ئىككى قول بىلەن كۆرۈشۈش ۋە ئاياللارنىڭ ئۆزئارا قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈشى

سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ئىككى قول بىلەن كۆرۈشۈش بىدئەتمۇ؟ بىز ئىلگىرى ئەرلەر قول ئېلىشىپ كۆرۈشەتتۇق، ھازىر قىزﻻرمۇ قول ئېلىشىپ كۆرۈشىدىغان بولۇپتۇ. بۇنىڭ دىنىمىزدا ئاساسى بارمۇ؟ بۇنداق قىلىش توغرىمۇ ياكى چەكلىنەمدۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانا جانابى ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈش سۈننەت ئىشلاردىن بولۇپ، قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈشنىڭ گۇناھلارنىڭ يۇيۇلۇشى، دوستلۇق ۋە قېرىنداشلىقنىڭ كۈچىيىشى، شۇنداقلا كۆڭۈلگە خاتىرجەملىك پەيدا قىلىشىدەك پايدىلىرى بار.

ئىمام نەۋەۋى مۇنداق دېگەن: «بىلگىنكى، ئۇچراشقاندا قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈش بارلىق ئالىملار بىرلىككە كەلگەن سۈننەتتۇر».([1])

كەئب ئىبنى مالىك رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مۇنداق دېگەن: «مەسجىدكە كىرىپ قارىسام رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بار ئىكەن، تەلھە ئىبنى ئۇبەيدۇللاھ دەرھال ئورنىدىن قوپۇپ، يۈگۈرۈپ كەلگىنىچە مەن بىلەن قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈپ، مېنى مۇبارەكلىدى».([2])

قەتادە رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېگەن: مەن ئەنەس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا:

–       قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈش رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ساھابىلىرىدە بارمىدى؟ – ، دېسەم، ئۇ:

–       ھەئە، – ، دېگەن.([3])

كۆرۈشكەندە ئىككى قول بىلەن كۆرۈشسىمۇ بولىدۇ. بۇ ھەقتە چەكلىمە يوق. تېخى ھەنەفىي مەزھەپ ئالىملىرى ئىككى قول بىلەن كۆرۈشۈشنى سۈننەت، دەپ قارىغان.

سەلەفلىرىمىزدىن ھەمماد ئىبنى زەيد ئابدۇللاھ ئىبنى مۇبارەك بىلەن ئىككى قولىنى تۇتۇپ، قول ئېلىشىپ كۆرۈشكەن.([4])

ئىمام بۇخارى «سەھىھۇل بۇخارى»دا بۇ رىۋايەتنى سەنەدسىز كەلتۈرگەن بولسىمۇ، تارىخ كىتابىدا ئابدۇللاھ ئىبنى سەلەمە ئەلمۇرادىينىڭ تەرجىمىھالىدا سەنەدى بىلەن مۇنداق رىۋايەت قىلغان: «ماڭا يەھيا ۋە ئۇندىن باشقا ئۇستازلىرىم ئاتام ئىسمائىل ئىبنى ئىبراھىمنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى سۆزلەپ بەردى: مەن ھەمماد ئىبنى زەيدنى كۆرگەن. مەككىدە ئىبنۇل مۇبارەك ئۇنىڭ قېشىغا كەلگىنىدە، ئۇ، ئۇنىڭ بىلەن ئىككى قول بىلەن كۆرۈشتى».([5])

ئىمام بۇخارى مۇنداق دېگەن: «ئاتام ئىسمائىل ئىبنى ئىبراھىم ئىبنى ئەلمۇغىرە ئەلجۇئفىي، ئەبۇل ھەسەندۇر. ھەمماد ئىبنى زەيدنىڭ ئىبنۇل مۇبارەك بىلەن ئىككى قولى بىلەن كۆرۈشكەنلىكىنى كۆرگەن. ئۇ، مالىكتىن ھەدىس ئاڭلىغان».([6])

