر بەت 20 قۇر. كۆچۈرگۈچى ۋە كۆچۈرۈلگەن ۋاقتى ئېنىق ئەمەس.
3 – نۇسخا: «رىياد ئۇنىۋېرسىتېتى» نۇسخىسى، 24 ۋاراق / 48 بەت، ھەر بەت 12 قۇر. كۆچۈرگۈچى: ئەلى ناجىي ئەلھەدداد. كۆچۈرۈلگەن ۋاقىت: ھ. 1283 / م. 1866.
4 – نۇسخا: ھىندونېزىيە – ئاتچە «بەندە نېگېرى مۇزىيخانىسى» Museum Negeri, Banda Aceh (07_00879 – نومۇر). 9 ۋاراق / 18 بەت. ئاخىرقى بابنىڭ بىر قىسمى كەمتۈك، باشقا يەرلىرىدىمۇ چۈشۈپ قالغان يەرلەر مەۋجۇد.
5 – نۇسخا: ساقلانغان ئورنى: يەمەن. ھەر بەت 24 قۇر. كۆچۈرگۈچى: ئەلى ئىبنى قەھتان ئەلھالىمىي. كۆچۈرۈلگەن ۋاقتى: ھ. 03/05/1343 / م. 29/11/1924.
6. نۇسخا: قاھىرە «دارۇل كۇتۇبىل مىسرىييە» كۇتۇپخانىسى، تەئلىم ئەرەبىي تۈرى 495 – نومۇر، ئومۇمىي 156257 – نومۇر. ھەر بەت 20 قۇر. كۆچۈرگۈچى ۋە كۆچۈرۈلگەن ۋاقتى ئېنىق ئەمەس. (كېيىنكى 2 نۇسخا قولىمىزدا يوق. بۇ ئىككى نۇسخا ھەققىدە دوكتور سەئىد ئىبنى نەززال ئەلئەنەزىي مەلۇمات بەرگەن ۋە مەزكۇر ئەسەرنى مۇشۇ ئىككى نۇسخا ئاساسىدا تەتقىق ۋە نەشر قىلغان).
باشلىنىشى: الحمد لله الذي كرم بني آدم، واصطفى منهم العلماء، والصلاة على نبيه ورسوله محمد سيد الحكماء والحلماء وعلى آله وأصحابه عدد ذرات الأرضين ونجوم السماء.
أما بعد: قال العبد الضعيف الراجي ألطاف ربه اللطيف محمد بن محمد الكاشغري عفا الله عنه: العلم لما كان أعلى وسيلة وأنفس ذريعة إلى الله وإلى رضاه أردت أن أبين طريق العلم والتعليم؛ لأني رأيت كثيرا من طلاب العلم في زماننا يحرمون النشر للعلم أو العمل به، وذلك لأنهم أخطئوا طريقه وتركـــــوا شرائطه، وكل من أخطأ الطريق وضل لا ينال المقصود قل أو جل. فاستخرت الله تعالى أن أبين في هذه الكريريسة فصولاً مختصرة رجاء الثواب من الكريم الوهاب، وما توفيقي إلا بالله عليه توكلت وإليه أنيب. وسميـتـــه «طلبـــة الطَّلَبَةِ فِي طَرِيقِ التَعَلُّمِ لمن طَلَبَه».
ئاخىرى: وأما ما يزيد في العمر فالبر، ترك الأذى، وتوقير الشيوخ، وصلة الرحم والتحرز عن قطع الأشجار الرطبة إلا عند الضرورة، وحفظ الصحة، والدعوات في هذا الباب كثيرة تعرف من الكتب إن شاء الله تعالى. تم الكتاب بحمد الله الملك الوهاب، والله ولي التوفيق بمنه وفضله، ولا حول ولا قوة إلا بالله.
ئەسەر ھەققىدە: بۇ ئەسەر ئىمام بۇرھانۇددىن زەرنۇجىينىڭ «تەئلىيمۇل مۇتەئەللىم تۇرۇقەت تەئلىيم» ناملىق ئەسەرى ئاساسىدا يېزىلغان بولۇپ، مۇقەددىمە، ئالتە باب ۋە خاتىمەدىن تۈزۈلگەن. بابلارنىڭ ئىسىملىرى تۆۋەندىكىچە:
بىرىنچى: ئىلىمنىڭ ماھىيىتى، فىقىھ ئىلمى ۋە ئۇنىڭ پەزىلىتى؛ ئىككىنچى باب: نىيەت؛ ئۈچىنچى باب: تاللاشلار؛ تۆتىنچى باب: ئىلىمنى ھۆرمەتلەش؛ بەشىنچى باب: تىرىشچانلىق ۋە ئىزچىللىق؛ ئالتىنچى باب: رىزىقنى كۆپەيتىدىغان ئامىللار.