يەنە ئىمام ئىبنى ھەجەرمۇ، ئىمام بۇخارىنىڭ ئاتىسىدىن قىلغان يۇقىرىقى رىۋايىتىنى سەنەدى بىلەن رىۋايەت قىلغان.([7])

ئىمام ئىبنى ھەجەر يەنە، ئىمام بۇخارىنىڭ ئاتىسى ئىسمائىل ئىبنى ئىبراھىمنىڭ ئىمام مالىك بىلەن ھەممادتىن ھەدىس رىۋايەت قىلغانلىقىنى، ئىسمائىلدىن يەھيا ئىبنى جەئفەر ئەلبىيكەندى ۋە ئىراقلىقلارنىڭ ھەدىس رىۋايەت قىلغانلىقىنى بايان قىلغان.([8])

دېمەك، بۇ، سەلەفلىرىمىزدىن ئىمام بۇخارىغا قەدەر سەنەدى تۇتاشقان رىۋايەتتۇر.

تابىئىنلار ئىش – ھەرىكەتلىرى شەرىئەتتە دەلىللەر جۈملىسىدىن بولمىسىمۇ، كۆپىنچە ئەھۋالدا، تابىئىنلارنىڭ تۇتقان يولى ساھابە – كىراملاردىن كەلگەن بولىدۇ. ئىككى قول بىلەن كۆرۈشۈشتە، تابىئىنلارنىڭ ئىش – ئىزلىرىنى رەت قىلىدىغان بىرەر ئېنىق كۆرسەتمە بولمىغانلىقىمۇ، «بىزگە ئۇلارنىڭ ئىجتىھادى ۋە رايى ئۆزىمىزنىڭ رايىمىزدىنمۇ سۆيۈملۈك» دېگەن سۆزگە ماس كېلىدۇ.

ئابدۇللاھ ئىبنى سەخبەرە ئەبۇ مەئمەر رىۋايەت قىلىپ دەيدۇكى: مەن ئابدۇللاھ ئىبنى مەسئۇد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى ئاڭلىغان: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئىككى قولۇمنى تۇتۇپ تۇرۇپ، ماڭا تەشەھھۇد ئېيتىشنى قۇرئاندىكى سۈرىلەرنى ئۆگەتكەندەك ئۆگەتكەن.([9])

ئىمام بۇخارى رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى مەزكۇر ئەسەر([10]) بىلەن ھەدىسنى «سەھىھۇل بۇخارى»دىكى، «كىرىشكە ئىجازەت سوراش بۆلۈمى»دە، «ئىككى قولنى تۇتۇش بابى»دا، ئىككى قولنى تۇتۇپ كۆرۈشۈشنىڭ جائىزلىقىغا دەلىل قىلىپ كەلتۈرگەن.

چۈنكى، ئىزدىنىپ تەتقىق قىلىش نەتىجىسىدە مەلۇم بولىدۇكى، ئىمام بۇخارى رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى ئىككى قول بىلەن كۆرۈشۈشتە ئاساس قىلغان ھەدىس، ئىبنى مەسئۇد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ھەدىسى بولۇپ، ئىمام بۇخارى بۇ ھەدىسنى سەھىھىدە بىر قانچە ئورۇندا رىۋايەت قىلغان. بىرى، «قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈش بابى»دا، يەنە بىرى، «ئىككى قولنى تۇتۇش بابى»دا. ئىمام بۇخارى ھەزرەتلىرى ھەدىس مەزمۇنىغا چوڭقۇر چۆكۈپ تۇرۇپ ھەدىس رىۋايەت قىلىدىغان بولغاچقا، بىر بابقا «قول ئېلىشىش» دەپ ئېنىق نام قويۇپ، ئىككى قولنى تىلغا ئالمىغان. يەنە بىر بابتا «ئىككى قولنى» تىلغا ئېلىپ كۆرۈشۈشنى تىلغا ئالمىغان. بەلكى «تۇتۇش»نى تىلغا ئالغان. بۇ ھەقىقەتەن ئىمام بۇخارى ھەزرەتلىرىنىڭ ھەدىسشۇناسلىقتىكى ئالاھىدە تالانتىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ يەردە ئىمام بۇخارى بۇ ھەدىسنى، قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈشكە ئېنىق ئىپادىلەشكە يېقىن شەكىلدە، ئىشارەت بىلەن دەلىل قىلغان.

ئىمام ئىبنى بەتتال «سەھىھۇل بۇخارى شەرھى»دە مۇنداق دېگەن: «قولنى تۇتۇش، ئالاھىدە قول ئېلىشىشتۇر. بۇ، ئالىملارنىڭ نەزىرىدە، مۇستەھەپ».([11])

ئىمام مۇھەممەد ئەنۋەرشاھ كەشمىيرى مۇنداق دەيدۇ: «بىلگىنكى، قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈشتە، سۈننەتنىڭ كامىل شەكلى ئىككى قول بىلەن بولسا، سۈننەت بىر قول بىلەنمۇ ئادا بولىدۇ. ئىمام بۇخارى ‹قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈش بابى› نىڭ ئارقىدىلا ‹ئىككى قولنى تۇتۇش› دەپ باب قويغان. شۇنداق تۇرۇقلۇق، ‹ھەدىسكە ئەمەل قىلىمىز› دەپ دەۋا قىلىدىغانلار ئىككى قول بىلەن كۆرۈشۈشنى ئەيىبلىشىدۇ. ئىمام بۇخارىنىڭ نەزىرىدە، بۇ مەسىلىدە ‹سەھىھۇل بۇخارى› دىكى ئېغىر شەرتىگە چۈشىدىغان بىرەر ھەدىس بولمىغاچقا، ئىبنى مەسئۇد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ تەشەھھۇدتىكى ھەدىسىنى كەلتۈرۈپ، تۈرگە دەلىل بايان قىلىشنىڭ ئورنىغا، جىنسقا دەلىل بايان قىلىش بىلەن كۇپايىلەنگەن. چۈنكى، ئۇ ھەدىستىكى قول ئېلىشىش سالاملىشىشتا ئەمەس، ئۆگىتىشتە بولغان. بۇ ئىككىسى ئايرىم – ئايرىم ئىككى ئىش. ئىككى قول بىلەن كۆرۈشۈشكە ئايرىم دەلىلمۇ يوق ئەمەس، ئەلۋەتتە. بۇ ھەقتە ئىمام بۇخارى ئىككى ئەسەرنى بايان قىلغان. يەنە ئىمام بۇخارىنىڭ ‹ئەلئەدەبۇل مۇفرەد› دېگەن كىتابىدا مەرفۇ ھەدىسمۇ كەلگەن».([12])

ئىمام بۇخارى «ئەلئەدەبۇل مۇفرەد»تە مۇنداق رىۋايەت قىلغان: ئابدۇراھمان ئىبنى رەزىين مۇنداق دېگەن: «بىز رەبزەدىن ئۆتكەن ئىدۇق، بىزگە: ‹مۇشۇ يەردە سەلەمە ئىبنى ئەكۋە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بار› دېيىلىۋىدى، مەن دەرھال ئۇنىڭ قېشىغا باردىم. بىز ئۇنىڭغا سالام قىلساق، ئۇ ئىككى قولىنى چىقىرىپ: ‹مەن مۇشۇ ئىككى قولۇم بىلەن ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە بەيئەت قىلغان› دېدى. ئاندىن تۆگىنىڭ ئالىقىنىدەك يوغان ئالىقىنىنى چىقىرىۋىدى، بىز ئورنىمىزدىن تۇرۇپ ئۇ ئالىقاننى سۆيدۇق».([13])

يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن ئىككى قول بىلەن كۆرۈشسە بولىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، دىيارىمىزدا بەزى ئەھۋاللاردا ئىككى قول بىلەن كۆرۈشمىگەن تەقدىردە، ئەدەپسىزلىك قىلغان بولۇپ، كۆڭۈل ئاغرىقى كېلىپ چىقىدۇ.