ئىمام كاشغەرىي ئەسىل كىتابقا تۆۋەندىكىدەك خىزمەتلەرنى قىلغان:
1. ئەسىل كىتابنى مەزمۇن جەھەتتىن بېيىتقان؛
2. بەزى تېمىلارنى قىسقارتقان؛
3. بىر قىسىم توقۇلما ياكى رەت قىلىنىدىغان ھەدىسلەر، ئاساسسىز رىۋايەتلەر، ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولمىغان مەزمۇنلارنى قالدۇرۇۋەتكەن؛
4. بىر قىسىم گرامماتىكىلىق خاتالىقلارنى تۈزەتكەن.
بۇ ئەسەر مىسىر، سەئۇدىي ئەرەبىستان، تۈركىيە قاتارلىق ئىسلام ئەللىرىدە ماگىستىرلىق ماقالىسى ۋە ئىلمىي تەتقىقات شەكلىدە بىرنەچچە قېتىم تەتقىق ۋە نەشر قىلىنغان. دوكتور سەئىد سەئىد ئىبنى نەززال ئەلئەنەزىي ئۇنى نەشىرگە تەييارلاپ، 2010 – يىلى رىيادتىكى «دارۇل مەنزۇمە»دە نەشر قىلغان. ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىمۇ 2025 – يىلى «قاراخانىيلار ئىسلام تەتقىقات مەركىزى» تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. بۇ ئەسەرنى يەمەنلىك ئەللامە جامالۇددىن مۇھەممەد ئىبنى زىياد ئەلۋەززاھىي ئەششەرئەبىي (ئۆ. ھ. 1135 / م. 1722) شەرھلىگەن بولۇپ، بۇ شەرھنىڭ 2 قوليازما نۇسخىسى بار بولۇپ، بىرى، دىمەشىقتىكى «زاھىرىييە كۇتۇبخانىسى»دا (رقم تصوير المخطوط: 4845. الرقم التسلسلي: 96256) ساقلانماقتا. يەنە بىرى، ھ. 1293 / م. 1876 – يىلى رەبىييەل ئاخىردا كۆچۈرۈلگەن. رىيادتىكى «سۇئۇد ئۇنىۋېرسىتېتى»دا (رقم الحفظ: 1270) ساقلانماقتا. بۇ شەرھمۇ 2022 – يىلى «دارۇ فارىس» تەرىپىدىن بېسىلغان.
يەنە يەمەنلىك ئەللامە ئەبۇبەكرى ئىبنى ئەبۇلقاسىم ئەلئەھدەل (ئۆ. ھ. 1035) مەزكۇر ئەسەردىن ئىلمىي فائىدەلەرنى سۈزۈپ بىر رىسالە قىلغان ۋە ئۇنى «الفَوائد المنتَخَبَةُ من كِتَاب طِلْبَة الطَّلَبَة في طَرِيْق العِلْم لِمَن طَلَبَه» دەپ ئاتىغان. «النفحات الطَيِّبَة» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ رىسالەنىڭ قوليازما نۇسخىسىدىن بىرى يەمەن «سانئاﺋ ئۇنىۋېرسىتېتى»دا (89 – نومۇر)، يەنە بىر نۇسخىسى ھىندونېزىيە – جاكارتا «باتافىيا مۇزىيخانىسى» (566 – نومۇر) دا ساقلانماقتا. قاراڭ:
عبد الله محمد الحبشي: جامع الشروح والحواشي، ج/2، ص/1346. ومصادر الفكر الإسلامي في اليمن، ص/560.
***
اسم المخطوطة: طِلْبَة الطَّلَبَة فِي طَرِيْق العِلْم لِمَن طَلَبَه
المجال: التعليم والتربية، الأخلاق والآداب
المؤلف: الإمام أبو عبد الله سديد الدين وجمال الإسلام محمد بن محمد بن علي الكاشغري
تاريخ التأليف: القرن 7 هـ / 13 م
مكان التأليف: غير محدد
عدد الأوراق: يختلف باختلاف النسخ
وصف المخطوطة: تامة، ست نسخ، مكتوبة باللغة العربية. تم تحقيقه ونشره عدة مرات كرسائل علمية وبحوث.
نسبة الكتاب إلى الإمام سديد الدين الكاشغري: يمكن إثبات نسبة المخطوطة إلى الإمام الكاشغري من ثلاثة طرق:
الأول: ثبوت اسم الكتاب واسم المؤلف بوضوح على أغلفة أربع من نسخ المخطوطة.
الثاني: تصريح المؤلف في المقدمة بقوله: «قال العبد الضعيف الراجي ألطاف ربه اللطيف محمد بن محمد الكاشغري عفا الله عنه … وسميـتـــه «طلبـــة الطَّلَبَةِ فِي طَرِيقِ التَعَلُّمِ لمن طَلَبَه» (المخطوط، ورقة 1).
الثالث: نصّ عدد من الببليوجرافيين والمؤرخين على نسبة هذا الكتاب للإمام الكاشغري؛ ومنهم إسماعيل باشا البغدادي (إيضاح المكنون، 2/86؛ هدية العارفين، 2/140)، وعمر رضا كحالة (معجم المؤلفين، 11/250).
اسم المؤلف، لقبه، وسيرته المختصرة: محمد بن محمد بن علي الكاشغري؛ لقبه: سديد الدين وجمال الإسلام، وكنيته: أبو عبد الله.
على غرار العديد من الأئمة الأعلام، لا تتوفر لدينا معلومات كافية عن التفاصيل الشخصية لحياة سديد الدين الكاشغري. ولكن استناداً إلى المعطيات المتاحة، فإن الإمام الفقيه المحدث المؤرخ النحوي المتصوف سديد الدين الكاشغري ولد في ولاية كاشغر بتركستان الشرقية. تلقى علومه في مدارس كاشغر، وأتقن علوماً جمة كالنحو، واللغة العربية، والتفسير، والوعظ والإرشاد. بعد ذلك، ارتحل إلى مكة المكرمة لأداء فريضة الحج، وجاور فيها 14 عاماً متفرغاً للعبادة والأنشطة العلمية (الخزرجي، العقود اللؤلؤية، 1/368). يقول المؤرخ اليمني بهاء الدين الجندي (توفي 732 هـ / 1332 م): «فأقام بمكة أربع عشرة سنة صنّف بها كتابًا سماه مجمع الغرائب ومنبع العجائب في أربع مجلدات … وأما النحو واللغة فوصل من بلده وهو عارف بهما ماهر فيهما وفي كتب التفسير والوعظ وغالب مصنفات ابن الجوزي» (انظر: الجندي، السلوك، 2/142). كما أقام الكاشغري فترة في مدينة إربل، حيث اختصر في سنة 687 هـ كتاب «واقعات الحسامي» للفقيه الحنفي الشهير الصدر الشهيد حسام الدين (توفي 536 هـ)، وسمّاه «منتخب واقعات الحسامي» (انظر: كشف الظنون، 7/20072).
انتقل بعد ذلك إلى اليمن واستقر في مدينة تعز. وأقام العديد من الربط في قرية «اليهاقرة» التابعة لمدينة جند، وفي ساحل «موزع»، وتولى فيها إرشاد الصوفية. وبعد وصوله إلى اليمن، غيّر مذهبه الفقهي وانتقل إلى المذهب الشافعي، وأخذ عن علماء الشافعية هناك. وفي سنة 690 هـ / 1291 م وبعد ابتعاده عن ساحة التصوف، عينه القاضي بهاء الدين العمراني (المتوفى: 695 هـ) مدرساً في «المدرسة المظفرية» الشهيرة في اليمن (الأكوع، المدارس الإسلامية في اليمن، ص 110).
وابتنى الإمام الكاشغري رباطا في ساحل موزع، وغرس به نخلًا كثيرا، وكان يختلف إليه في أيام ثمرته، ويعود إلى تعز عند فراغه. وفي سنة 705 هـ / 1306 م، نزل إلى موزع كعادته، فأدركته الوفاة هنالك، ودُفن إلى جوار قبر الفقيه الصالح عبد الله بن الخطيب. وما زال قبره هناك إلى اليوم يقصده الزوار من مختلف الأماكن (انظر: السلوك، 2/143، وحاشية المحقق).
لم تذكر المصادر التاريخية تاريخ ولادته بدقة، ولكن يستفاد من المصادر المذكورة أنه ولد في النصف الأول من القرن السابع الهجري / الثالث عشر الميلادي (قبيل أو إبان الغزو المغولي)، وقضى زهاء 40 عاماً من عمره في الحجاز واليمن.
للمزيد من التفاصيل عن المؤلف يُراجع: الجندي، السلوك، 2/143؛ الخزرجي، العقود اللؤلؤية، 1/368-369؛ الخزرجي، طراز أعلام الزمن في طبقات أعيان اليمن، ص 2028-2029؛ الأفضل الرسولي، العطايا السنية، ص 602-603؛ الفاسي، العقد الثمين، 2/317؛ السيوطي، بغية الوعاة، 1/230؛ الأكوع، المدارس الإسلامية في اليمن، ص 110-111.
مؤلفات أخرى للمؤلف
صنّف الإمام الكاشغري العديد من المؤلفات خلال حياته، منها:
1. منية المصلي وغنية المبتدي: وهو يعد أشهر مصنفاته، وبه اشتهر. ويعد مصدراً مهماً لأحكام الطهارة والصلاة على المذهب الحنفي. حظي هذا الكتاب بقبول واسع وشهرة عريضة لدى الحنفية في أرجاء العالم، وظل يُدرّس في المدارس ككتاب معتمد في مسائل الطهارة والصلاة حتى تأليف كتاب «نور الإيضاح» للإمام الشرنبلالي. شرحه كبار من العلماء كالإمام إبراهيم الحلبي (توفي 956 هـ / 1549 م) صاحب «ملتقى الأبحر»، والفقيه والأصولي ابن أمير الحاج (825 – 879 هـ / 1422 – 1474 م)، وتُرجم إلى لغات عدة كالعثمانية والأوردية والتركية والإنجليزية. كما طُبع مراراً وتكراراً في مختلف دول العالم، وكُتبت حوله أبحاث علمية كثيرة. كما ترجمه الدكتور عبد العزيز رحمة الله إلى اللغة الأويغورية وشرحه. وهذه الترجمة مع الشرح سيطبع قريبًا.
والنسخ المخطوطة لهذه الرسالة ستنشر قريبا بموقع ساجية.
2. طِلْبَةِ الطَّلَبَةِ في طَرِيقِ العِلمِ لمن طَلَبَهُ.
3. مختصر أسد الغابة في معرفة الصحابة. انظر: https://sajiya.biz/?p=17852 مخطوطات تركستان الشرقية (٣٢).
4. مجمع الغرائب ومنبع العجائب: كتاب في غريب الحديث يقع في أربع مجلدات، ألفه الكاشغري في مكة المكرمة. (انظر: الأعلام للزركلي 7/32، سلم الوصول إلى طبقات الفحول 3/243، فهرست المخطوطات العربية بالمكتبة الملكية في برلين 5/458، كشف الظنون 2/1603، معجم المؤلفين لكحالة 11/250، هدية العارفين 2/140).
5. منتخب الواقعات الحسامية: ألّفه الإمام الكاشغري في مدينة إربل سنة 687هـ (انظر: كشف الظنون، 7/20072). لكن قد ورد في المخطوطة: «ألفه سنة 699هـ وسماه النوازل في الحوادث». توجد نسخة منه بمكتبة الأوقاف العامة – الموصل تحت اسم «مختارات النوازل». ونسخة مصورة منه في مركز البحوث والدراسات الإسلامية ببغداد 259 مصورة.
6. ترجمة سي فصل: كتاب «سي فصل» هو رسالة بالفارسية للنصير الطوسي (597 – 672 ھ. / 1201 – 1274م) في علم التقويم والحساب الفلكي. قام الإمام سديد الدين الكاشغري بترجمتها إلى العربية مع إضافة جداول وبعض التوضيحات (انظر: كشف الظنون، 4/9516)، وما زال مخطوطاً. والنسخ المخطوطة لهذه الرسالة ستنشر قريبا بموقع ساجية.
7. معالم آداب أولي الألباب ومكارم أخلاق ذوي الأشواق. انظر: https://sajiya.biz/?p=17587 مخطوطات تركستان الشرقية (٣١).
8. سلاف العارف اختصار عوارف المعارف: (انظر: الأكوع، المدارس الإسلامية في اليمن، ص 111)، وهو كما يتضح من اسمه اختصار لكتاب «عوارف المعارف» لشهاب الدين السُهروردي (539 – 632 ھ. / 1144 – 1234 م).
9. مختصر صحاح الجوهري: (انظر: الأكوع، المدارس الإسلامية في اليمن، ص 111).
10. مختصر الكشاف: (انظر: الأكوع، المدارس الإسلامية في اليمن، ص 111).
11. كتاب السياقات: (كشف الظنون، 5/13862)، وقد سماه علي بن محمد الحارثي -مُحقق كتاب «شرح طِلْبَةُ الطَّلَبَةِ» باسم: «كتاب السياقات في زوائد النهاية لابن الأثير» (انظر: شرح طلبة الطلبة، ص 16).
أماكن حفظ نسخ المخطوطة: تبين من خلال البحث أنه توجد للمخطوطة ست نسخ في المكتبات المختلفة، وهي:
النسخة الأولى: محفوظة في اليمن. مكتبة الأحقاف، مجموعة حسين بن سهل رقم 285، الرقم العام 2795. وتقع في 8 أوراق/16 صفحة.
النسخة الثانية: مكتبة كليم بالجامعة العثمانية بمدينة حيدر آباد في الهند. وتقع في 8 أوراق / 16 صفحة، في كل صفحة 20 سطرًا. الناسخ وتاريخ النسخ غير معروفين.
النسخة الثالثة: مكتبة جامعة الرياض، وتقع في 24 ورقة / 48 صفحة، في كل صفحة 12 سطرًا. الناسخ: علي ناجي الحداد. تاريخ الاطلاع/النسخ: 1283 هـ / 1866 م.
النسخة الرابعة: متحف باندا آتشيه (Museum Negeri, Banda Aceh) في إندونيسيا. (برقم 00879_07) وتقع في 9 أوراق/18 صفحة.
النسخة الخامسة: محفوظة في اليمن. في كل صفحة 24 سطرًا. الناسخ: علي بن قحطان الحالمي. تاريخ النسخ: 3 جمادى الأولى 1343 هـ / 29 نوفمبر 1924 م. الناسخ وتاريخ النسخ وعدد أوراقها غير معروفة.
النسخة السادسة: محفوظة في دار الكتب المصرية، قسم التعليم العربي رقم 495، الرقم العام 156257. في كل صفحة 20 سطرًا. الناسخ وتاريخ النسخ وعدد أوراقها غير معروفة. (ولم نحصل على النسختين الأخيرتين، وقد ذكر الدكتور سعد بن نزال العنزي معلومات عن هاتين النسختين الأخيرتين، وأنه حقق الكتاب ونشره اعتمادًا عليهما).
بداية المخطوط ونهايته
البداية: الحمد لله الذي كرم بني آدم، واصطفى منهم العلماء، والصلاة على نبيه ورسوله محمد سيد الحكماء والحلماء وعلى آله وأصحابه عدد ذرات الأرضين ونجوم السماء.
أما بعد: قال العبد الضعيف الراجي ألطاف ربه اللطيف محمد بن محمد الكاشغري عفا الله عنه: العلم لما كان أعلى وسيلة وأنفس ذريعة إلى الله وإلى رضاه أردت أن أبين طريق العلم والتعليم؛ لأني رأيت كثيرا من طلاب العلم في زماننا يحرمون النشر للعلم أو العمل به، وذلك لأنهم أخطئوا طريقه وتركـــــوا شرائطه، وكل من أخطأ الطريق وضل لا ينال المقصود قل أو جل. فاستخرت الله تعالى أن أبين في هذه الكريريسة فصولاً مختصرة رجاء الثواب من الكريم الوهاب، وما توفيقي إلا بالله عليه توكلت وإليه أنيب. وسميـتـــه «طلبـــة الطَّلَبَةِ فِي طَرِيقِ التَعَلُّمِ لمن طَلَبَه».
النهاية: وأما ما يزيد في العمر فالبر، ترك الأذى، وتوقير الشيوخ، وصلة الرحم والتحرز عن قطع الأشجار الرطبة إلا عند الضرورة، وحفظ الصحة، والدعوات في هذا الباب كثيرة تعرف من الكتب إن شاء الله تعالى. تم الكتاب بحمد الله الملك الوهاب، والله ولي التوفيق بمنه وفضله، ولا حول ولا قوة إلا بالله.
حول محتوى المخطوط:
أصل هذا الكتاب هو كتاب «تعليم المتعلّم طريق التعلّم» للإمام برهان الدين الزرنوجي أحد علماء القرن السادس الهجري، وقد قام الإمام الكاشغري بالخدمات التالية عليه، منها:
1. إثراء الكتاب الأصلي من حيث المحتوى.
2. حذف الأحاديث الموضوعة والمنكرة والرويات التي لا أصل لها، كما حذف ما لم يعضده الدليل الشرعي ولا يتوافق مع الواقع.
٣. تصحيح بعض الأخطاء النحوية واللغوية.
ويتكون الكتاب من مقدمة وستة أبواب وخاتمة. وعناوين الأبواب كالتالي:
الباب الأول: في ماهية العلم والفقه وفضله، الباب الثاني: في النية، الباب الثالث: في الاختيارات، الباب الرابع: في تعظيم العلم، الباب الخامس: في الجد والمواظبة، الباب السادس: فيما يجلب الرزق
اهتم الباحثون بهذه المخطوطة اهتمامًا بالغًا حيث حققوها ونشروها عدة مرات كرسائل ماجستير وبحوث علمية في البلدان المختلفة مثل مصر والسعودية وتركيا. وقد حققه د. سعيد نزال العنزي، وطبع بالرياض، في مطبعة دار المنظومة، سنة (2010 م). وترجمها «جمعية القراخانيين للدراسات الإسلامية» إلى اللغة الأويغورية، ونشرها عام 2025م. كما قام العلامة اليمني جمال الدين محمد بن زياد الوضاحي الشرعبي ت: 1135هـ / 1722م بشرحها، وتوجد نسختان من هذا الشرح: الأولى محفوظة في دار الكتب الظاهرية بدمشق (رقم تصوير المخطوط: 4845. الرقم التسلسلي: 96256). والثانية نسخت في شهر ربيع الثاني سنة (1293هـ – 1876م) وهي محفوظة في جامعة الملك سعود – الرياض (رقم الحفظ: 1270) وقد طُبع هذا الشرح ونُشر عام 2022م عن «دار فارس».
وقد انتقى أبو بكر بن أبي القاسم الأهْدَل، المتوفى سنة (1035 ه) فوائد متناثرة من متن طلبة الطلبة وسماه «الفَوائد المنتَخَبَةُ من كِتَاب طِلْبَة الطَّلَبَة في طَرِيْق العِلْم لِمَن طَلَبَه»، ويسمى «النفحات الطَيِّبَة»، وهذا الكتاب مخطوط توجد نسخة منه في مكتبة جامع صنعاء، اليمن، برقم (89). ونسخة منه في متحف باتافيا – جاكرتا، أندونيسية، برقم (566). انظر: عبد الله محمد الحبشي: جامع الشروح والحواشي، ج/2، ص/1346. ومصادر الفكر الإسلامي في اليمن، ص/560.
«ساجىيە»دىن دەرھال چۈشۈرۈۋېلىڭ! حمل الآن Download now
بۇ يەردىن:
بۇ يەردىن:
قوليازمىنىڭ ئىسمى: زىيائۇل قۇلۇب (قەلبلەرنىڭ نۇرى) تۈر: تەسەۋۋۇف، نەقشىبەندىييە، سۇلۇك، تەرجىمىھال. ۋاراق سانى: 143 (286…
سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ئۇستاز! «قۇرئان»نى تامام قىلىپ بولغاندىن كېيىن ئوقۇيدىغان، پەيغەمبىرىمىز كۆرسىتىپ بەرگەن بىرەر دۇئا بارمۇ…
قوليازمىنىڭ تولۇق ئىسمى: ئەلخىسالۇل ھەمىيدە فىي مەناقىبىل ئىمامىل ئەئزەم ئەبى ھەنىفە ئەننۇئمان ئىبنى سابىت ئەلكۇفىي…
قوليازمىنىڭ ئىسمى: ھېكمەتى نىزامۇددىن تۈر: ئەخلاق، تەربىيە، ئەدەبىيات. ۋاراق سانى: 612 (1224 بەت) قوليازمىنىڭ سۈپىتى:…
قوليازمىنىڭ تولۇق ئىسمى: مۇختەسەرۇ ئۇسدىل غابە فىي مەئرىفەتىس سەھابە/مختصر أسد الغابة في معرفة الصحابة (ئىبنۇلئەسىرنىڭ…
قوليازمىنىڭ تولۇق ئىسمى: مەئالىمۇ ئادابى ئۇلىل ئەلباب ۋە مەكارىمۇ ئەخلاقى زەۋىل ئەشۋاق/معالم آداب أولي الألباب…