ئاياللارمۇ، ئۆزئارا قول ئېلىشىپ كۆرۈشسە ياخشى، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ھەدىستە: «ئىككى مۇسۇلمان ئۇچرىشىپ قول ئېلىشىپ كۆرۈشسە، ئالىقانلىرى ئايرىلىپ بولغىچە ئۇلارغا مەغپىرەت قىلىنىدۇ» دېگەن.([14])

بۇ ھەدىستىكى «مۇسۇلمان» دېگەن سۆز، ئەر بولسۇن ياكى ئايال بولسۇن، ھەرقانداق مۇسۇلمانغا ئومۇمدۇر. ئەمما، ئاياللارنىڭ ئەرلەر بىلەن قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈشى چەكلىنىدۇ، چۈنكى بۇ پىتنىگە سەۋەب بولىدۇ.

خۇلاسە: ئاياللارنىڭ ئاياللار بىلەن، ئەرلەرنىڭ ئەرلەر بىلەن قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈشى، قول ئېلىشقاندا بىر ياكى ئىككى قول بىلەن كۆرۈشۈشى ئىسلام تەرغىب قىلغان سۈننەت ۋە ياخشى ئىشلار قاتارىدىندۇر.

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

12 – 4 – 2011

2-توم، 96-نومۇرلۇق پەتىۋا.
————————————————
([1]) «الأذكار» 1/209.
([2]) سەھىھەين: «بۇخارى» 4418 – ھەدىس. «مۇسلىم» 2769 – ھەدىس.
([3]) «بۇخارى» 6263 – ھەدىس.
([4]) «بۇخارى»: «ئىككى قولنى تۇتۇش توغرىسىدا» دېگەن باب.
([5]) «تهذيب التهذيب» ابن حجر العسقلاني 1/240.
([6]) «التاريخ الكبير» أبو عبدالله البخاري 1/342.
([7]) «تعليق التعليق» ابن حجر العسقلاني 5/129.
([8]) «تهذيب التهذيب» 1/240.
([9]) «بۇخارى» 6265 – ھەدىس.
([10]) ھەدىس ئىلمىدا كۆپىنچە ئەھۋالدا «ئەسەر»: ساھابە ياكى تابىئىندىن كەلگەن سۆز ۋە ئىش – ھەرىكەتلەرنى كۆرسىتىدۇ. «ھەدىس»: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن كەلگەن سۆز ۋە ئىش – ھەرىكەتلەرنى، سۈپەتلەرنى، شۇنداقلا باشقىلارنىڭ سۆز ۋە ئىش – ھەرىكەتلىرىنى ماقۇللىشىنى كۆرسىتىدۇ.
([11]) «فتح الباري» 11/56.
([12]) «فيض الباري على صحيح البخاري مع حاشية البدر الساري» محمد أنور شاه الكشميري 6/204.
([13]) «الأدب المفرد» 973 – ھەدىس. ئالبانى «ھەسەن» دەپ باھالىغان. راۋىيلاردىن ئابدۇراھمان ئىبنى رەزىين قۇرەيشلىكلەرنىڭ ئازادگەردىسى بولۇپ، ئۇنى ئىمام دارىقۇتنى ۋە ئىبنى جەۋزى قاتارلىقلار «نامەلۇم» دەپ قارىغان بولسىمۇ، ئىبنى ھىببان قاتارلىقلار «ئىشەنچلىك» دەپ قارىغان. «الضعفاء والمتروكين» 2/93. «ثقات» 5/82.
([14]) «مسند أحمد» 18571 – ھەدىس. «المعجم الكبير» للطبراني 8076 – ھەدىس. ئالبانى ئىمام ئەھمەد رىۋايىتىنى «ھەسەن» دەپ، تەبەرانى رىۋايىتىنى «سەھىھ» دەپ باھالىغان.

Please follow and like us:

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز