ئۈچىنچى قېتىملىق رامازانلىق زۆرۈر بولغان دىنىي مەسىلىلەردە پەتىۋا ۋە مەسلىھەت بېرىش خىزمىتى

151 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! ئەتراپىمىزدا بەزى قوشكېزەكلەر بار ئىكەن، بېشى ئايرىلغان، ئەمما تېنى ئايرىلمىغان ھالەتتە تۇغۇلغان، ئۇلارنىڭ نىكاھ ۋە باشقا ئىشلىرىدا ئادەتتىكى ئىنسانلارغا ئوخشاش مۇئامىلە قىلىنامدۇ ياكى باشقىچە ھۆكمى بارمۇ؟ مەسىلەن، بېشىدىن باشقا يېرى ئايرىلمىغان (ئوپېراتسىيە قىلىپ ئايرىۋېتىشمۇ مۇمكىن بولمايدىغان) قوشكېزەك قىزلار بىر ئەرگە ياتلىق بولالامدۇ؟ ياكى قوشكېزەك ئاچا-سىڭىل ھېسابلىنىپ نىكاھلىنىشى چەكلىنەمدۇ؟ ئەگەر بۇ خىل قوشكېزەكلەر ئەركىشى بولغان تەقدىردە، ئۇلارنىڭ نىكاھ ۋە مىراس ئىشلىرى قانداق بىرتەرەپ قىلىنىدۇ؟ بىر ئادەم سۈپىتىدىمۇ ياكى ئىككىمۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. نىكاھ بىر شەرئىي توختام بولۇپ، شەرت ۋە ئەركانلىرى (يەنى: رازىلىق، گۇۋاھچىلار، ۋەلىي ۋە مەھر قاتارلىقلار) تولۇق بولسا، توغرا بولىدۇ. تۇتاش قوشكېزەكنىڭ ھەربىرىنىڭ روھىي ۋە ئىرادە مۇستەقىللىق ئەھۋالىغا ۋە جىسمىنىڭ تۇتاشلىق دەرىجىسىگە قاراش لازىم، ئەگەر ھەربىرى ھۆكمەن ئايرىم شەخس دەپ قارالغان ئەھۋالدا، نىكاھ توغرا بولىدۇ. چۈنكى، قوشكېزەكنىڭ ھەربىرىنىڭ شەھۋىتىنى ھالال يول يەنى نىكاھ بىلەن قاندۇرۇش ئىنسانىي ۋە شەرئىي ھەققىدۇر. ھېچكىم قوشكېزەكلەرنى بۇ ھەقتىن مەھرۇم قىلالمايدۇ ھەم ئۇلارنىڭ بۇ ئىشتا گۇناھىمۇ يوق. تەننىڭ تۇتاشلىقى توختامنى ناتوغرا قىلىۋېتەلمەيدۇ. شۇڭلاشقا ھەربىر تېنى تۇتاش قوشكېزەكنىڭ تەن تۇتاشلىق ئەھۋالىغا قاراپ تەپسىلىي ۋە ئايرىم ھۆكۈم بېكىتىلىدۇ.

ئەمما، ئەر – خوتۇنلۇق مۇناسىۋەتنى قانداق ئېلىپ بېرىش بولسا شەخسىي تازىلىق قىلىش، ھاجەت قىلىش ۋە يۇيۇنۇشتەك تۇرمۇشقا ئالاقىدار ئىشلار بولۇپ، بۇ ئىشلار شەرىئەتنىڭ «زەرەر يوقىتىلىدۇ»، «زۆرۈرىيەت چەكلەنگەننى مۇباھ قىلىدۇ» ۋە «ئىككى زىياننىڭ بىرىدىن ساقلانغىلى بولمىسا ئەڭ يەڭگىلى تارتىش ئارقىلىق ئېغىرىدىن ساقلىنىش كېرەك» دېگەندەك ئومۇم ۋە كۇللىي قائىدىلىرىگە بويسۇنىدۇ. شۇڭا، قوشكېزەكنىڭ نىكاھلانغىنى ئەر – خوتۇن بىللە بولغاندا قوشكېزىكى مۇمكىنقەدەر ئەۋرەتكە قاراشتىن ساقلىنىشى كېرەك بولىدۇ.

تۇتاش قوشكېزەكنىڭ نىكاھلىنىشى مەسىلىسىدە فۇقاھائلىرىمىز قەدىمدىن تارتىپ توختالغان بولۇپ، قەدىم فىقھ كىتابلىرىدا «كىندىكىنىڭ ئاستى بىر ئايالدەك، ئۈستى ئىككى ئايالدەك يارىتىلغان بىر ئايال ھەققىدە ئىستىنجا قىلىپ، ئىككى يۈزىنى، تۆت قولىنى ۋە ئىككى پۇتىنى يۇيىدۇ، ئىككى باشقا مەسھ قىلىدۇ، نىكاھ قىلىنىپ، جىما قىلىنىدۇ. مۇبادا بۇ ئايالنىڭ ئورنىدا ئەر كىشى بولسا ياكى ھەربىرى ئەزالىرى تولۇق، لېكىن تېنى تۇتاش ئىككى ئەر ياكى ئىككى ئايال ياكى بىرى ئەر، بىرى ئايال بولسىمۇ ھەربىرى توي قىلسا بولىدۇ، مۇمكىنقەدەر ئېچىلىپ قالماسلىققا تىرىشىدۇ» دەيدۇ. فۇقەھائلىرىمىز يەنە تۇتاش قوشكېزەكلەرنىڭ ھەج، ناماز، روزا، ئېمىتىش، قىساس ۋە دىيەت… قاتارلىق ئەھكاملىرى ھەققىدىمۇ توختالغاندۇر. قاراڭ: شەمسۇددىن ئەلھەتتاب: «مەۋاھىبۇل جەلىل»، 1/280؛ ئەلبۇجەيرەمىي: «ھاشىيە ئەلە ئەتتۇھفە»، 9/423. ھازىرقى زاماندىمۇ فۇقاھائلاردىن ۋە مىسىر «دارۇل ئىفتاﺋ» قاتارلىق پەتۋا مۇئەسسەسەلىرىدىن تېنى تۇتاش قوشكېزەكلەر توي قىلسا بولىدىغانلىقى ھەققىدە پەتۋالار بېرىلگەندۇر. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

152 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! سالامەت تۇرۇپلىمۇ؟ مەن بىر يۈك ماشىنا شوپۇرى شەھەرلەر ئارىسى ماڭىمەن، كۆپىنچە ۋاقىتتا ئىستانبۇل ئىچى ئاناتولىيە تەرەپتە ياكى سىلىۋرى ۋە چەركەزكۆي تەرەپلەردە ئىشلەيمەن. بۇ ئىشتا ئىشلەيدىغان ئۇيغۇر قېرىنداشلاردىنمۇ خېلى بار، كۆپ ۋاقىتلاردا نامازنى قەسىر قىلىش ۋە جەملەش مەسىلىلىرىنى ئېنىق بىلەلمەي قالىمىز، سەپەر مۇساپىسىنىڭ باشلىنىشىنى بەزىلىرىمىز ساپاكۆيدىن باشلىسا، بەزىلىرىمىز پەندىك تەرەپتىن، يەنە بەزىلىرىمىز ئىستانبۇل بوغۇزىدىن ۋە يەنە ئۆيىدىن باشلاپ ھېسابلايدىغانلارمۇ بار، ھەتتا قەسىر قىلمايدىغان قېرىنداشلارمۇ بار. شۇڭا، بەزىلىرىمىزنىڭ ھېسابىدا قەسىر بولسا بەزىلىرىمىزنىڭكىدە بولمايدىغان ئەھۋاللار بولىدىكەن.

(ئىستانبۇل دىن يىراقراق نەچچە شەھەر ئاتلايدىغان جايلارغا بارساق ئېنىق بىلگىلى بولغان بىلەن ئىستانبۇلدەك ئىككى تەرىپى سەپەر مۇساپىسىدىن ئاشىدىغان چوڭ شەھەردە قانداق قىلىشنى بىلەلمەي قالىدىكەنمىز)

تۈركىيە دىيانەتنىڭمۇ بىرنەچچە خىل پەتۋاسى بار ئىكەن. قايسىنى تۇتۇشنى بىلەلمىدۇق، بىلىشىمچە شوپۇر قېرىنداشلار ئاساسەن ساپاكۆي، باشاقشەھەر، زەيتۇنبۇرنۇ، ئەسەنيۇرت، سېلىم پاشا، سۇلتانبەيلى تەرەپلەردە ئولتۇرىدۇ. مۇشۇ رايونلارنىڭ قەسىر مۇساپىسىنىڭ قەيەردىن باشلانسا توغرا بولىدىغانلىقىنى تەپسىلىيرەك ۋە ئېنىقراق قىلىپ دەپ بەرگەن بولسىلا. (مەسىلەن: پالانى يەرنىڭ پالانى يەرلىرىدىن باشلاپ سەپەر مۇساپىسىنى ھېسابلىساق بولىدۇ دېگەندەك) ئاللاھ رازى بولسۇن.

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. تىنچلىق ئەلھەمدۇلىللاھ. 133 – سوئالنىڭ جاۋابىدا كۆرسىتىلگىنىدەك: سەپەرنىڭ مۇساپىسى كۆپچىلىك ئالىملار تەرىپىدىن 85 كىلومېتىر قىلىپ بېكىتىلگەن بولۇپ، سەپەر بولۇشى ئۈچۈن مۇشۇ مۇساپىنى بېسىش نىيىتىدە تۇرۇۋاتقان شەھەر بىنالىرىدىن ئايرىلغان بولۇشى شەرت قىلىنغان. بۇ ئارىلىق ئۆيدىن ھېسابلانمايدۇ، بەلكى تۇرۇۋاتقان كەنت ياكى رايون سىرتىغا چىققاندىن باشلاپ، يەنە بىر شەھەر ياكى رايون سىرتىغا بارغۇچە بولغان ئارىلىق ھېسابلىنىدۇ. يەنى ئىككى شەھەر ئارىلىقى 85 كىلومېتىردىن ئېشىشى لازىم. بۇ شەرتلەرگە ئاساسەن، ئىستانبۇل ياكى قاھىرە، ياكى توكيوغا ئوخشاش چوڭ شەھەرلەر ئىچىدە 85 كىلومېتىردىن كۆپ يول يۈرسىمۇ بۇ سەپەر ھېسابلانمايدۇ. چۈنكى بۇ ئىشلىرىنى پۈتتۈرۈش ئۈچۈن شەھەر ئىچىدە ئايلىنىپ يۈرۈش بولۇپ، شەرىئەتتىمۇ، ئۆرپىمىزدىمۇ سەپەر ئەمەستۇر. شۇڭلاشقا تۇرۇۋاتقان شەھەردىن قوشنا شەھەرلەرگە سەپەر قىلغاندا، شەھەر بىنالىرى تۇتۇشۇپ كەتكەن بولسا، ئىككىسى ياكى ھەممىسى بىر شەھەر ھۆكمىدە بولۇپ، گەرچە 85 كىلومېتىردىن كۆپ يول يۈرسىمۇ بۇ سەپەر ھېسابلانمايدۇ. نەتىجىدە ناماز قەسىر قىلىنمايدۇ ۋە جەملەنمەيدۇ، رامازاندا ئېغىز ئېچىش رۇخسىتى بېرىلمەيدۇ. ئايال كىشىگە مەھرەم تەلەپ قىلىنمايدۇ. ئەمما، ئۆز شەھرىدىن چىققاندا شەھەر بىنالىرى ئۈزۈلۈپ قالغان تەقدىردە، ئاندىن 85 كىلومېتىر مۇساپىگە يۈرۈش سەپەر بولىدۇ. قەسىر قىلىپ ئوقۇشمۇ يۇقىرىقى ئۆلچەم ئاساسىدا بولىدۇ.

يۇقىرىقى جاۋابتىن مەلۇم بولىدۇكى، ساپاكۆي، باشاقشەھەر، زەيتۇنبۇرنۇ، ئەسەنيۇرت، سېلىم پاشا، سۇلتانبەيلى تەرەپلەردىن 85 كىلومېتىر ۋە ئۇنىڭدىن ئارتۇق مۇساپىگە يولغا چىققان قېرىنداشلار ئىستانبۇل شەھەر سىرتىغا چىققاندا يەنى شەھەر بىنالىرى ئۈزۈلۈپ، شەھەرنىڭ بىر چېكى دەپ قارالغان يەردىن قەسىرنى ۋە جەملەشنى باشلاپ، تاكى ئىستانبۇل شەھرىگە قايتىپ كىرگۈچە قەسىر قىلىپ، جەملەشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. شەھەر دائىرىسىگە كىرگەندە ئۆيىگە يېتىپ بارمىسىمۇ نامازنى تولۇق ئوقۇيدۇ. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

153 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! ئوبدان تۇرۇۋاتاملا؟ يوگا ۋە مېدىتاسيوننى جائىز ئەمەس دەپ ئوقۇدۇم. ئۇنداقتا «سۇفىي مېدىتاسيونى» دەپ ئاتالغان مۇراقەبە جائىز بولامدۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. تىنچلىق ئەلھەمدۇلىللاھ. تەسەۋۋۇفتىكى مۇراقەبە / كۆزىتىش ۋە نازارەت قىلىش نەبىي سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ: « ئېھسان دېگەن ئاللاھقا خۇددى ئۇنى كۆرۈپ تۇرۇۋاتقاندەك ئىبادەت قىلىشىڭ، گەرچە سەن ئۇنى كۆرمىسەڭمۇ، ئۇ سېنى كۆرۈپ تۇرىدۇ» دېگەن سۆزىگە ئاساسلىنىدىغان بولۇپ، تەسەۋۋۇف ئىستىلاھىدا: سالىك پىر ئۇستازىدىن ئالغان روھىي ئىرشادنى ئۆزلەشتۈرۈش نىيىتىدە ئۆزىنى مەلۇم مۇددەت دۇنيا مەشغۇلاتلىرىدىن نېرى تۇتۇپ، ئۆزىدىكى ئاڭ نۇقتىلىرىغا دىققىتىنى يىغىپ چوڭقۇر ئويلىنىش ۋە پىكىر يۈرگۈزۈش گىمناستىكىسى قىلىشنى يەنى تەئەممۇل ۋە تەپەككۇر قىلىشنى كۆرسىتىدۇ. ئىمام رەببانىي ۋە شەيخ ئالائىددىن ئەلئەتتار قاتارلىق تەسەۋۋۇف پېشۋالىرى ئېيتقاندەك، بۇ تەپەككۇر ئۇنىڭ ئاللاھنى تونۇشىغا ۋە ئاللاھقا يېقىنلىشىشىغا يول ئېچىپ بېرىدۇ. قەلبى ئاكتىپلىشىدۇ ۋە ئويغىنىدۇ. قەلبى ئويغانسا، تۈرلۈك ئوي – خىياللار بېسىقىپ، مۈگدەك باسىدۇ. نەپس ئۈستۈن ئالەمگە يۈزلىنىدۇ. نەپس ئۆزىنى ئۇنۇتىدۇ. بۇ ھالەتتە ئۇ چۈش ۋە پەردە ئارقىلىرىنى كۆرەلەيدۇ. بۇ خىل مۇراقەبە مەقامى ئارقىلىق بەندە ئاللاھنىڭ خەلىپىسىلىك مەقامىغا يېتەلەيدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن يوگا قائىدىلىرىنى ۋە ئولتۇرۇشلىرىنى قىلىشى كېرەك ئەمەس. دېمەك بۇ يوگا ۋە بۇتپەرەسلىك ۋە كۇفۇر قىلمىشلار بىلەن ھېچ ئالاقىسىز.

ئۇنداق بولغانىكەن، يۇقىرىقى تەسەۋۋۇف مۇراقەبەسىنى مېدىتاسيون دەپ ئاتىسۇن ياكى ئاتىمىسۇن، ئۇنىڭغا كۇفۇر ۋە شىرك ئېتىقاد، مەلۇم شەكىلدە ۋە ئۇسۇلدا ئولتۇرۇپ ئادا قىلىشتەك براخمانىزم بىلەن بۇددىزم قائىدە – تەرتىپلىرى ئارىلاشسا، ئۇنىڭ ھۆكمى يوگا مېدىتاسيونىغا ئوخشاش كۇفۇر ۋە ئازغۇنلۇق بولىدۇ. پەقەت ئارىلاشمىسا ئاندىن يوگا بىلەن ئالاقىسىز تەسەۋۋۇف مۇراقەبەسىدىن ئىبارەت مۇباھ ئىش بولىدۇ. ئەگەر بۇنداق بولغىنىدا نەتىجىدە بۇ يوگا مېدىتاسيونى قائىدە – تەرتىپ ۋە پرىنسىپلىرىغا زىت بولىدۇ- دە ئۇنى «سۇفىي مېدىتاسيونى» دەپ ئاتىۋېلىش ئۇنى يوگا مېدىتاسيونى بىلەن چېتىپ قويۇشقا ۋە خاتا چۈشىنىشكە سەۋەب بولىدۇ. شۇڭا، ئۇنى ئۆز ئىسمى بىلەن «مۇراقەبە» دەپ ئاتاش كېرەك. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

154 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئابدۇلئەزىز دوكتۇر، قانداق ئەھۋالىڭىز؟ ئاللاھ سالامەت قىلسۇن!. بىزنىڭ مەككە – مەدىنەدىكى دۇكاندا ۋە باشقا پۈتۈن دۇكانلاردا توك قاچىلاپ قوللىنىلىدىغان تاماكا تۇتاشتۇرىدىغان چاقماق سېتىلىۋاتىدۇ، ھاجىلاردا بۇ خىل چاقماقنى ھەدىيەلىك ئۈچۈن ئىسىم يازدۇرۇپ سېتىۋېلىش دولقۇنى قوزغالدى. بۇنى ساتساق گۇناھ بولامدۇ؟ تەپسىلىي جاۋاب بېرىلسە بىلىۋالساق، ئاللاھ رازى بولسۇن!

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. تىنچلىق ئەلھەمدۇلىللاھ. ئىستېمال قىلغۇچىلارغا ۋە ئەتراپتىكىلەرگە زىيانلىق ئىكەنلىكى، پۇل – مالنى زايە قىلغانلىق ئىكەنلىكى ئىسپاتلانغانلىقى ۋە ئىنساننىڭ ئۆزىگە زۇلۇم سالغانلىقى بولىدىغانلىق جەھەتتىن تاماكا چېكىش ھارامدۇر. ئاللاھ تائالا: ﴿ئۆزۈڭلارنى ئۆلتۈرمەڭلار! ئاللاھ ھەقىقەتەن سىلەرگە ناھايىتى مېھرىباندۇر﴾(4/«نىسا»: 29) دېگەن. يەنە ﴿ئۆزۈڭلارنى ھالاكەتكە تاشلىماڭلار!﴾(2/«بەقەرە»: 195) دېگەن. پەيغەمبر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «ئۆزىگە ۋە ئۆزگىلەرگە زىيانكەشلىك قىلىش يوق» دېگەن. يەنە پۇل – مالنى زايە قىلىۋېتىشتىن توسقان. بۇنىڭغا ئاساسەن، تاماكا تۇتاشتۇرۇشقىلا قوللىنىلىدىغان چاقماقنى ئىشلەپ چىقىرىش، بازارغا سېلىش، يۆتكەش ۋە سېتىش ھارام بولىدۇ. ئۇنىڭدىن تاپقان كىرىممۇ ھارام بولىدۇ. باشقا جايلاردا بۇ ھارام بولغانىكەن، ئۇلۇغ دىيار بولمىش ھەرەمدە بۇنى سېتىش گۇناھنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرىدۇ. ئاللاھنىڭ بەيتىگە ھەج – ئۆمرىگە بارغانلارنىڭمۇ بۇ تۈرلۈك ھارام نەرسىنى باشقىلارغا ھەدىيە ئېلىشى ھاجىلىق سۈپەتكە ياراشمايدىغان قىلمىش بولۇشنىڭ ئۈستىگە، ھارامغا تەشۋىق، ھارامنى قولايلاشتۇرۇشتۇر. نەتىجىدە، ساتقۇچىمۇ، ھەدىيە ئالغۇچىمۇ گۇناھ ۋە زۇلۇمغا ھەمكارلاشقان بولىدۇ. ھەقتائالا: ﴿گۇناھقا ۋە زۇلۇمغا ياردەملەشمەڭلار! ئاللاھ (نىڭ ئازابى) دىن قورقۇڭلار! ئاللاھنىڭ ئازابى ھەقىقەتەن قاتتىقتۇر﴾(5/«مائىدە»: 2) دەيدۇ. بۇ قىلمىشلارنى سادىر قىلغانلار تەۋبە قىلىشقا ئالدىرىغاي! ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

155 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم. دىنىمىزدا ئوغرىلىق قىلغانلار خەلقى ئالەم ئالدىدا قولىنى كېسىپ ئىبرەت قىلىنىدىكەن. ھازىر ئۇ ئىشلار يوق، ئەمما بەزىلەر كەسپىي ئوغرىلارنى خەلقى ئالەمگە ئىسپاتلىق تونۇتۇپ قويۇش ئابرويىنى تۆككەنلىك دەيدىكەن. ئەجىبا، كەسپىي ئوغرىلار پاش قىلىنماي كىشىلەرنىڭ مال – مۈلكىنى ئوغرىلاپ يەۋەرسە، ئۇنى يوشۇرۇش كېرەكمۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. نەبىي سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ: «كىمكى بىر مۇسۇلماننىڭ ئەيىبىنى ياپسا، قىيامەت كۈنى ئاللاھ ئۇنىڭ ئەيىبىنى ياپىدۇ» دېگەن كۆرسەتمىسىگە ئاساسەن، مۇھتاجلىقتىن ياكى نادانلىقتىن ئوغرىلاپ سالغانلارنى رەسۋا قىلماي يۆگەش مۇستەھەب بولۇپ، ئۇلارنى خەلقى ئالەم ئالدىدا رەسۋا قىلىش ئۇلارغا ئازار بەرگەنلىك، ئىنسانىي ئىززەت – ئابرويىغا تەگكەنلىك ۋە تەۋبە قىلىشىنى قىيىنلاشتۇرغانلىق بولىدۇ. ئۇنداق قىلىش مۇسۇلماننىڭ ئەخلاقىغا ۋە ئادەمگەرچىلىككىمۇ تاقىشىدۇ. ئەمما، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغانلىقتىن دەردىنى تۆكۈش مەقسىتىدە كەسپىي ئوغرى، قويمىچىلارنى جازالايدىغان ئورۇنلارغا مەلۇم قىلىش بولسا ئاللاھ تائالانىڭ: ﴿زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىدىن باشقىلار ئۈچۈن يامان سۆزنى ئاشكارا قىلىشنى ئاللاھ ياقتۇرمايدۇ﴾(4/«نىسائ‍»: 148)، ﴿يەنە ئۇلار تاجاۋۇزغا ئۇچرىغىنىدا ئىنتىقام ئېلىپ تۇرىدىغانلاردۇر﴾(42/«شۇرا»: 39) دېگەن سۆزلىرىگە ئاساسەن جائىز ۋە مۇستەھەب بولۇپلا قالماي، ھەتتا گېزى كەلگەندە باشقىلارغا زىيان ئۇرۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، خەلقنى ئاگاھلاندۇرۇش زۆرۈرىيىتى تېپىلغىنىدا ۋاجىب بولىدۇ. بۇ ئۆز نۆۋىتىدە ئوغرى، قويمىچىلار ئۈچۈن ئىسلاھ بولۇشىمۇ مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ قازى جازانىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە رەسۋا قىلىشقا ھۆكۈم چىقارمىغان ئەھۋالدا، مۇناسىۋەتسىز كىشىلەرنىڭ يۇقىرىقى مەقسەتلەردىن باشقا تۈرلۈك غەرەزلەردە ئوغرىلارنىڭ رەسىم – ۋىديولىرىنى تارقىتىپ تىل – ھاقارەت ياغدۇرۇشى، ئۇلارنىڭ ئابرويىنى خاھلىغانچە تۆكۈشى توغرا ئەمەس. بۇنىڭ جەمئىيەتكە يامان تەسىرى بولىدۇ. بولۇپمۇ ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ تەسىرى زور بولۇۋاتقان بۈگۈنكىدەك كۈنلەردە خاتا مەلۇماتقا ئاساسەن بىرىنى رەسۋا قىلىپ قالسا، كېيىن ئۇ خاتالىقىنى تۈزىتىشمۇ قىيىن. شۇڭا، بۇنىڭدا قازى ياكى سوتچىنىڭ ئىسپاتقا تايانغان ھۆكۈم – جازاسى ئاساس قىلىنىشى، مەقسەتمۇ توغرا بولۇشى ۋە ئالاھىدە دىققەت قىلىنىشى ئىنتايىن زۆرۈر. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

156 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم. مەلۇم ئەر – ئايال پەرزەنت كۆرمىگەنلىكتىن، ئەرنىڭ ئۇرۇقى بىلەن سۈنئىي ئۇرۇقلاندۇرۇش ئۇسۇلى بويىچە ھامىلىدار بولۇپ بىر پەرزەنت كۆرگەن. مەلۇم مۇددەتتىن كېيىن ئەر ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئايالى يەنە بىر پەرزەنت كۆرۈشنى ئارزۇ قىلىپ بۇرۇنقى ئۇرۇقلاندۇرغان دوختۇرخانىغا بارسا، ئېرىنىڭ بۇرۇنقى قېتىمدا ساقلاپ قويۇلغان ئۇرۇقى ئارقىلىق ئۇرۇقلاندۇرۇپ قويۇش مۇمكىنچىلىكى بارلىقى ئېيتىلغان. بۇ تەرىقىدە ئۆلۈپ كەتكەن ئېرىنىڭ ئۇرۇقى بىلەن پەرزەنت كۆرسە بولامدۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام. بەزىبىر ئەھۋاللاردا تۇغماسلىق ياكى پەرزەنت كۆرەلمەسلىك سەۋەبىنى پەقەتلا ئەرنىڭ ئىسپېرمىسىدىكى ئۇرۇق بىلەن ئايالنىڭ تۇخۇمچىسىنى بالىياتقۇ سىرتىدا شېشىدە بىرلەشتۈرۈپ تەن سىرتىدا ھامىلە يەنى «پروبىركا بوۋىقى» يېتىشتۈرۈپ، ھامىلىنى ئايالنىڭ بالىياتقۇسىغا كۆچۈرۈپ بالىنى تۇغدۇرۇش ئارقىلىقلا داۋالىغىلى بولىدۇ. بۇ داۋالاشتا ئېشىپ قالغان ئۇرۇقلار كېيىنچە پايدىلىنىش ئۈچۈن ئالاھىدە توڭلاتقۇدا ساقلىنىدۇ.

شەرئىي ھۆكۈمگە كەلسەك، «ئىسلام فىقھى ئاكادېمىيەسى» ۋە «ئىسلام تەتقىقات ئاكادېمىيەسى» قاتارلىق ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەڭ ئالىي كوللېكتىپ پەتۋا ئورگانلىرىنىڭ بۇ خۇسۇستىكى قارارلىرىدا كەلگىنىدەك، بۇ خىل داۋالاش زۆرۈر تېپىلغاندا ئۇرۇق شۇ ئايالنىڭ ئېرىنىڭ ئۇرۇقى، تۇخۇمچىمۇ شۇ ئەرنىڭ ئايالىنىڭ تۇخۇمچىسى، تۇخۇمچە ۋە ئۇرۇق ئېلىنغان ۋاقىت بىلەن ئىشلىتىلگەن ۋاقىت شەرئىي نىكاھ ھالىتى بولۇشى، ئىككى تەرەپنىڭ رازىلىقى، كېيىن تۆرەلمە كۆچۈرۈلگەن بالىياتقۇمۇ شۇ ئەرنىڭ ئايالىنىڭ بالىياتقۇسى بولۇش شەرتى بىلەن جائىز بولىدۇ.

مەزكۇر داۋالاشتىن ئېشىپ قالغان ئۇرۇقنى ۋە تۇخۇمچىنى، شۇنداقلا تۆرەلمىلەرنى ساقلاش، بولۇپمۇ ئەر ۋە ئايالنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ساقلاش ئۇرۇق، تۇخۇمچە ۋە تۆرەلمىلەرنىڭ سەۋەنلىكتىن ياكى قەستەن باشقىلارنىڭكىگە ئارىلىشىپ كېتىشىگە ياكى سېتىلىپ ئىنسانلىقنىڭ ھۆرمىتىنىڭ يوقۇلۇشىغا ۋە باشقا تۈرلۈك ئىجتىمائىي، ئەخلاقىي پاراكەندىچىلىككە يول ئاچىدۇ.

شۇنداقلا ئەرنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ساقلانغان ئۇرۇقنى، ئايالنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ساقلانغان تۇخۇمچىنى ئىشلىتىپ پەرزەنت كۆرۈش ھەم ھارام بولىدۇ. ئۇنىڭدىن تۇغۇلغان پەرزەنتنىڭ نەسەبىمۇ ئۇ ئەرگە تۇتاشماي، ۋەلەدىزىنادەكلا بولىدۇ. چۈنكى، ئۆلۈم بىلەن شەرئىي نىكاھ ئاياغلاشقان بولۇپ، ئۇ ئۇرۇق ئۇ ئايالغا نىسبەتەن يات بىر ئەرنىڭ ئۇرۇقى، تۇخۇمچىمۇ ئۇ ئەرگە نىسبەتەن يات بىر ئايالنىڭ تۇخۇمچىسىدۇر. نەتىجىدە بۇ قىلمىش ئىنسان فىترىتىنىڭ ۋە نەسەبىنىڭ بۇلغىنىشىغا ئېلىپ بارىدۇ. نىكاھنىڭ ئۆلۈم بىلەن ئاخىرلاشقانلىقىنىڭ ئىسپاتى شۇكى، مۇبادا ئايال ئۆلسە، ئېرى ئۇ ئايالنىڭ ھەمشىرىسى ياكى ھاممىسىنى نىكاھلاپ ئالالايدۇ. ئەگەر بۇرۇنقى نىكاھى ئۆلۈم بىلەن ئاخىرلاشمايدىغان بولسا ئىدى، ئۇلارنى نىكاھلاپ ئالالمايتتى.

يەنە كېلىپ بۇ خىل داۋالاش پەرزەنت كۆرەلمەسلىك سەۋەبىدىن جائىز قىلىنغان بولۇپ، ئېرى تۈگەپ كەتكەن ئايال كېيىن باشقا بىر ئەرگە نىكاھلىنىپ شۇ ئەردىن پەرزەنت كۆرەلەيدۇ. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

157 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك ئۇستاز! پات يېقىندا ئايالىم يەڭگىمەكچى، ئالدىنقى بالىلارنى ئاتايىن ئايال دوختۇرلارلا بار شەخسىي دوختۇرخانىدا تۇغقان ئىدى، تۈركىيەدە يېقىنقى بىر نەچچە يىللىق پەۋقۇلئاددە باھا ئۆسۈش سەۋەبلىك دۆلەت دوختۇرخانىسىنى تاللاشنى ئويلاشقان ئىدۇق، لېكىن ئىزدەنسەك نورمال تۇغۇتتىمۇ يۇقىرى ئېھتىمالدا ئەر دوختۇر كىرىپ قېلىشى مۇمكىن ئىكەن. ئەگەر ئوپېراتسىيەلىك تۇغۇت بولۇپ قالسا ئىنتايىن يۇقىرى ئېھتىمالدا ئەر دوختۇر كىرىدىكەن، ئۇنىڭسىزمۇ ناركوز دوختۇرى، ھەمشىرە دېگەندەكلەردە ئەرلەرنىڭ بولۇپ قېلىشىدىن ساقلىنىش مۇمكىناتى يوققا يېقىن ئىكەن. مۇشۇنداق ئەھۋالدا ھەقسىز بولغانلىقى ئۈچۈنلا دۆلەت دوختۇرخانىسىدا تۇغۇشنى تاللاشقا بولامدۇ؟ ياكى ئىقتىسادنىڭ ئامالىنى قىلىپ شەخسىي دوختۇرخانىغا بېرىش ۋاجىبمۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانالار جانابى ئاللاھقا بولسۇن، دۇرۇد ۋە سالاملار پەيغەمبىرىمىزگە، ئۇ زاتنىڭ ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا، ئەسھابلىرىغا ۋە ئۇ زاتقا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە بولسۇن!

بەزى ئاياللارنىڭ كاللىسىغا «ئەر دوختۇر ئايال دوختۇردىن ئۇستا»، «ئەر دوختۇرنىڭ قولى يېنىك بولىدۇ» دېگەندەك خاتا قاراش جايلاشقان بولۇپ، بۇنى ئاياللارنىڭ ئاياللارنى تۆۋەن كۆرۈشى دەپ قاراشقىمۇ بولىدۇ. ئەمەلىيەتتە گاھىدا ئايال دوختۇر ئۇستىراق بولۇشىمۇ مۇمكىن.

ئەسل قائىدە بويىچە ئەر دوختۇرنىڭ يات ئايالنىڭ ئەۋرىتىگە قارىشى، قول تەگكۈزۈشى ۋە تۇغدۇرۇشى ھالال بولمايدۇ. چۈنكى، نامەھرەملەرنىڭ ھۆكمى ئېنىقتۇر. ئەمەلىيەتتە، ئەلمىساقتىن بېرى تۇغۇت ئاياللار تەرىپىدىن ئورۇندالغان، «تۇغۇت ئانىسى» دېگەن خاس ئىسىممۇ دەل شۇنىڭ بىلەن باغلىق، ھېچكىم «تۇغۇت ئاتىسى» دەپ ئاڭلاپ باقمىغان بولسا كېرەك. تۇغۇتتىن ئىبارەت ئالاھىدە ئەھۋالدا تولغىقى تۇتقان ئايالنىڭ ئەۋرىتىگە ئايال دوختۇرنىڭ قارىشى ۋە تېگىشى يەڭگىلرەك بولۇپ، ئېھتىياج ئايال دوختۇر بىلەن قامدىلىدۇ. شۇڭا، ئايال دوختۇر تېپىلماسلىق، جىددىي قۇتقۇزۇش ئۈچۈن چارىسىز قېلىش ۋە ئايال دوختۇرنىڭ ھەققىنى ئۆتنە يېرىم قىلىپ بولسىمۇ تەييارلىيالماسلىقتەك ئالاھىدە بىر زۆرۈرىيەت تېپىلمىغان تۇغۇتلاردا، بولۇپمۇ مۇۋاپىق باھادا تۇغدۇرىدىغان ئايال دوختۇرلار تېپىلىدىغان تۈركىيەدەك دىيارلاردا ھامىلىدارلارنىڭ ئەر دوختۇرغا كۆرۈنۈشى ۋە ئەر دوختۇر تۇغدۇرىدىغان دوختۇرخانىلاردا تۇغۇشى جائىز بولمايدۇ.

بۇنىڭدىكى ئاساس ئاللاھ ئەززە ۋەجەللەنىڭ: ﴿مۇئمىن ئەرلەرگە ئېيتقىنكى، ھارامغا تىكىلىپ قارىمىسۇن، ئەۋرەتلىرىنى ساقلىسۇن﴾(24/«نۇر»: 30) ۋە ﴿يەنە مۇئمىن ئاياللارغا ئېيتقىنكى، ھارامغا تىكىلىپ قارىمىسۇن، ئەۋرەتلىرىنى ساقلىسۇن﴾(24/«نۇر»: 31) دېگەن ئەمرىدۇر. فىقھىي قائىدەدە: «زۆرۈرىيەت چەكلەنگەننى مۇباھ قىلىدۇ» ۋە «زۆرۈرىيەت ئۈچۈن قىلىنغان رۇخسەت زۆرۈرىيەت مىقدارىدا بولىدۇ» دېيىلگەن.

بۇنىڭغا ئاساسەن، دۆلەت دوختۇرخانىسىدا ئايال تۇغۇت دوختۇرى تېپىلمىغان ياكى ئايال دوختۇرنى تاللاش ئىمكانىيىتى بولمىغان ئەھۋالدا شەخسى دوختۇرخانىلاردىكى ئايال دوختۇرغا بېرىشقا قۇربى يېتىدىغان ئەرنىڭ ئايالىنى ئەر دوختۇرغا ئاپىرىشى توغرا بولمايدۇ. چۈنكى، ئايالىنىڭ نومۇسى مال – دۇنيادىن قىممەتلىكتۇر.

ئىلاجسىزلىق بۇنىڭدىن مۇستەسنا، ئەلبەتتە. ھەقتائالا ئېيتىدۇ: ﴿كىمكى ئۆز ئىختىيارىچە ئەمەس، ئىلاجسىزلىقتىن مەجبۇر بولۇپ قالسا، ئۇنىڭغا ھېچ گۇناھ بولمايدۇ. ھەقىقەتەن ئاللاھ ناھايىتى مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر، ناھايىتى مېھرىباندۇر﴾(2/«بەقەرە»: 173).

بۇ ۋەجدىن، مۇسۇلمان دوختۇر ئايال تېپىلمىسا، كافىر ئايال دوختۇر، كافىر ئايال دوختۇرمۇ تېپىلمىسا ئاندىن مۇسۇلمان ئەر دوختۇر، ئۇمۇ تېپىلمىغاندا ئاندىن كافىر ئەر دوختۇرغا ئىلاجسىزلىقتىن بارىدۇ. ئوپېراتسىيەدە ناركوز دوختۇرىمۇ ئوخشاش.

يۇقىرىقى تەرتىپ ئۆز نۆۋىتىدە ئاللاھ تائالانىڭ: ﴿شۇڭا، ئاللاھتىن تاقىتىڭلارنىڭ يېتىشىچە قورقۇڭلار! (ۋەزىنى) ئاڭلاڭلار، (ئەمرىگە) ئىتائەت قىلىڭلار، سەرپ قىلىڭلار، (بۇ) ئۆزۈڭلار ئۈچۈن پايدىلىقتۇر، كىمكى نەپسىنىڭ بېخىللىقىدىن ساقلىنىدىكەن، ئۇ مەقسىتىگە ئېرىشكۈچىدۇر﴾(64/«تەغابۇن»: 16) دېگەن ئەمرىنىڭمۇ تەقەززاسىدۇر. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

158 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم. تاراتقۇلاردا «ئەتە مىئراج كۈنى روزا تۇتۇڭ، كېچىسىدە تەھەججۇد ئوقۇڭ» دېگەندەك تەشۋىقاتلار بولۇۋاتىدۇ. شۇنداق قىلىش ھەققىدە دىنىمىزدا كۆرسەتمە بارمۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام. ئىسراﺋ‍‍ ۋە مىئراج مۇئجىزىسى ئاللاھ تائالانىڭ پەيغەمبىرى مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنى مەككەدىكى مەسجىدۇلھەرامدىن فەلەستىندىكى قۇدۇس شەھرىدىكى مەسجىدى ئەقساغا كېچىسى ئېلىپ بارغاندىن كېيىن، ئۇ زاتنىڭ جىبرىل ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەمراھلىقىدا مەسجىدى ئەقسادىن ئاسمانلارغا ئۆرلىشى، بەش ۋاقىت نامازنىڭ پەرز قىلىنىشى ۋە جەننەت بىلەن دوزاخ، پەرىشتە، ئەنبىيا، بەيتۇلمەئمۇر كەبى پەرۋەردىگارىنىڭ قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان بۈيۈك ئالامەتلەرنى كۆرۈشى ۋە سىدرەتۇل مۇنتەھاغا قەدەر ئۆرلىشىدىن ئىبارەت كاتتا مۇئجىزەدۇر. بۇ مۇئجىزىنىڭ نەبىي سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ھىجرەت قىلىشتىن ئەڭ ئاز بىر يىل بۇرۇن يۈز بەرگەنلىكىدە ئالىملار ئوتتۇرىدا قاراش ئوخشاشماسلىقى بولمىسىمۇ، ئېنىق ئاي – كۈنىنى بېكىتىشتە قاراشلىرى پەرقلىق. «رامازاندا ياكى رەبىييەل ئەۋۋەلدە» دېگەنلەر بولغىنىدەك، «27 – رەجەب كېچىسى» دەپ بېكىتكەنلەرمۇ بولغان. بىرەر قاراش بويىچە ئۇ كۈننى مەلۇم بىر كۈنگە بېكىتكەن تەقدىردىمۇ، رەسۇل ئەكرەم سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ئۇ كۈندە روزا تۇتقانلىقى ياكى ۋەياكى ئۇ كۈننىڭ كېچىسىدە تەھەججۇد ئوقۇغانلىقى ياكى بۇيرۇغانلىقى ھەققىدە مەلۇمات يوق. شۇڭا، ئۇ كۈندە روزا تۇتۇش كىشىنىڭ نەپلە روزا تۇتۇشىغا ئۇدۇل كېلىپ قالسا، تۇتسا بولىدۇ. بولمىسا، دىنىمىزدا بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئالاھىدە روزا تۇتۇش ياكى ئالاھىدە نەپلە ناماز، تەجەججۇد نامىزى ئوقۇش يوقتۇر. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

159 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم. ئامېرىكىنىڭ بەزى شىتاتلىرىدا مەسجىدلەر يېتىشمەسلىك، مەسجىد بولسىمۇ جامائەت سىغماسلىق ياكى كىشىلەرنىڭ ئىش ۋاقتى بىلەن جۈمەنىڭ ۋاقتى دوقۇرۇشۇپ قېلىش دېگەندەك سەۋەبلەر بىلەن بىر مەسجىدتە بىر جۈمە كۈنىدە ئۈچ قېتىم (پېشىننىڭ ۋاقتى كىرگەندىن تارتىپ ئەسىرنىڭ ۋاقتى كىرگۈچى بىر سائەتتىن ئارىلىق قالدۇرۇپ بۆلۈپ) جۈمە نامىزى ئوقۇلىدىكەن، بۇنداق قىلىش جائىزمۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام. فىقھىي ھۆكۈمدە مەلۇم شەھەر ياكى كەنت ئاھالىسىنىڭ بىر جامەدە يەنى جۈمە ئوقۇلىدىغان بىر مەسجىدتە جەم بولۇپ بىر جامائەتتە جۈمە ئوقۇشى ئەسل قائىدە بولسىمۇ، شەھەر مەھەللىلىرى كېڭىيىپ، جامائەت سىغماسلىق، بىر ۋاقىتتا جەم بولالماسلىقتەك ئېھتىياج تۈپەيلى بىرقانچە جامەدە ئوقۇلۇشى جائىز بولغىنىدەك، بەش ۋاقىت نامازنىڭ زىددىيەت ۋە بۆلۈنۈش پەيدا قىلمايدىغان ئەھۋال ۋە مەسجىدلەردە بىرنەچچە قېتىم جامائەت بولۇپ ئوقۇشى ھەم جائىز بولغاندۇر.

بۇنىڭغا قىياسەن، غەرب ئەللىرىدە بەزىبىر جامەلەر نامازخانلارنى تولۇق سىغدۇرالماسلىقى ياكى ھەممە ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ بىرلا سائەتتە دەم ئالالماسلىقى ياكى جامە ئەتراپىدىكى يول، مەيدانلاردا ناماز ئوقۇشنىڭ چەكلەنگەنلىكىدەك ئورۇنلۇق ئۆزرىلەر تېپىلغىنىدا، جۈمە نامىزى، خۇتبىسى ۋە مۇسۇلمانلار جامائىتىنىڭ ھەپتىدە بىر بولسىمۇ يىغىلىشى قاتارلىق پەزىلەتلەردىن بەھرىمەن بولۇش ئېھتىياجى تۈپەيلى جۈمە نامىزىنى بىر جامەدە بىرنەچچە قېتىم ئوقۇشى جائىزدۇر. چۈنكى، جۈمە نامىزىمۇ باشقا بەش ۋاقىت نامازغا ئوخشاش پەرز نامازدۇر. ئۇنىڭدىن كۆزلەنگەن مۇسۇلمانلار جامائىتىنىڭ بىر يەرگە جەم بولۇشى، مەزكۇر ئۆزرىلەر سەۋەبلىك بىرقانچە جامائەت بولۇش بىلەنمۇ ۋۇجۇدقا چىقىدۇ. بۇ ئۆز نۆۋىتىدە ۋاقىت قىسلىقىنى ئورۇن قىسلىقىغا قىياسمۇ بولىدۇ.

گەرچە سەلەفلىرىمىز ۋە ئىلگىرىكى ئالىملىرىمىز ئېھتىياجى بولمىغانلىقتىن جۈمە نامىزىنى بىر جامەنىڭ ئۆزىدە تەكرار ئوقۇش مەسىلىسىگە دۇچ كەلمىگەن ۋە بۇ ھەقتە توختالمىغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ يۇقىرىقى ئىككى مەسىلىدىكى رۇخسىتى بۇ مەسىلىدىمۇ رۇخسەت قىلىنىشنى تەقەززا قىلىدۇ. چۈنكى، جۈمە نامىزى پەيغەمبىرىمىز سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ۋە خەلىپىلىرى زامانىدا ھەربىر شەھەر ۋە كەنتتە بىرلا جامەدە ئوقۇلغان. بۇ شۇنداق قىلىشنىڭ ئەڭ مۇكەممەل ۋە ئەۋزەللىكىنى كۆرسەتسىمۇ، بىرقانچە ئورۇندا ئوقۇشنىڭ چەكلىنىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەيدۇ. شۇڭلاشقا، كېيىنچە شەھەرنىڭ كېڭىيىشى ۋە نوپۇسنىڭ ئاۋۇشى سەۋەبلىك مۇسۇلمانلار جۈمە نامىزىنى بىر شەھەردە بىرنەچچە جامەدە ئوقۇشنى جائىز دېگەن.

ئەلۋەتتە بىر شەھەردىكى جىمى مۇسۇلمانلارنىڭ جۈمە نامىزىنى بىر جامائەتتە ئوقۇشى مۇمكىن بولمىغىنىدا، تاقەتنىڭ يېتىشىچە تىرىشچانلىق قىلىش ۋە جۈمە نامىزىنىڭ ئارتۇقچىلىقلىرىدىن مەھرۇم قالماسلىق يۈزىسىدىن ئايرىم – ئايرىم خۇتبە، ئايرىم – ئايرىم ئىمام بىلەن ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى… جامائەت بولۇپ ئوقۇسا بولىدۇ. بۇ جامائەتلەرگە قاتنىشالمايدىغانلار جۈمەنىڭ ئورنىغا تۆت رەكئەت پېشىن ئوقۇماي چارە يوق. بۇ يەردە شۇنىمۇ ئەسكەرتىپ قويۇش كېرەككى، جۈمە ئوقۇپ بولغان ئىمامغا يەنە بىر جامائەتنىڭ ئىقتىدا قىلىپ جۈمە ئوقۇشى بەزى مەزھەبلەردە پەرز ئوقۇغۇچىنىڭ نەپلە ئوقۇغۇچىغا ئىقتىدا قىلىشى دەپ چەكلىنىدۇ. باشقا سالاھىيەتلىك ئىمام تېپىلمىغىنىدا «جائىز» دېگەن قاراشنى تۇتماي بولمايدۇ. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

160 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! ئېشەكنىڭ سۈتى ئۆپكە كېسەلنىڭ دورىسى دەپ ئىچىلىدىكەن، بۇنى ئىستېمال قىلىشنىڭ ھۆكمىنى بايان قىلىپ بەرسىڭىز.

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام. سەھىھەيندىكى ھەدىسلەردە: «رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم يەرلىك ئېشەك گۆشىنى ھارام قىلغان» ۋە «چۈنكى ئۇ پاسكىنىدۇر» دەپ جاكارلاتقان.

«سۈتنىڭ ھۆكمى گۆشكە تەۋە» دەپ قارىغاچقا، كۆپچىلىك ئالىملار ئېشەك سۈتى گۆشىگە ئوخشاش نىجىس، شۇڭا ئۇنى ئىستېمال قىلىش ھارام، دەپ قارىغان. شۇنداقتىمۇ، ئۆپكە تۇبېركۇليوز، يۆتەلگە ئوخشاش بەزىبىر كېسەللىكلەرگە دورا سۈپىتىدە ئىستېمال قىلىش «زۆرۈرىيەتلەر ھارامنى مۇباھ قىلىدۇ» دېگەن قائىدە بويىچە، ئىشەنچلىك دوختۇرنىڭ كۆرسەتمىسىدە ئۇنىڭدىن باشقا ئۈنۈملۈك دورا تېپىلماسلىق شەرتى بىلەن مۇباھ بولىدۇ. لېكىن، كۈنىمىزدىكى تېببىي پەن تەرەققىياتىدا بەزى كېسەللىكلەر ئۈچۈن ئىنتايىن ئۈنۈملۈك ھالال دورىلار مەۋجۇت. شۇڭا:، ئېشەك سۈتىدىن باشقا چارە يوقلۇقى تەكشۈرۈپ بېقىشقا تېگىشلىك مەسىلە.

ئەگەر سوپۇن، گىرىم بۇيۇملىرى ياكى دورىدەك باشقا بىر ماددا ياساش جەريانىدا ئېشەك سۈتى خىمىيىلىك پىششىقلاپ ئىشلىنىپ، ئەسل خۇسۇسىيىتىنى يوقىتىپ، باشقا بىر ماددىغا ئايلانسا، نىجىسلىق ماھىيىتى ئۆزگەرگەنلىكتىن ھۆكمى كۆتۈرۈلۈپ كېتىدۇ ۋە ئۇنى ئىشلىتىش ۋە ئىستېمال قىلىش جائىز بولىدۇ. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

161 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! يېقىندا ۋەتەندىكىلەردىن مۇنداق بىر سوئال كەلدى: ھازىر ۋەتەندىكى تويلاردا نىكاھ ئوقۇش چەكلەندى، نىكاھ ئوقۇيدىغانلارمۇ قالمىدى، ئوقۇيالايدىغانلارمۇ قورقۇپ نىكاھ ئوقۇپ قويالمايدۇ. بۇ ئېغىر ئەھۋالدا بىزنىڭ تويىمىز نىكاھسىز داۋام قىلىۋاتماقتا. شەرىئەتتە بۇنىڭغا قانداق ھۆكۈم بار؟ ئۆزىمىزنىڭ نىكاھىنى ئۆزىمىز ئۆزئارىمىزدا ھېچكىمگە دېمەي ئوقۇۋالساق جائىزمۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام. خىتتاي تاجاۋۇزچىلىرىنىڭ ئىشغالى ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ چارىسىزلىكى سەۋەبلىك ئىبادەت ۋە مۇقەددەس رىشتە بولمىش نىكاھنى شەرئىي ئۇسۇلدا ئوقۇش مۇمكىن بولمايۋاتقان بۇ ئېغىر كۈنلەردە تاجاۋۇزچى خىتتاي خەلق ئىشلار دائىرىلىرىدە بىر – بىرى بىلەن نىكاھلىنالايدىغان ئىككى مۇسۇلماننىڭ رەسمىي توي خېتى ئېلىش رەسمىيەتلىرى شەرئىي نىكاھ ئورنىدا كۈچكە ئىگە بولىدۇ ۋە ئىككىيلەن شەرئىي نىكاھلانغان ئەر – خوتۇن بولىدۇ. نەتىجىدە بۇنىڭغا نەپىقە، نەسەب ۋە مىراس قاتارلىق شەرئىي نىكاھ ئەھكاملىرى ئەگىشىپ كېلىدۇ.

بۇنىڭ ئاساسى تۆۋەندىكىچە:

1. توي خېتى ئېلىش رەسمىيىتى جىمى ئالىملارنىڭ بىردەك قارىشىدا شەرئىي نىكاھنىڭ ئاساسلىق قىسمى (رۇكنى) بولغان «ئالدىم – تەگدىم» ياكى «توي قىلىشنى قوبۇل قىلدىم» دېگەندەك ئىككى تەرەپنىڭ رازىلىقىغا دالالەت قىلىدىغان قوبۇل ئىپادىسىدۇر.

2. توي خېتى رەسمىيىتىنى بېجىرىدىغان كاتىب ۋە خىزمەتچىلەر مۇسۇلمانلاردىن بولسا، (ئىككى) مۇسۇلمان گۇۋاھچى بار بولىدۇ. مۇسۇلمانلاردىن بولمىغان تەقدىردىمۇ زۆرۈرىيەت جەھەتتىن 5/«مائىدە» سۈرىسى: 29 – ئايەتتىكى سەپەر ئۈستىدە كافىرلارنىڭ مۇسۇلمانلارنىڭ ۋەسىيەتلىرىگە گۇۋاھچى بولۇشىنىڭ جائىزلىقىغا قىياسەن، كافىر خىزمەتچىلەر ئىككى مۇسۇلمان گۇۋاھچىنىڭ ئورنىدا تۇرىدۇ. بۇ رەسمىيەتلەر بىلەن ئىككى گۇۋاھچىدىن كۆزدە تۇتۇلغان نىكاھنى يوشۇرماسلىق، ئېلان قىلىش، ھەق – ھوقۇقنى قوغداش قاتارى مەقسەتلەر ۋۇجۇدقا چىقىدۇ. شۇنداقتىمۇ رەسمىيەتكە ئۇرۇق – تۇغقانلاردىن ئىككى ئەر كىشى بىللە بارسا، گۇۋاھچى مەسىلىسى ھەل بولۇپ كېتىدۇ.

3. قىز / ئايال تەرەپنىڭ ئىگە – چاقىسى بولمىش «ئاتىسى، تاغىسى ۋە ئاكىسى…» دېگەندەك ۋەلىيسى ھەنەفىي مەزھەبتە شەرت قىلىنمىغاچقا، ۋەلىي رەسمىيەت سورۇنىغا كېلەلىسە ياخشى، كېلەلمىسىمۇ نىكاھقا تەسىر يەتكۈزمەيدۇ.

4. مەھر يەنى تويلۇق نىكاھنىڭ شەرتى ئەمەس، بەلكى توغرا نىكاھنىڭ نەتىجىسىدە ۋاجىب بولغان ھەقتۇر. مەھر توي رەسمىيىتى بېجىرگەندە تىلغا ئېلىنمىسىمۇ، ئۇنى تويدىن ئىلگىرى ياكى كېيىن بەرسە ۋاجىب ئادا بولىدۇ.

5. «توي خېتى رەسمىيىتىدە نىكاھنىڭ شەرتلىرى تولۇق تېپىلماي قالىدۇ» دېيىلگەن تەقدىردىمۇ، توي قىلىش ۋە ئۆيلىنىش زۆرۈرىيىتى، زورلىنىش ۋە جازالىنىشتىن قورقۇش قاتارلىق ئېغىر شەرت – شارائىت ھۆكۈمدە كەڭچىلىك ئېلىپ كېلىدۇ. بىنورمال شارائىتتا ئىستىسنائىي ھۆكۈم بولىدۇ.

6. كافىرلار ھۆكۈمرانلىقى ۋە تۈزۈمىدە قىلىنغان نىكاھقا ئىسلاممۇ «توغرا» دەپ ھۆكۈم بېرىدۇ. شۇڭلاشقا، نەبىي سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم زامانىدا نۇرغۇن خالايىق مۇسۇلمان بولغان. لېكىن، رەسۇل ئەكرەم ئۇلارنىڭ نىكاھىنىڭ تەپسىلاتىنى سۈرۈشتۈرمىگەن. ھازىرقى شارائىتتىكى تويلارمۇ كۇفۇر ھۆكۈمرانلىقى ۋە تۈزۈمىدە چارىسىز بولىۋاتقان تويلاردۇر، شۇڭا ئوخشاشلا توغرا بولىدۇ. ھەقتائالا ئېيتقانكى: ﴿كىمكى كۆڭلى خاھلىمىغان ياكى چەكتىن ئاشمىغان ھالدا مەجبۇر بولۇپ قالسا، پەرۋەردىگارىڭ ھەقىقەتەن مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر، مېھرىباندۇر﴾(6/«ئەنئام»: 145).

﴿ئاللاھ ھېچكىمنى تاقىتى يەتمەيدىغان ئىشقا تەكلىپ قىلمايدۇ. كىشىنىڭ قىلغان ياخشىلىقى (نىڭ ساۋابى) ئۆزىگىدۇر، يامانلىقى (نىڭ جازاسى) مۇ ئۆزىگىدۇر. (ئۇلار:) «پەرۋەردىگارىمىز! ئەگەر بىز ئۇنتۇساق ياكى خاتالاشساق (يەنى بىز ئۇنتۇش ياكى سەھۋەنلىك سەۋەبىدىن ئەمرىڭنى تولۇق ئورۇنلىيالمىساق)، بىزنى جازاغا تارتمىغىن. پەرۋەردىگارىمىز! بىزدىن ئىلگىرىكىلەرگە يۈكلىگىنىڭگە ئوخشاش، بىزگە ئېغىر يۈك يۈكلىمىگىن (يەنى بىزنى قىيىن ئىشلارغا تەكلىپ قىلمىغىن)، پەرۋەردىگارىمىز! كۈچىمىز يەتمەيدىغان نەرسىنى بىزگە ئارتمىغىن، بىزنى كەچۈرگىن، بىزنى مەغپىرەت قىلغىن، بىزگە رەھىم قىلغىن، سەن بىزنىڭ ئىگىمىزسەن، كافىر قەۋمگە قارشى بىزگە ياردەم بەرگىن» (دەيدۇ)﴾(2/«بەقەرە»: 286)

ۋەلھاسىل: بۈگۈنكى شەرئىي نىكاھ قىلىش مۇمكىن بولمىغان ئىشغال ۋە زۇلۇم ئاستىدىكى شارائىتتا ۋەتىنىمىزدىكى رەسمىي توي خېتى ئېلىش جەريانى شەرئىي نىكاھ ئورنىدا تۇرىدۇ. بىرەر ئۆلىما ياكى ئىمام نىكاھ ئوقۇيالمىسىمۇ، ۋەلىينىڭ ۋە ئۇرۇق – تۇغقانلاردىن ئىككى ئەر گۇۋاھچىنىڭ ئالدىدا ئىككى تەرەپ «ئالدىم – تەگدىم» دەپ رازىلىقىنى بىلدۈرۈۋەتسە نىكاھ توغرا بولىۋېرىدۇ.

ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب / توغرىسىنى ئاللاھ بىلۇر.

162 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! ھازىر ئۆمرە ياكى ھەجگە بارغانلار ھەدىيەلىك ئۈچۈن ھەرخىل رەڭلىك جاينامازلارغا بەرمەكچى بولغان ئادەمنىڭ ئىسمىنى يازدۇرۇپ بېرىدىكەن. جاينامازلارغا ئىسىم يازدۇرسا بولامدۇ؟ ئۇنى ھەدىيە قىلسىچۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام. ئومۇمەن باشقىلارنىڭكىگە ئارىلىشىپ تېپىلماي قېلىشتىن ئەنسىرەشتەك ئالاھىدە بىر زۆرۈرىيەت بولمىغان ئەھۋالدا جاينامازلارغا خەت يېزىش، نەقىشلەش دىققەت تارتىش ۋە نامازدىكى خۇشۇغا تەسىر يەتكۈزىدىغانلىق، شۇنداقلا دەسسىلىش جەھەتتىن جائىز بولمايدۇ. مۇسۇلمان شەخسلەرنىڭ ئىسىملىرىنى يېزىشمۇ شۇنداق. مۇبادا ئىسىملار «ئابدۇللاھ» ياكى «ئابدۇرراھمان» دېگەندەك ئاللاھ تائالانىڭ ئۇلۇغ ئىسىم – سۈپەتلىرىنى، «مۇھەممەد» ياكى «ئەھمەد» دېگەندەك ئاللاھنىڭ رەسۇلىنىڭ ئىسىملىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تەقدىردە، دەسسىلىدىغان ۋە ئۈستىدە ئولتۇرۇلىدىغان جايناماز ۋە بىساتلارغا ئۇنداق ئىسىملارنى، شۇنداقلا ئايەتلەرنى يېزىش، نەقىشلەش ھارام بولىدۇ. چۈنكى، ئاللاھنىڭ ئىسىم – سۈپەتلىرىنى، ئايەتلىرىنى ۋە رەسۇلىنىڭ ئىسىملىرىنى ئۇلۇغلاش ۋاجىبتۇر. جايناماز ۋە بىساتلارغا ئۇلۇغ ئىسىملارنى يېزىش بولسا ئۇلۇغلاشقا زىت كېلىدۇ. كەئبە ۋە ھەرەم مەسجىدلەر سۈرەتلىرى چۈشۈرۈلگەن جاينامازلاردىكى سۈرەت ئۈستىگە دەسسەش ۋە ئولتۇرۇشمۇ شۇنداق. بۇ كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا سەل قارىلىپ كېلىۋاتقان مەسىلىدۇر. بۇنىڭغا ئاساسەن، جاينامازلارغا ئايەت ۋە ئاللاھنىڭ ئىسمىنى يېزىپ بېرىش، ئۇنداق جاينامازلارنى سېتىش، سېتىۋېلىش ۋە ھەدىيە قىلىشمۇ گۇناھقا ھەمكارلاشقانلىق جەھەتتىن ھارام بولىدۇ. ئۇنداق جاينامازلاردا ناماز ئوقۇشقىمۇ بولمايدۇ. لېكىن، ئوقۇلغان ناماز ئادا تاپىدۇ. ئايەت ۋە ئاللاھنىڭ ئىسمىنى ئۆز ئىچىگە ئالمىغان ئىسىم ۋە يازمىلارنى يېزىش مەكرۇھتۇر. چۈنكى، بۇ ئىسىملارمۇ دەسسىلىپ خارلىنىدۇ ۋە نامازدا دىققەتنى تارتىدۇ. قولىدا بار بولغان ئۇ تۈرلۈك جاينامازلاردىكى ئىسىملارنى بۇزۇپ تىكىۋېتىپ ياكى ئۈستىگە بىرنەرسە چاپلىۋېتىپ ئىشلەتسە ياكى بولمىسا ئۇنى خارلانمايدىغان ئىشلارغا ئىشلىتىۋەتسە بولىدۇ.

ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب / توغرىسىنى ئاللاھ بىلۇر.

163 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! مەن بىر ئېلان لايىھەلىگۈچىسى. مەن ھازىر Maya, 3ds Max, ZBrush قاتارلىق يۇمتاللارنى ئىشلىتىپ 3 ئۆلچەملىك (3D) مودېل ياساشنى ئۆگىنىۋاتىمەن. مەن لايىھەلىگەن مەزمۇنلار ئويۇن كۆرۈنۈشلىرى، كارتون فىلىم كۆرۈنۈشلىرى، جانلىق پېرسوناژلار (ئادەم ۋە ھايۋاناتلار) نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مۇشۇنداق 3 ئۆلچەملىك جانلىقلارنىڭ سۈرەتلىرىنى لايىھەلەشنىڭ شۇنداقلا سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ جانلىقلار سىياقىدىكى پېرسوناژلارنىڭ سۈرەت ۋە سىنلىرىنى ھاسىل قىلىشنىڭ ئىسلام شەرىئىتىدىكى ھۆكمى قانداق؟ بۇنى كەسىپ قىلىپ شۇغۇللىنىشقا رۇخسەت قىلىنامدۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. 3 ئۆلچەملىك (3D) ياكى سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ سۈرەت ياكى سىن ھاسىل قىلىش قەلەم بىلەن جانلىقلارنى سىزىش دائىرىسىگە كىرىدۇ ۋە شۇنىڭ ھۆكمىنى ئالىدۇ. فوتو ئاپپارات ياكى سىن ئالغۇلارنى ئىشلىتىپ سۈرەت ياكى سىن ھاسىل قىلىش رەسىم سىزىش دائىرىسىگە كىرمەيدۇ.

ئادەتتە جانلىقلارنىڭ سۈرىتىنى سىزىش، قورچاقلىرىنى ياساش كۆپ ئەھۋاللاردا چەكلىنىدىغان بولۇپ، بۇنىڭدىن كىچىك بالىلار ئۈچۈن سىزىلغان رەسىم ۋە قورچاقلار مۇستەسنا. كىچىك بالىلار ئۈچۈن رەسىم ۋە قورچاقلارغا رۇخسەت قىلىنغانىكەن، ئۇلار ئۈچۈن مەزمۇنى ساغلام، پايدىلىق كارتون فىلىملەرنى، 3 ئۆلچەملىك جانلىقلارنىڭ سۈرەتلىرىنى لايىھەلەش جائىزدۇر.

يەنە كىچىك بالىلار ۋە چوڭلار ئۈچۈن ئېتىقاد ياكى ئەخلاققا زىت بولمىغان ئادەتتە بىرەر جانلىققا ئوخشىمايدىغان خىيالىي ياكى كاللىسىدەك رەئىس ئەزاسى كەم، يېرىم – يارتا سۈرەتلەرنى لايىھەلەشمۇ جائىزدۇر. يۇقىرىقىلار جائىز بولغانىكەن، ئۇنى كەسىپ قىلىپ شۇغۇللىنىشقا رۇخسەت قىلىنىدۇ.

چوڭلار ئۈچۈن جانلىق نەرسىلەرنى تولۇق سىزىش ۋە سۈرەت – سىنلىرىنى ھاسىل قىلىشقا كەلسەك، ئالىملار ئىچىدە بۇنى ھەدىسلەردىكى كىيىم، بىسات ياكى پەردىلەردىكى رەسىملەر دائىرىسىدە قاراپ، رۇخسەت قىلىدىغانلارمۇ، يەنە «چەكلىنىدۇ – يۇ، ئەمما ھازىرقى تەشۋىقات رىقابىتىدە پايدىلىنىش ئۈچۈن رۇخسەت قىلىنىدۇ» دەيدىغانلارمۇ بار. شۇڭا، تەلىم – تەربىيە ۋە پايدىلىق ساھەدە ئېھتىياج تېپىلغاندا، مۇسۇلمانلارنىڭ پايدىلىنىشى ئۈچۈن بۇلارنى ئىشلىسە بولىدۇ. كۈنىمىزدىكى بۇ خىل لايىھەنىڭ ئومۇملىشىپ كېتىشى ۋە ئۇنىڭ ئۇلۇغلانمايدىغانلىقى بۇ ھەقتە مەلۇم دەرىجىدە كەڭچىلىك ئېلىپ كەلسە كېرەك. يۇقىرىقىدەك ئىشلىتىش جائىز تەرەپلىرى بولغانىكەن، ئۇنى ئۆگىنىشكە ۋە جائىز دائىرىدە كەسپ قىلىشقا بولىدۇ.

ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب / توغرىسىنى ئاللاھ بىلۇر.

164 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! تۈركىيەدە ئومۇملاشقان بۇرجلارغا قاراش (burç yorumlamak) ھەققىدە، مەسىلەن «بېلىق يۇلتۇز تۈركۈمىدە\بۇرجىدا تۇغۇلغان كىشىنىڭ مىجەز – خۇلقى، خاراكتېرى مۇنداق، مۇنداق بولىدۇ» دەپ پىكىر يۈرگۈزۈش قاتارلىق ۋىدېئولار بار، ئىسلامدا بۇنىڭ ھۆكمى نېمە؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. 12 بۇرج ئاساسىدا كىشىنىڭ تۇغۇلغان ئاي – كۈنىگە قاراپ خۇلقى – مىجەزى ۋە خاراكتېرىنى پەرەز قىلىش خۇراپات ۋە پالچىلىق بولۇپ، غەيبنى بىلىش ئىددىئاسىنى قىلىشتىن ئىبارەت كاززابلىق ۋە ئالدامچىلىقتۇر. چۈنكى، ھەربىر كىشىنىڭ مىجەز – خۇلقى ۋە خاراكتېرىنىڭ قانداق بولۇشىنى ھەقىقەتتە پەقەت ئاللاھ ئۆزىنىڭ كامىل ئىلمى بىلەن بىلىدۇ.

بۇلارنىڭ بىر خىل پەرەزلىكىنىڭ ۋە يالغانلىقىنىڭ ئىسپاتى شۇكى، بۇ پەرەزلەر بىر – بىرىدىن بەكلا پەرقلىقتۇر. مۇنەججىملەر بۇرجلارنىڭ سانى، ئىسمى، مۇددىتى ۋە مىجەز خاراكتېرگە بولغان تەسىرى توغرىسىدا پەرقلىق قاراشلاردىدۇر.

يەنە كېلىپ «ھەربىر بۇرجتا تۇغۇلغانلار مۇنداق، مۇنداق مىجەز خاراكتېرگە ئىگىدۇر» دېيىشنىڭ ئىلمىي ئاساسى يوق. چۈنكى، ھەر سائەتتە، ھەر كۈندە ۋە ھەر ئايدا دۇنيادا نەچچە مىڭلىغان بوۋاقلار تۇغۇلىدۇ. بۇلارنىڭ ھەممىسى بىر خىل مىجەز خاراكتېردە بولمايدۇ. دەرۋەقە، مىسىرلىقلار، ئەرەبلەر ۋە گرېكلەر بۇرج سانىنى تۇغۇلغان ئايغا يەنى ھەر قەمەرىي ئاينىڭ ئايلىنىشىدىكى قۇياشنىڭ ئورنىغا قاراپ، ئۇي (الثور)، ئوغلاق (الجدي)، ھوت (الحوت)، جەۋزائ‍ (الجوزاء) … قاتارلىق 12 بۇرج دېسە، خىتتايلار ۋە شەرق مىللەتلىرى تۇغۇلغان يىلغا قاراپ، چاشقان يىلى، ئۇي يىلى، يولۋاس يىلى، توشقان يىلى، بېلىق يىلى… قاتارى 12 مۆچەل دەيدۇ ۋە بۇ بۇرجلارنىڭ ئىسىملىرىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا قاراپ ھۆكۈم پىچىدۇ. ئىلگىرىكىلەرنىڭ بىر ھايۋان مىجەزىگە تارتىشقا بەرگەن باھاسى كېيىنكىلەرنىڭ باشقا بىر ھايۋاننىڭ مىجەزىنى تارتىشقا بەرگەن باھاسىغا ئوخشىمايدۇ. بىرى بىر ئىنسان ھەققىدە «مىجەزى چۇس، ئاسان ئاچچىقلىنىدىغان» دېسە، يەنە بىرى دەل ئەكسىنى دەيدۇ. بىرى «مەككار» دېسە، يەنە بىرى «سەمىمىي» دەيدۇ. بىرى «بىر ئاي ئىچىدە تۇغۇلغانلارنىڭ مىجەزى بىر خىل» دەپ قارىسا، يەنە بىرى «بىر يىل ئىچىدە تۇغۇلغانلارنىڭ بىر خىل» دەپ قارايدۇ.

شەرئىي ھۆكمىگە كەلسەك، مۇسۇلمان كىشىنىڭ بۇرج پەرەزلىرىنى قىلىشى، ئوقۇشى، سورىشى، ئۇنىڭغا قۇلاق سېلىشى، ئېتىبار بېرىشى ۋە ئۇنىڭغا ئىشىنىشى تەۋھىد ئەقىدىسىگە زىت قىلمىش دائىرىسىگە كىرىدۇ. مۇبادا كىشى ئىنساننىڭ مىجەز – تەبىئىتىنى قۇياش، ئاي، يۇلتۇز ۋە بۇرجلارنىڭ تەسىرى دەپ قارىسا، جاھىلىيەت ئەھلىدەك يۇلتۇزغا چوقۇنغۇچى بولۇپ قالىدۇ – دە، خۇددى جاھىلىيەت مۇشرىكلىرىنىڭ «يۇلتۇز بەزى ئىشلارغا قادىردۇر» دەپ ئېتىقاد قىلغىنىدەك «پالانى يۇلتۇز چىققان چاغدا تۇغۇلغانلىقتىن مىجەز – خۇلقى مۇنداق بولدى» دېگەندەك بولىدۇ.

شۇڭا، كىمكى بۇ خىل «پالچىلار غەيبنى بىلىدۇ» دەپ ئېتىقاد قىلسا، كافىر بولىدۇ. ئېتىقاد قىلماي ئوقۇپ تۇرۇشمۇ ئاخىرىدا «غەيبنى ھەقىقەتەن بىلىدىكەن» دېگەن يەرگە ئاپىرىشى مۇمكىن. شۇڭا، ئۇنداق ئېتىقادتا بولماي، بۇرجغا ئىشەنمىسىمۇ سوراپ بېقىش، ئوقۇش ياكى ئوقۇپ بېقىش ھارام قىلمىش دائىرىسىگە كىرىدۇ ۋە ئۇنداق كىشىنىڭ ھەدىسلەردە كەلگىنىدەك قىرىق كۈن نامىزى قوبۇل بولمايدۇ.

پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «كىمكى پالچىنىڭ قېشىغا بېرىپ، ئۇنىڭدىن بىرەر نەرسە سورىسا، قىرىق كۈنلۈك نامىزى قوبۇل قىلىنمايدۇ» دەپ كۆرسەتكەن(مۇسلىم 2230). يەنە: «كىمكى بىر پالچىنىڭ دېگەن سۆزىگە ئىشەنسە، مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە نازىل قىلىنغان ‹قۇرئان›دىن تانغان بولىدۇ» دېگەن(ئەھمەد 9536).

ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب / توغرىسىنى ئاللاھ بىلۇر.

165 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! مۇشۇ شەۋۋال ئاي چىقىشتىن ئىلگىرى ئوقۇلىدىغان «ئۇتەقاﺋ / uteka» دەيدىغان 8 رەكئەتلىك بىر ناماز بار ئىكەن. تۈركلەر پەيغەمبىرىمىز سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ھەدىسىنى كەلتۈرۈپ تەرغىب قىلىشقان بۇ نامازنى ئوقۇشىمىز توغرىمۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. بەزىبىر تەسەۋۋۇف تەرىقەتلىرى تەرغىب قىلىپ كېلىۋاتقان 8 رەكئەتلىك «ئۇتەقاﺋ (دوزاخ ئازادگەردىلىرى) نامىزى /  صلاة العتقاء» ۋە يەنە قىيامەت كۈنى خۇسۇمەتچىلەرنى رازى قىلىش ئۈچۈن ئوقۇلىدىغان 4 رەكئەتلىك «خۇسەماﺋ (خۇسۇمەتچىلەر) نامىزى / صلاة الخصماء»نىڭ شەرىئىتىمىزدە ئاساسى يوق. گەرچە بۇ ئىككى ناماز ھەققىدە ئاساس قىلىنىۋاتقان ھەدىسلەرنى ئابدۇلقادىر گەيلانىي (ھ. 470 — 561 / م. 1077 — 1166) «ئەلغۇنيە / الغنية لطالبي الحق عزوجل» ئاتلىق كىتابىدا سەنەدلىك بايان قىلغان بولسىمۇ، ئۇلار ئىسنادى نامەلۇم شەخسلەر بىلەن تولغان، مەتنىمۇ غەلىتە، سەھىھ ۋەياكى زەئىف ھەدىس توپلاملىرىدىمۇ كېلىپ باقمىغان، مۇنكەر ۋە توقۇلما ھەدىسلەردۇر. ئىلگىرىكى ۋە كېيىنكى مۇجتەھىد ئىماملىرىمىز بۇنداق نامازلارنى بىلىپ ياكى ئاڭلاپ باقمىغاندۇر. نەتىجىدە، شەرىئىتىمىزدە ئۇ ھەدىستە بايان قىلىنغىنىدەك ناماز ئوقۇش ئۇسۇلىمۇ يوقتۇر. شۇڭا توغرىسى، بۇنداق يالغان – ياۋىداق، ئاجايىب – غارايىب، بىدئەت قىلمىشلاردىن نېرى تۇرۇپ، ئايەت ۋە ھەدىسلەردە كۆرسىتىلگەن ۋە بارلىق ئالىملارنىڭ بىردەك ئىجمائسى بىلەن ئىسپاتلانغان، بىزگە يېتىپ ئاشىدىغان نەپلە ئىبادەتلەرنى قىلىش كېرەك.

ئاللاھ ھەممىمىزنى ساپ دىنىغا بىدئەت ئارىلاشتۇرۇپ قويۇشتىن ساقلىغاي!

ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب / توغرىسىنى ئاللاھ بىلۇر.

166 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! رامازاندا ئاخشىمى تاراۋىھ، سەھەردە تەھەججۇد ئوقۇپ، ئارىلىقتا قۇرئان تىلاۋىتى، دۇئا، زىكىر … دېگەندەك ئىبادەتلەر بىلەن دىللىرىمىز ھۇزۇرلانغان بولغاچقا، رامازاندىن كېيىنمۇ مەسجىدتە تەھەججۇد ئوقۇشنى داۋاملاشتۇرساق دەپ ئويلىغان ئىدۇق، چۈنكى يالغۇز ئادەم ئۆيدە ھۇرۇنلۇق قىلىپ ياكى ئۇخلاپ قېلىپ داۋاملاشتۇرالمايدىكەن. شۇڭا، خاھلىغانلار مەسجىدتە ئىختىيارىي ئوقۇساق، بۇ بىر ياخشى ئىش بولغۇدەك دەپ ئويلاشقان، لېكىن «شەرىئەتتە مەسجىدتە جامائەت شەكىلدە تەھەججۇد ئوقۇشقا بولمايدۇ، جائىز ئەمەس، بىدئەت پەيدا قىلغانلىق» دېيىلدى. بۇنداق قىلىشىمىز شەرىئەتتە راستىنلا خاتامۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. رامازاندىن باشقا ئايلاردا ئۆيلەردە ياكى مەسجىدلەردە جامائەت بولۇپ تەھەججۇد ئوقۇش جائىز بولۇپ، بىدئەت ئەمەستۇر. چۈنكى بۇ ياخشىلىق ۋە تەقۋادارلىققا ھەمكارلىشىش جۈملىسىدىن بولۇپ، ئۇنىڭ ئىمانىي ۋە ئىجتىمائىي پايدىلىرى كۆپتۇر. نەبىي سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ رامازاندا كېچىسى مەسجىدتە جامائەت بولۇپ نەپلە ئوقۇشىمۇ يىل بويى ئىزچىللىقنى تەشەببۇس قىلىش ۋە رامازاندا شۇنىڭغا چېنىقتۇرۇشتۇر.

نەبىي سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ كېچىدىكى تەھەججۇدنى جامائەت بولۇپ ئوقۇغانلىقى سەھىھەيندە كەلگەندۇر. ئۆيدە جائىز بولغان ھالەت مەسجىدتىمۇ جائىز ئەلۋەتتە. شۇڭا، نەبىي سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم قىلغاندەك جامائەت بولۇپ تەھەججۇد ئوقۇسا چەكلەنمەيدۇ ھەم بىدئەت بولمايدۇ.

مۇجتەھىد ۋە مۆتىۋەر ئالىملىرىمىزدىن بۇ ھەقتە بايانلار باردۇر. ئالايلۇق: ئىمام مالىك رەھىمەھۇللاھ: «كىشىلەر نەپلە نامازنى كېچىسى ياكى كۈندۈزى جامائەت بولۇپ ئوقۇسا ھېچقىسى يوﻕ. شۇنداقلا كىشى ئائىلە تاۋابىئاتى بىلەن ياكى باشقىلار بىلەن نەپلە نامازنى جامائەت بولۇپ ئوقۇسىمۇ ھېچقىسى يوﻕ» دېگەن(«ئەلمۇدەۋۋەنەتۇل كۇبرا»، 1/188).

ئىمام شافىئىيمۇ «نەپلە نامازنى جامائەت بولۇپ ئوقۇسا ھېچقىسى يوق، ئۇنىڭ جائىزلىقىنىڭ دەلىلى سەھىھەيندىكى كۆپ ھەدىسلەردۇر» دېگەن(«ئەلمەجمۇﺋ»، 4/55).

ئىمام ئىبنى قۇدامە ئېيتىدۇكى: «جامائەت بولۇپ ياكى يالغۇز نەپلە ئوقۇش جائىزدۇر. چۈنكى نەبىي سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ھەر ئىككىسىنى قىلغان. نەپلە نامىزى كۆپىنچە يالغۇز بولسىمۇ، بىر قېتىم ھۇزەيفە بىلەن، بىر قېتىم ئىبنى ئابباس بىلەن، بىر قېتىم ئەنەس، ئەنەسنىڭ ئانىسى ۋە يېتىم بالا بىلەن، بىر قېتىم ئىتبان بىلەن ئۆيدە نەپلە نامازنى جامائەت بولۇپ ئوقۇغان. رامازاندا ئۈچ كېچە ئىمام بولۇپ مەسجىدتە ئوقۇغان. بۇنىڭ ھەممىسى رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن سەھىھ كەلگەندۇر»(«ئەلمۇغنىي»: 3/342).

بۇ ئەمەلنى بىدئەت دېگەنلەرمۇ ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇشتىن خاتا چۈشىنىش كېلىپ چىقىشتىن ئەنسىرىگەن. بولمىسا ئۇلارمۇ گاھى – گاھى جامائەت بولۇپ ئوقۇشنى بىدئەت دېمەيدۇ.

ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب / توغرىسىنى ئاللاھ بىلۇر.

167 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! دۇئا ۋە تەقدىرنىڭ مۇناسىۋىتى ھەققىدىكى «لاَ يَزِيدُ فِي الْعُمْرِ إِلاَّ الْبِرُّ، وَلاَ يَرُدُّ الْقَدَرَ إِلاَّ الدُّعَاءُ / ئۆمۈرنى ياخشىلىقتىن باشقىسى ئۇزارتالمايدۇ، قەدەرنى دۇئادىن باشقىسى قايتۇرالمايدۇ»(ئىبنى ماجە 90، ئالبانىي: ھەسەن، دېگەن)؛ «الدُّعَاءَ يَنْفَعُ مِمَّا نَزَلَ وَمِمَّا لَمْ يَنْزِلْ، وَإِنَّ الْبَلَاءَ لَيَنْزِلُ فَيَتَلَقَّاهُ الدُّعَاءُ فَيَعْتَلِجَانِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَ/دۇئا چۈشكەن ۋە تېخى چۈشمىگەن ئىشلارغا كار قىلىدۇ. ھەقىقەتەن، بالا چۈشكەندە دۇئا ئۇنى كۈتىۋالىدۇ – دە، ئىككىسى قىيامەت كۈنىگىچە بىر ـ بىرى بىلەن تۇتىشىدۇ»(بەززار 2165، ئالبانىي: ھەسەن، دېگەن) ھەدىسلەرنى چۈشەندۈرپ قويغان بولسىلىرى. پۈتۈلۈپ بولغان تەقدىر ۋە ئۆمۈر قانداق بولۇپ تەسىرگە ئۇچرايدۇ؟ ياكى شەرتلەرگە باغلانغان ھالدا پۈتۈلگەنمۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. كۆپچىلىك ئالىملار ئاللاھ تائالانىڭ: ﴿ئۇلارنىڭ ئەجەللىرى كەلگەندە بىر سائەتمۇ كېچىكتۈرۈلمەيدۇ ھەم ئىلگىرى سۈرۈلمەيدۇ﴾(16/«نەھل»: 61) دېگەندەك ئايەتلىرى ۋە «سىلەرنىڭ بىرىڭلار ئانىسىنىڭ قورسىقىدىكى چاغدا پەرىشتە ئۇنىڭ ئەمەلىنى، ئەجىلىنىڭ قاچان تۈگەيدىغانلىقىنى، رىزقىنى ۋە بەختلىك ياكى بەختسىز بولىدىغانلىقىنى پۈتىدۇ»(بۇخارىي 3332) دېگەندەك ھەدىس شەرىفلەرگە ئاساسلىنىپ: «ئاللاھنىڭ ئىلمىدە بەندە ئۈچۈن پۈتۈلگەن ئۆمۈر قىسقارتىلمايدۇ ھەم ئۇزارتىلمايدۇ» دېگەن. سىلە – رەھىمنىڭ ئۆمۈرنى ئۇزارتىدىغانلىق ھەققىدە كەلگەن ھەدىسلەرنى بولسا «ئۆمۈردە بەرىكەت، تائەت – ئەمەللەرگە مۇۋەپپەق قىلىنىش، ۋاقىتلىرىنى ئاخىرەتتە ئەسقاتىدىغان ئىشلارغا سەرپ قىلىش بىلەن گۈللەندۈرۈش، بىھۇدە ئىشلار بىلەن زايە قىلىۋەتمەسلىك ياكى ۋاپاتىدىن كېيىن ئۇ ھاياتتىكىدەكلا ياخشى نامىنىڭ قالدۇرۇلۇشى ياكى ئاللاھنىڭ ئىلمىدىكى ئاخىرى يۈز بېرىدىغان ئەجەل مۇتلەق ئۆزگەرمەيدۇ. پەرىشتە يازغان ئەجەل ئۇزىراپ – قىسقىرىشى مۇمكىن» دەپ ئىزاھلىغان. بىر قىسىم ئالىملار: «ئىنساننىڭ ئۆمرى ھەقىقەتەن ئۇزىراپ – قىسقىرايدۇ» دەپ قارىغان ۋە ئاللاھ تائالانىڭ: ﴿ئاللاھ خاھلىغىنىنى ئۆچۈرۈپ، خاھلىغىنىنى ئۆز جايىدا قالدۇرىدۇ. لەۋھۇلمەھپۇز ئۇ زاتنىڭ دەرگاھىدىدۇر﴾(13/«رەئد»: 39) دېگەن ئايەتى بىلەن سەھىھەيندە رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «كىمكى رىزقىنىڭ كەڭرى ياكى ئۆمرىنىڭ ئۇزۇن قىلىنىشىدىن خۇرسەن بولسا، خىش – ئەقرىبالىرىغا سىلە – رەھىم قىلسۇن» دېگەن(بۇخارىي 2067؛ مۇسلىم 2557) ھەدىسكە تايانغان. قاراڭ: نەۋەۋىي: «شەرھۇ مۇسلىم»، 8/350؛ ئەينىي: «ئۇمدەتۇلقارىي»، 11/182. سوئالدىكى ھەدىسلەرمۇ كېيىنكى قاراشنى كۆرسىتىدۇ.

ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب / توغرىسىنى ئاللاھ بىلۇر.

168 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! بىز تۇرۇۋاتقان ياۋروپا دۆلىتىدە بەزىبىر ياشلىرىمىز ناسىۋال چېكىدۇ. ئاممىۋىي سورۇنلاردا ھەتتا مەسجىدلەردىمۇ بىر- بىرىگە ناسىۋال سۇنۇشۇپ ئاشكارا چېكىشىدۇ. بۇنىڭ ئىسلام دىنىمىزدىكى ھۆكمى نېمە؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. ناسۋال (التمباك / Naswar) ئادەتتە كۆك تاماكا يوپۇرماقلىرىنى قۇرۇتۇپ ئېزىپ، كۆك چاكاندا ياكى سۆگەت قوۋزىقىنىڭ كۈلى ۋە باشقا ماددىلار بىلەن يۇغۇرۇپ، تىل ئاستىغا ياكى ئاستى كالپۇك ئىچىگە سېلىپ چېكىلىدىغان، تۈركىستان ۋە دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدا تار دائىرىدە تارقالغان بىر خىل تۈتۈنسىز تاماكا بولۇپ، تەركىبىدە نىكوتىن ماددىسى بولغاچقا، كەيپ ۋە خۇمار قىلىدۇ. تەن سالامەتلىككە زىيان ئۇرىدۇ. ئەتراپتىكىلەرگە ئازار بېرىدۇ.

شەرئىي ھۆكۈم جەھەتتىن ناسۋال تاماكا، چىلىم ۋە نەشە دائىرىسىگە كىرىدۇ. شۇڭلاشقا، ئىستېمال قىلغۇچىلارغا ۋە ئەتراپتىكىلەرگە زىيانلىق ئىكەنلىكى، پۇل – مالنى زايە قىلغانلىق ئىكەنلىكى ئىسپاتلانغانلىقى ۋە ئىنساننىڭ ئۆزىگە ناپاك نەرسىلەرنى ئىستېمال قىلىش ئارقىلىق زۇلۇم سېلىشى جەھەتتىن ناسۋال چېكىش ھارامدۇر. ھەقتائالا ئېيتقانكى: ﴿مېنىڭ رەھمىتىم مەخلۇقاتلارنىڭ ھەممىسىگە ئورتاقتۇر. ئۇنى (كۇفرىدىن ۋە گۇناھتىن) ساقلانغۇچىلارغا، (ماللىرىنىڭ) زاكىتىنى بېرىدىغانلارغا ۋە بىزنىڭ ئايەتلىرىمىزگە ئىمان ئېيتىدىغانلارغا تېگىشلىك قىلىمەن. ئۇلار ئۇممىي (ئوقۇش ۋە يېزىشنى بىلمەيدىغان، ساۋاتسىز) ئەلچى (مۇھەممەد) پەيغەمبەرگە ئەگىشىدۇ. ئۇلار ئۆز قوللىرىدىكى تەۋرات ۋە ئىنجىلدا ئۇنىڭ سۈپەتلىرىنىڭ يېزىلغانلىقىنى كۆرىدۇ. ئۇ ئۇلارنى ياخشى ئىش قىلىشقا بۇيرۇيدۇ، يامان ئىش قىلىشتىن توسىدۇ، ئۇلارغا پاك نەرسىلەرنى ھالال قىلىدۇ، ناپاك نەرسىلەرنى ھارام قىلىدۇ، ئۇلارغا يۈكلەنگەن ئېغىر ۋە قىيىن ۋەزىپىلەرنى ئېلىپ تاشلايدۇ﴾(7/«ئەئراف»: 156 – 157). پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەممۇ: «ئۆزىگە ۋە ئۆزگىلەرگە زىيانكەشلىك قىلىش يوق» دېگەن. يەنە پۇل – مالنى زايە قىلىۋېتىشتىن توسقان. بۇنىڭغا ئاساسەن، ناسۋالنى ئىشلەپ چىقىرىش، بازارغا سېلىش، يۆتكەش ۋە سېتىشمۇ ھارام بولغىنىدىن سىرت، ئۇنى ئاممىۋىي سورۇنلاردا چېكىش ۋە سورۇنداشلارغا سۇنۇش گۇناھنى ئوچۇق – ئاشكارا قىلىشنىڭ جۈملىسىدىن بولۇپ، بۇ ئەمرىمەرۇپ، نەھيىمۇنكەرنى تاشلىغانلىق، گۇناھقا ھەمكارلاشقانلىق ۋە ھارامغا تەشۋىقتۇر. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «گۇناھ – مەئسىيەتلەرنى ئوچۇق – ئاشكارا قىلغۇچىلاردىن باشقا بارلىق ئۈممىتىم سالامەت قىلىنغۇچىلاردۇر» دېگەن(سەھىھەين). باشقا جايلاردا بۇ قىلمىش ھارام بولغانىكەن، ئاللاھنىڭ بەيتى بولمىش مەسجىد ۋە نامازگاھلاردا ئۇنى چېكىش ۋە ئۆزئارا سۇنۇشۇش گۇناھنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرىدۇ. ئاللاھ تائاﻻنىڭ: ﴿ئۇلار يەنە بىرەر يامان ئىش قىلىپ قالسا ياكى ئۆزلىرىگە زۇلۇم قىلسا، ئاللاھنى ياد ئېتىپ، گۇناھلىرى ئۈچۈن تېزدىن مەغپىرەت تىلەيدىغان، — گۇناھنى ئاللاھتىن باشقا كىم كەچۈرۈۋېتەر؟ — گۇناھلىرىدا بىلىپ تۇرۇپ چىڭ تۇرۇۋالمىغانلاردۇر﴾(3/«ئال ئىمران»: 135) دېگەن ئايەتلىرىگە ئاساسەﻥ تەﯞبە قىلماستىن ئاسىيلىق قىلىۋېرىشتىن ئاگاھ بولۇش ئۈچۈن بۇ قىلمىشلارنى سادىر قىلغانلار تەۋبە قىلىشقا ئالدىرىغاي! چېكىدىغان سورۇنداشلاردىن يىراق تۇرغاي! ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

169 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! ئاياللارنىڭ لوڭقا قويغۇزۇپ داۋالىنىىشىنىڭ ۋە داۋالىنىش جەريانىدا ئاياللارغا بەدەنلىرىنى كۆرسىتىشىنىڭ ۋە تۇتتۇرۇشىنىڭ ھۆكمى نېمە؟ ئۇۋۇلاپ تۇتۇپ قويۇش (مەساج قىلىش) مەركەزلىرىگە بېرىپ ئاياللارغا بەدەنلىرىنى تۇتتۇرۇشىنىڭچۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. مەلۇم كېسەللىكتىن داۋالىنىش ئېھتىياجى بولسا ئايال كىشىنىڭ بەدىنىگە لوڭقا قويغۇزۇشى نامەھرەمدىن ساقلىنىش ۋە بەدەننى ئارتۇقچە ئاچماسلىقتەك ئىسلام ئەدەب – قائىدىسىگە رىئايە قىلغان ئاساستا جائىزدۇر. داۋالىنىىش ئېھتىياجى بولمىسا چەكلىنىدۇ. ئۇۋۇلاپ تۇتۇش (مەساج قىلدۇرۇش) مۇ دوختۇرلارنىڭ مەلۇم كېسەللىكتىن داۋالىنىش ئۈچۈن بەدەن تۇتتۇرۇش ئارقىلىق تەبىئىي داۋالاشنى بۇيرۇشىغا باغلىق. بۇيرۇسا، ئىشەنچلىك ئورۇن ۋە مۇسلىمەگە بېرىپ، شەرىئەت ئادابى دائىرىسىدە ئېھتىياجىغا چۇشلۇق داۋالانسا بولىدۇ. داۋالىغۇچىنى ئۆيگە تەكلىپ قىلىش تېخىمۇ مۇناسىپ.

ئەمما، ھازىر كۆپىنچە ئاياللار قىلىۋاتقاندەك ھۇزۇرلىنىش، راھەتلىنىش ياكى يەڭگىللىك ھېس قىلىش ئۈچۈن بىكارتەلەپلىكتىن تۇتتۇرۇش چەكلىنىدۇ. ئاگاھ بولۇش كېرەككى، كۈنىمىزدە كۆرۈلۈۋاتقان تۈرلۈك ناشايان ۋە ئەخلاقسىز قىلمىشلار مۇشۇ تۈرلۈك مەساج مەركەزلىرى ۋە ئاممىۋىي مۇنچىلارنى سۇيىئىستېمال قىلىۋالغان بەزىبىر نائەھلىلەرنىڭ رەسىمگە، سىنغا ئېلىشىغا ۋە ئۇنىڭدىن كېلىپ چىقىۋاتقان يامان ئاقىۋەتلەرگە سەۋەب بولماقتا. شۇڭا، خانىم – قىزلارنىڭمۇ كىشىلىك مەھرەمىيىتىنى ساقلاش ئۈچۈن زۆرۈرىيەت بولمىسا بۇنداق ئورۇنلارغا بارماسلىقى ۋە ئەرلەرنىڭمۇ قىز – ئاياللىرىغا رۇخسەت قىلىشتا سەگەك تۇرۇشى ۋاجىب بولىدۇ. ئەر ئايالىنى بۇنداق ئورۇنلارغا بېرىشتىن توسقان بولسا، بارسا گۇناھكار بولىدۇ. چۈنكى، ئۇ ئايال ئېرىگە گۇناھ ئىشقا بۇيرۇمىغانلا بولسا، ئىتائەت قىلىشقا بۇيرۇلغان.

ئەلۋەتتە، زۆرۈرىيەت بولمىسا، «نۇر» سۈرىسى 31 – ئايەتكە ئاساسەن: مۇسۇلمان ئەمەس ئاياللارغا پەقەتلا يات كىشىلەرگە رۇخسەت قىلىنغان يۈز بىلەن قولدىن باشقا يەرنى كۆرسەتسە بولمىغىنىدەك، مۇسلىمەلەرگە دۈمبە، قورساق، ئىچكى ئەۋرەت ۋە يوتا قاتارلىق كىندىكتىن تىزغىچە يەرلەرنى كۆرسەتسە بولمايدۇ.  ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

170 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! بىر مۇسلىمەنىڭ ئېرىنى بەكرەك ئۆزىگە قارىتىش ئۈچۈن لەۋلىرىنى ۋەياكى كۆكسىنى چوڭايتىش ئوپېراتسىيىسى قىلدۇرۇشىنىڭ ھۆكمى قانداق؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. بەدەننىڭ بەزى ئەزالىرىنىڭ نورمال دائىرىدە كىچىكرەك ياكى چوڭراق بولۇشى مەنىۋى ياكى روھىي ئازابلىنىشىغا سەۋەب بولىدىغان ئەيىب ياكى كەمتۈكلۈك دائىرىسىگە كىرمەيدۇ. شۇڭا پەقەتلا ئارتۇقچە ھۆسن قولغا كەلتۈرۈش ۋە مودا قوغلىشىش ئۈچۈن بۇرنى، لەۋلىرى، كالپۇكى، كۆكسى ۋە باشقا يەرلىرىنى (سېلىكون، بوتوكس ۋەياكى باشقا ماددا ۋە ئۇسۇللار بىلەن) ئوپېراتسىيە قىلدۇرۇش جائىز بولمايدۇ. بۇنىڭغا پۇل سەرپ قىلىشمۇ ئىسراپتۇر. بۇ شۇنىڭ ئۈچۈندۇركى، شەيتان: ﴿«… ئۇلارنى چوقۇم ئاللاھنىڭ مەخلۇقاتىنى ئۆزگەرتىۋېتىشكە بۇيرۇيمەن … »﴾(/«نىسائ‍»: 119) دېگەن بولۇپ، «قۇرئان كەرىم» زىننەتلىنىشتە ئاللاھنىڭ ياراتقان شەكلىنى ئۆزگەرتىشنى ۋە چېكىدىن ئاشۇرۇۋېتىشنى «شەيتاننىڭ كەينىگە كىرگەنلىك» دەپ كۆرسەتكەن ۋە ﴿ئى مۇئمىنلەر! شەيتاننىڭ كەينىگە كىرمەڭلار، كىمكى شەيتاننىڭ كەينىگە كىرىدىكەن، شەيتان ئۇنى قەبىھ (سۆز – ھەرىكەتلەر) گە، يامان ئىشلارغا بۇيرۇيدۇ﴾(24/«نۇر»: 21) دېگەن. ھەدىسلەرمۇ ھۆسن تۈزەش ئۈچۈن ئاللاھ ياراتقان ئەزالارنى ئۆزگەرتكۈچى ئاياللارغا لەنەت قىلغان. بۇ بەدەن بىلەن بولۇپ كېتىپ روھقا كۆڭۈل بۆلمىگەن غەربنىڭ بۈگۈنكى ماددىي مەدەنىيىتى تەشۋىق قىلىۋاتقان ناتوغرا يۈزلىنىش بولۇش بىلەن بىرگە، ئاللاھنىڭ ياراتقىنىغا تەن بەرمەسلىك، شۇنداقلا ھۆسن قوغلىشىشتۇر.

بۇ تۈرلۈك ئوپېراتسىيەلەر ئېرى ئۈچۈن بولسىمۇ، ئېرىنىڭ رازىلىقى بىلەن بولسىمۇ ئوخشاشلا جائىز بولمايدۇ. چۈنكى، نىيەتنىڭ توغرا بولۇشى خاتا قىلمىشنى توغرىغا ئايلاندۇرالمىغىنىدەك، ئېرىنىڭ رازىلىقىمۇ شەرىئەت چەكلىگەننى ھالال قىلالمايدۇ. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

171 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! كوچا ئاپتوبۇسى، مېترو قاتارلىق قاتناش ۋاسىتىلىرىدا نامەھرەم كىشىنىڭ يېنىدا ئولتۇرۇشنىڭ  ھۆكمى نېمە؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. بەدەننىڭ نامەھرەم بەدىنىگە تېگىپ كېتىشى ياكى بىھۇدە سۆھبەتلىشىش ۋە قاراشتەك ئەھۋاللار بولمىسا ئاپتوبۇس، مېترو، ئايروپىلان كەبى شەھەر ئىچى ياكى ئۇزۇن يوللۇق ئاممىۋى قاتناش ۋاسىتىلىرىدا ، شۇنداقلا كۈتۈش زاللىرىدەك ئاممىۋىي سورۇنلاردا نامەھرەم بىلەن يانمۇيان ياكى ئۇدۇل ئولتۇرۇش شەرئىي ئادابقا رىئايە قىلغان ئاساستا  جائىز. ئولتۇرۇشقا قاتتىق ئېھتىياجى بولمىغان كىشىنىڭ نامەھرەم يېنىدا ئولتۇرغىنىدىن ئۆرە تۇرغىنى، ئايروپىلاندەك ئۆرە تۇرغىلى بولمايدىغان قاتناشلاردا ئورۇن ئالماشتۇرغىنى، قىستىلىپ ئۆرە تۇرغاندىن نامەھرەمنىڭ  يېنىدا دىققەت بىلەن ئولتۇرغىنى، ياشلارنىڭ يېنىدا ئولتۇرغاندىن ياشانغانلار يېنىدا ئولتۇرغىنى، گېزى كەلسە كېچىكىش بولمايدىغان ئەھۋالدا قاتناش ۋاسىتىسىنى ئالماشتۇرۇشى  ئەۋزەل. ھەرھالدا ئورۇن ۋە شارائىتقا قاراپ پىتنىدىن يىراق بولۇشقا، زۆرۈرىيەت ۋە ئېھتىياجغا قاراپ كۆڭۈل خاتىرجەم بولىدىغان تەرىقىدە ئىش تۇتۇشقا تىرىشىشى كېرەك. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

172 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! بىز مەككەدە مۇقىم تۇرۇۋاتقان شەرقىي تۈركىستانلىقلار. ھەج قىلماقچى بولۇپ ھەج قىلالماي قالساق قۇربانلىق قىلامدىمىز؟ قۇربانلىق قىلىدىغان بولساق بۇ قۇربانلىقنى باشقا جايلاردا قىلساق بولامدۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. مەككەدە ۋە ھەرەم دائىرىسىدە مۇقىم تۇرۇۋاتقانلار ھەج ئىفراد قىلىدىغان بولغاچقا ھەج ئۈچۈن ھەدىيە قۇربانلىق قىلىشى ۋاجىب بولمىسىمۇ ھەجگە ئىھرام باغلاپ كېسەللىك ياكى ساقچى توسۇۋېلىشى، ياكى خىراجىتىنى يوقۇتۇپ قويغانلىقىدەك سەۋەبلەر تۈپەيلى ئەرافاتقا چىقالمىغان بولسا، ھەج قولدىن كەتكەنلىككە قارىتا بىر قوي قان قىلىشى كېرەك. قوينى مەككەدە سويۇپ، گۆشىنىڭ ھەممىنى ھەرەم پېقىرلىرىغا تارقىتىپ بېرىدۇ. ھەقتائالا ئېيتقانكى: ﴿ھەج بىلەن ئۆمرەنى ئاللاھ ئۈچۈن تولۇق تاماملاڭلار، ئەگەر توسۇۋېلىنساڭلار، ھەدىيە قۇربانلىقىدىن نېمە ئوڭاي بولسا شۇنى قىلىڭلار، قۇربانلىق ئۆز جايىغا يەتكەنگە قەدەر چېچىڭلارنى چۈشۈرتمەڭلار﴾(2/«بەقەرە »: 196) بۇ قوي تۆزلەش ئۈچۈن سويۇلغان مال بولغاچقا، ئۇنىڭ گۆشىدىن ئۆزى يېسە، بىرەرسىگە ھەدىيە قىلسا بولمايدۇ. قۇربانلىق قىلالمىسا ئورنىغا ئون كۈن روزا تۇتىدۇ. ئەگەر ئۇ كىشى تۇتۇلۇپ باشقا يۇرتقا كەتكۈزىۋېتىلگەن بولسا، بەزى ئالىملارنىڭ نەزەرىدە قوينى شۇ چىقىپ كەتكەن يېرىدە سويسىمۇ بولىدۇ. 83 – سوئالنىڭ جاۋابىدا ئەسكەرتكىنىمىزدەك، ئەرافات قولدىن كەتكەن بولسىمۇ ھەجنىڭ باشقا تاش ئېتىش، تاۋاپ ۋە سەئيى دېگەندەك پائالىيەتلەردىن قىلالىغىنىنى قىلىشى، تاش ئېتىش ۋاقتى ئۆتكەن بولسا ھەجنى ئۆمرەگە ئايلاندۇرۇۋېتىشى، قان قىلىپ ئاندىن چېچىنى چۈشۈرۈپ ئىھرامدىن چىقىشى كېرەك.

توسۇلۇپ قېلىش خەۋپى بولغاندا شەرت قىلىپ ئېھرام باغلىسا بولىدۇ. نەبىي سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ھەج قىلماقچى بولۇپ ئاغرىپ قالغان زۇبائە بىنتى زۇبەير رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ قېشىغا كىرىپ: «شۇنداقتىمۇ ھەجگە ئىھرام باغلىغىن ۋە: ‹ئى ئاللاھ! سەن مېنى توختىتىپ قويغان يەردە ئىھرامدىن چىقىمەن› دەپ شەرتلىك نىيەت قىلغىن!» دېگەن(بۇخارىي 5089؛ مۇسلىم 1207). بۇ ھەدىسكە ئاساسەن ھەجدە كېسەللىك ياكى باشقا بىرەر ئۆزرە سەۋەبلىك شەرت قىلسا، توسۇلۇپ قالغىنىدا يۇقىرىقىلارنى قىلمايلا ئىھرامدىن چىقىپ كەتسە بولىدۇ. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

173 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! قېيىنئانا – قېيىنئاتىنىڭ كېلىننى ئۆزىنىڭ خىزمىتىنى قىلىشقا مەجبۇرلاش ھەققى بارمۇ؟ ئوغلىغا: «ئايالىڭ خىزمىتىمنى قىلمىسا مەن سەندىن رازى ئەمەس» دېيىشنىڭ ھۆكمى نېمە؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. شەرئەن كېلىننىڭ قېيىنئانا – قېيىنئاتىسىنىڭ ۋەياكى ئېرىنىڭ باشقا تۇغقانلىرىنىڭ خىزمىتىنى قىلىشى پەرز ياكى ۋاجىب ئەمەس. بەلكى، ئەجىر ئالىدىغان ئېھسان ۋە گۈزەل ئەخلاق بولۇش بىلەن بىرگە ئۆز نۆۋىتىدە ئېرىگە ياخشىلىق قىلىشتۇر. ئۆزى خاھلاپ ئۇلارنىڭ خىزمىتىنى قىلسا ئەجىرگە ئېرىشىدۇ. قىلمىسا زورلانمايدۇ. ئېرىنىڭمۇ ئايالىنى ئاتا – ئانىسىنىڭ ۋەياكى باشقا تۇغقانلىرىنىڭ خىزمىتىگە مەجبۇرلاش ھەققى يوق. قېيىنئانا – قېيىنئاتىلارنىڭمۇ كېلىننى زورلاش ۋە بۇ ھەقتە ئوغلىغا بېسىم قىلىشى توغرا ئەمەس، چۈنكى بۇ كېلىننىڭ رازىلىقىغا باغلىق ئىش. لېكىن، مىللىتىمىزنىڭ ئۆرپى ۋە يوسۇنىدا تاماق ئېتىشتەك ئۆي ئىشلىرىنى قىلىشتا كېلىن قېيىنئانىغا ھەمكارلىشىدۇ. تاماق ئېتەلمەيدىغان ياكى ئاغرىقجان بولۇپ قالغىنىدا قېيىنئانا – قېيىنئاتىسىنىڭ خىزمىتىنى قىلىدۇ. قىلماسلىق سوغۇقچىلىققا سەۋەب بولىدۇ. نەتىجىدە ئائىلىنىڭ خاتىرجەملىكى ئۈچۈن مۇۋاپىق ئورۇنلاشتۇرۇش قىلالمىغان تەڭقىسلىقتا قالىدۇ. گاھىدا ئائىلە ۋەيران بولۇش گىردابىغىمۇ بېرىپ قالىدۇ. بۇنىڭدىن كېلىنمۇ، بالىلىرىمۇ نېسىۋىسىنى ئالىدۇ. شۇڭا، كېلىن شۇنى يادىدىن چىقارمىغايكى، ئېرى ۋە ئائىلىسىنى سۆيگەن ۋە ئاللاھنىڭ رازىلىقىنى كۆزلىگەن ئاساستا قېيىنئانا – قېيىنئاتىسىنى ئۆز ئاتا – ئانىسى ئورنىدا كۆرۈپ ئۇلارنى بېقىش، كېسىلىگە قاراش، ئىشلىرىغا ياردەملىشىش ھەرگىزمۇ زايە كەتمەيدۇ. بۇ ياخشىلىقلار ئېرى ئارقىلىق، يەنە ياشانغاندا كېلىنى ئارقىلىق چوقۇم ئۆزىگە يانىدۇ. ئاللاھنىڭ ئېھسان قىلغۇچىلارنى ياخشى كۆرۈشى نەتىجىسىدە ھەسسىلەپ مۇكاپاتقا ئېرىشىدۇ. چۈنكى ﴿كىمكى زەررە چاغلىق ياخشى ئىش قىلىدىكەن، ئۇنىڭ مۇكاپاتىنى كۆرىدۇ﴾(99/«زەلزەلە»: 7)، ﴿ئېھساننىڭ مۇكاپاتى ئېھسان ئەمەسمۇ؟﴾(55/«راھمان»: 60) يەنە ئېرى بىلەن قېيىنئانىسى ئوتتۇرىدا سوغۇقچىلىق پەيدا قىلىشتىن، ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىدىكى سىلە – رەھىمنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىشىغا سەۋەب بولۇشىدىن قاتتىق ساقلىنىشى كېرەك. ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

174 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم! قانداق ئەھۋاللىرى، سالامەت تۇرلىمۇ؟ ئاللاھتىن ئۆزلىرىگە ئۇزۇن ئۆمۈر ۋە تەن ساقلىق تىلەيمەن.

ئەتراپىمدا پۇلچىلىق قىلىدىغان تىجارەتچىلەر بار، بۇلار تۇرۇۋاتقان دۆلەتتىكى سودىگەرلەرنىڭ پۇلىنى ۋەتەنگە ۋە باشقا دۆلەتلەرگە ياكى ۋەتەندىكىنى بۇ تەرەپكە يۆتكەپ پۇل تاپىدۇ، بىراق دوللار ئالسا يۈەنگە ھېسابلاپ ۋە ئەكسىچە بازار باھاسىدىن بىر ئاز پەرقلەندۈرۈپ ئېلىپ – ساتىدۇ، بىراق پۇلنى مەلۇم دۆلەتتە تاپشۇرۇۋېلىپ ئىككىنچى دۆلەت ئارقىلىق بەزىدە تېگىشمە، بەزىدە بانكا ئارقىلىق يۆتكەيدۇ، شۇ ئارىلىقتا ئىككى – ئۈچ كۈن ۋاقىت يولدىكى توشۇيدىغان ئادەم چىقماسلىق ۋە قاتناش سەۋەبىدىن پۇلنى تاپشۇرۇش ۋە تاپشۇرۇۋېلىش كېچىكىپ قالىدۇ، مۇشۇ سودا تىپىدىكى پۇل ئالماشتۇرۇش، يۆتكەش ئىشلىرى دۇرۇسمۇ؟

يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، بەزى سودىگەرلەر شىركىتى بولماسلىقى، بولغاندىمۇ باجنىڭ ئېشىپ كېتىشى، بانكىنىڭ ئاستا بولۇشى دېگەندەك سەۋەبلەر تۈپەيلى پۇلنى شەخسلەر ئارقىلىق ئۆتۈشتۈرۈپ يۆتكەشكە مەجبۇر ھەم بۇ دۇنيا مىقياسىدا جۈملىدىن ئۇيغۇر سودىگەرلىرى ئارىسىدا قولايلىق كەلتۈرۈۋاتقان، كۆپىنچە ساقلانغىلى بولمايدىغان بىر ئۇسۇل بولۇپ، ۋاقىت ماس كەلمەسلىك، قاتناش ۋە توشۇش ئارىسىدىكى ۋاقىت كېچىكىشى تۈپەيلى تاپشۇرۇش ۋە تاپشۇرۇۋېلىش بىر – ئىككى كۈن كېچىكىدۇ. يۇقىرىقى سەۋەبلەر بۇ كېچىكىشنىڭ جازانە شەكىللەندۈرمەسلىكىگە يېتەرلىكمۇ؟

ئاللاھ ئىمانلىرىنى زىيادە قىلىش بىلەن، قەلىبلىرىگە نۇر – زىيا ئاتا قىلسۇن!

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. تىنچلىق. ئاللاھقا شۈكۈر. پۇل ئەۋەتكۈچى پۇل يۆتكىگۈچى بىلەن پۇل ئالماشتۇرغان ۋە بىر تۈر پۇل نەق، يەنە بىرسى نېسى بولغان پۇلچىلىق ئىشىدا پۇلنى ئۆز يېنىدىن ئالماشتۇرۇپ يەتكۈزۈپ بېرىدىغان، بىر ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە ھەم ئالغۇچى، ھەم يۆتكىگۈچى بولۇپ قالىدىغان، شۇنداقلا ھەدىسلەردىكى ئىككى تەرەپ نەقمۇنەق تاپشۇرۇپ ئېلىش شەرتى تېپىلماي قالىدىغان بولغاچقا، بۇ ئىش جائىز بولمايدۇ. «پۇل يۆتكەشكە ئالاقىدار ئەھكاملار https://sajiya.biz/?p=6153» پەتۋاسىدا بايان قىلىنغىنىدەك، بۇ ئۇرۇش ياكى زۇلۇم سەۋەبلىك پەۋقۇلئاددە قىيىن شارائىتتا يۆتكىگۈچىنىڭ ئۆز يېنىدىن ئالماشتۇرۇپ يەتكۈزۈپ بېرىشى زۆرۈرىيەت تۈپەيلى «مەيلى» دېيىشكە بولىدۇ.

ئەمما، ئادەتتىكى ئەھۋاللاردا، گەرچە جىمى پۇل ئالماشتۇرۇش ئىشلىرى شۇنداق بولۇۋاتقان بولسىمۇ، جائىز بولمايدۇ. چۈنكى، ئۇنداق قىلىشقا زۆرۈرىيەت يوق، توغرىسىنى قىلىشقا ئىمكان بار. جازانىگە زۆرۈرىيەت سىرتىدا بۇ تۈرلۈك ئېھتىياج ياكى قولايلىق يارىتىش جەھەتتىن رۇخسەت قىلىنمايدۇ. بۇ كۆڭۈل خاتىرجەم بولىدىغان، ھازىرقى كۆپچىلىك ئالىملار تاللىغان قاراشتۇر.

بەزىلەر يۆتكىگۈچىنى ئىش ھەققى ئېلىپ پۇلنى باشقا دۆلەتكە يەتكۈزۈپ بېرىدىغان ۋەكىل، ئىش ھەققىنى پۇلنى يۆتكەشكە قارىتا ئالغان، پۇلنى باشقا تۈرگە ۋەكالىتەن ئالماشتۇرىدۇ. دېمەك، بۇ «ئىش ھەققى ئالغان ۋەكالەت» دەپ، بۇنى جائىز دەپ قارىغان(«دوكتور يۈسۈف ئەششۇبەيلىي في فقه المعاملات المصرفيّة» 32 – بەت). لېكىن، كۆپچىلىك ئالىملارنىڭ نەزەرىدە، ئۇ كىشى پۇلنى ئۆزى يېنىدىن ئالماشتۇرماي، مۇۋەككىل تەلىپى بويىچە بىرسىدىن ئالماشتۇرسا، پۇل ئالماشتۇرۇش نەقمۇنەق بولسا، كېيىن ئالماشتۇرۇلغان پۇلنى يەتكۈزۈپ بەرسە بولىدۇ. ئەگەر پۇلنى ئۆز يېنىدىن ئالماشتۇرۇپ يەتكۈزۈپ بېرىدىغان بولسا، بىر ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە ھەم ئالغۇچى، ھەم ساتقۇچى بولۇپ قالىدۇ – دە، ئىككى تەرەپ قولىغا نەقمۇنەق تاپشۇرۇپ ئېلىش شەرتى تېپىلمىغانلىقتىن جائىز بولمايدۇ.

ھەنبەلىي مەزھەبتىكى بىر قاراشتا مۇۋەككىل تەلىپى بويىچە ۋەكىل پۇلنى تاپشۇرۇپ ئالغاندىن كېيىن ئۆزى يېنىدىن ئالماشتۇرسىمۇ بولىدۇ. (ئەلمۇغنىي 4/106؛ 8/91) بۇ ئەھۋالدا ۋەكىلگە ئالماشتۇرۇشقا بەرگەن پۇل ئۇنىڭ قولىدا ئامانەت بولىدۇ. ئاندىن ئۇنى دېگەن يەرگە يەتكۈزۈپ بەرسە بولىدۇ. لېكىن بۇ قاراشتىكى ئىككى كاشىلا بار: بىرى، دېگەن يەرگە تاپشۇرۇلغۇچە بولغان ئارىلىقتا پۇل ۋەكىلنىڭ قولىدا (قۇسۇرسىز يوقاپ ياكى ئوغرىلىنىپ ياكى مۇسادىرە قىلىنىپ كەتسە) تۆلىمەيدىغان ئامانەت بولۇشى كېرەك. بۇنىڭغا پۇل ئىگىسى رازى بولمايدۇ. يەنە بىرى، پۇل ئالماشتۇرۇلغان سائەتتە ئالماشتۇرۇشنىڭ نەقمۇنەق بولۇشى ئۈچۈن ھەر ئىككى پۇل ۋەكىلنىڭ قولىدا بار بولۇشى كېرەك. ئىككى پۇلنىڭ بىرى قولىدا بولمىسا يەنىلا نەقلىشىش ۋۇجۇدقا چىقماي قالىدۇ. ئادەتتە يۇقىرىقى ئىككى كاشىلىدىن ساقلانغىلى بولمايدۇ. شۇڭا، پۇل يوقاپ كەتتى دېيىلگىنىدە ھەقنىڭ زايە بولۇشىدىن ۋە نەقلەشمەسلىكتىكى جازانە شۈبھىسىدىن ساقلىنىش جەھەتتىن يەنىلا كۆپچىلىكنىڭ قارىشى بويىچە ئىش تۇتماي بولمايدۇ.

پۇل يوقاپ كېتىپ ھەقنىڭ زايە بولۇشىدىن ئەنسىرەپ پۇلنى ئامانەت ئەمەس، قەرز دېسىچۇ؟  جاۋاب: بۇ قەرز ئەمەس. چۈنكى پۇل ئىگىسى پۇل ئالماشتۇرۇشتىن پايدىلىنىدۇ. ھالبۇكى قەرزدىن پايدىلانسا بولمايتتى. قەرز بەرگەندە ئۇنى باشقا تۈردىكى پۇلغا سۇندۇرۇپ سوممىنى بېكىتىپ قويۇشقا بولمايدۇ. پۇل يۆتكەپ بەرگۈچىمۇ يۆتكەپ بەرگەنلىكىگە خىزمەت ھەققى ئالىدۇ ھەم ئۇ پۇلنى پۇل ئىگىسىگە قايتۇرمايدۇ، بەلكى باشقا دۆلەتتىكى باشقا بىرسىگە تاپشۇرۇپ بېرىدۇ. دېمەك، بۇ سەرراپلىق ئارىلاشقان ھاۋالەدۇر.

يەنە بەزىلەر مەزكۇر سوئالدا ئىشارە قىلىنغىنىدەك، دۆلەتلەرئارا ۋاقىت پەرقى تۈپەيلى قولمۇقول ئالماشتۇرۇش مۇمكىنچىلىكى تېپىلمايدىغانلىقى ۋە بۇنىڭدىن كۆپىنچە ساقلانغىلى بولمايدىغانلىقىنى كۆزدە تۇتۇپ: «تاپشۇرۇپ بېرىش ۋاقتى بېكىتىلمەي، پۇلنى باشقا تۈرگە ئايرىۋاشلاشتا قولمۇقۇل بولۇش شەرتى تېپىلماي تاپشۇرۇپ بېرىلسە ھېچ گەپ بولماس» دەپ پەتۋا بەرگەنلەرمۇ بولغان. لېكىن بۇ پەتۋا بويىچە تاپشۇرۇپ بېرىش ۋاقتى بېكىتىلمىگەن بولۇشى ۋە قولمۇقول ئالماشتۇرۇش مۇمكىنچىلىكى يوق بولۇش شەرت قىلىنغان(فتاوى قطاع الإفتاء بالكويت 5/105).

ۋەلھاسىل، قولمۇقول ئالماشتۇرۇشقا ئىمكان بولمىغاندىلا، زۆرۈرىيەت جەھەتتىن كېچىكىپ تاپشۇرۇشقا رۇخسەت. كۆپىنچە سودىگەرلەر زۆرۈرىيەت دەرىجىسىگە يەتمىسىمۇ بەزىبىر قولايلىقلارنى ياكى كۆپرەك پايدىنى، ياكى چىقىمنى ئازايتىشنى كۆزدە تۇتۇپ قىلىنىۋاتقان ئۇسۇلدىن باشقىچە توغرا چارە ئىزدىمەي ئومۇم ئېقىم بويىچە كېتىۋاتماقتا. مېنىڭ ئۇزۇن مۇددەت بۇ مەسىلىدە ئىزدىنىشىم جەريانىدا ھازىرقى ناتوغرا ئۇسۇلنى جائىز دەيدىغانغا شەرئىي ئاساس قانائىتى ياكى مۆتىۋەر بىرەر ئورگان پەتۋاسىنى تاپالمىدىم.

مېنىڭ ناجىزانە ئىزدىنىشىم نەتىجىسىدە سۇنىدىغان چارەم «پۇل يۆتكەشكە ئالاقىدار ئەھكاملار» پەتۋاسىدا بايان قىلىنغىنىدەك: 1. پۇل ئەۋەتمەكچى بولغان كىشى پۇل تۈرىنى ئالماشتۇرۇپ تەييارلاپ يۆتكىگۈچىگە بېرىشى؛ 2. پۇل ئەۋەتمەكچى بولغان كىشى پۇلنى يۆتكىگۈچىگە تاپشۇرۇپ ئۇنى پۇل ئالماشتۇرۇش ۋە يۆتكەش ئىشىدا ۋەكىل قىلسا، ئۇ كىشى پۇلنى ئۆز يېنىدىن ئالماشتۇرماي، مۇۋەككىل تەلىپى بويىچە بىرسىدىن ئالماشتۇرسا، پۇل ئالماشتۇرۇش نەقمۇنەق بولسا، كېيىن ئالماشتۇرۇلغان پۇلنى يەتكۈزۈپ بەرسە بولىدۇ.

بەلكىم سودىگەرلەرنىڭ مەۋجۇد بولغان ناتوغرا ئۇسۇلغا پەتۋا ئىزدەشنىڭ ئورنىغا شەرىئەت كۆرسەتكەن توغرا يولغا قايتىشى ياكى شەرىئەتكە ئۇيغۇن يول تېپىشى چىقىش يولى بولسا كېرەك. بولمىسا سودىگەرلەرنىڭ ناتوغرا ئۇسۇلنى ئومۇميۈزلۈك قوللىنىشى شەرىئەت ئەھكاملىرىنى ئەمەلدىن قالدۇرىۋەتكەندەك بولىدۇ. ئاللاھ ئىگەم جىمى سودىگەرلىرىمىزنى جازانەدىن، شۈبھىدىن خالىي ھالال، پاك رىزىققا مۇيەسسەر قىلغاي! ئۆزلىرىگىمۇ بۇ يولدا كۆرسەتكەن ئىزدىنىش ۋە باش قاتۇرۇشلىرى سەۋەبلىك ئەجىر ئاتا قىلغاي!

ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

175 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم دوكتور! تىرناققا ئۆزى چاپلاپ، ئۆزى ئېلىۋېتىدىغان سۈنئىي تىرناقنى سېتىش جائىزمۇ؟ ئۇنى ئۆزى ئۆيىدە چاپلاپ خاھلىغاندا ئېلىۋەتسە بولىدۇ، سالونغا بېرىپ ياسىتىش كەتمەيدۇ.

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. ياسىنىش ئۈچۈن سۈنئىي تىرناق تاقاش (Acrylic Nails) دىنىمىزدىكى تىرناقنى ئۆستۈرمەي ئېلىپ تۇرۇش سۈننىتىگە خىلاپ ئىش تۇتۇش، ئاللاھنىڭ ياراتقىنىغا رازى بولماسلىق، زىننىتىنى نامەھرەملەرگە كۆرسىتىش، غەرب مودىسىنى قوغلىشىش ۋە سۇ ئۆتكۈزمەسلىك سەۋەبلىك تاھارەت ۋە نامازنىڭ توغرا بولۇشىغا توسالغۇ بولۇشىدەك ناتوغرا ئىشلارغا دۇچار بولۇش ئېھتىماللىقى سەۋەبلىك توغرا ئەمەستۇر. توغرا ئەمەسلىكنى بەزى ئالىملار ھارام دېسە، بەزىلەر مەكرۇھ دەيدۇ. يۇقىرىقىدەك ناتوغرا ئىشلارغا دۇچار بولمىسا جائىز بولىدۇ دېگەنلەرمۇ بار. لېكىن كۈنىمىزدە كۆپىنچە قىز – خانىملار ئۇنى يۇقىرىقىدەك ناتوغرا تاقاپ ياسىنىدۇ. بۇ جەھەتتىن ئۇنى سېتىش گۇناھقا ھەمكارلاشقانلىق دائىرىسىگە كىرىپ ياكى يېقىنلىشىپ قالىدۇ. شۈبھىدىن ساقلىنىش ۋاجىب بولغاچقا، سۈنئىي تىرناقلارنى سېتىش ۋە تىجارىتىنى قىلىش ئەقەللىي تەقدىردە مەكرۇھ بولىدۇ. شۇڭا، بۇ خىل تىجارەتنى قىلماسلىق تەۋسىيە قىلىنىدۇ.

ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

176 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم، قانداق ئەھۋالىڭىز ئۇستاز؟ ئۆزى ئۇچۇپ كېلىپ كۆنۈپ قالغان كەپتەرنىڭ خېلى ئۇزۇن ۋاقىتقىچە ئىگىسى چىقمىسا ۋە تېپىشقا ئىمكانىيىتى بولمىسا قانداق بىر تەرەپ قىلىش كېرەك؟ ئۆزى بىرتەرەپ قىلىۋەتسە كىشىنىڭ ھەققىنى ئويلىشىپ قالىدىكەن، سېتىپ پۇلىنى ئىگىسىنىڭ نامىدا سەدىقە قىلىۋەتسە ياخشىمۇ ياكى ھەيدىۋەتسە ئۆزى بىر يەرنى تېپىپ ئورۇنلىشارمۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. تىنچلىق ئەلھەمدۇلىللاھ. ئۆزى ئۇچۇپ كېلىپ قالغان كەپتەرنىڭ ئىگىسى مەلۇم بولسا ئۇنى (شۇنداقلا تۇخۇم ۋە باچكىلىرىنى) ئىگىسىگە قايتۇرۇش ياكى دان ۋە سۇ بەرمەي، كىرىشتىن توسۇپ ئىگىسىگە قايتىشقا زورلاش كېرەك. بۇ جەرياندا ئۇنىڭغا بەرگەن دان سەدىقە بولىدۇ. ئۇنى بېقىۋېلىشقا، يېيىشكە ياكى سېتىپ خەجلەشكە بولمايدۇ. يەۋەتسە ياكى سېتىۋەتسە پۇلىنى تۆلەيدۇ. ئىگىسىنى بىلىپ تۇرۇپ ئىگىسىگە بىلدۈرمەي كەپتەر ئۆلۈپ قالسا ھەم تۆلەيدۇ.

ئىگىسى چىقمىسا ياكى بىلىنمىسە ياكى قوغلىۋەتسىمۇ قايتا كېلىۋالسا، ئۇنى بىر يىلغىچە ئېلان قىلىپ، ئىگىسىگە ساقلاپ قويۇشى ۋاجىبتۇر. ئىگىسى چىقسا قايتۇرۇپ بېرىپ، خاھلىسا ئۇنىڭغا خەجلىگەن دان پۇلىنى ئىگىسىدىن تەلەپ قىلسا بولىدۇ. بىر يىلغىچە چىقمىسا ياكى بىلىنمىسە ئۇنى بېقىۋالسا، يەۋەتسە ياكى سېتىپ خەجلىسە بولىدۇ. بىر يىل جەريانىدىكى تۇنجى تۇخۇم ۋە باچكىلىرىنى باھالاپ سەدىقە بېرىۋېتىپ، كېيىنكىلىرىدىن پايدىلانسا بولىدۇ. ياۋا كەپتەر قونۇپ قالسا ئوۋ ئورنىدا ئۇنى بېقىۋالسا، يەۋەتسە ياكى سېتىپ خەجلىسە بولىدۇ، ئەلۋەتتە.

شۇنىمۇ ئەسكەرتىپ قويۇش كېرەككى، كەپتەر بېقىپ ئاۋۇتۇپ يېيىش، كىرىم قىلىش، خەت توشۇتۇش ھالال ئىش بولسىمۇ، كىشىلىك مەجبۇرىيەتلىرىنى ئادا قىلماي ئۆگزىلەرگە چىقىپ كەپتەر ئۇچۇرۇش بىلەن مەشغۇل بولۇش، كۆز – كۆز قىلىش، ئۆچەكىشىش، قوشنىلارنىڭ ئۆيلىرىگە قاراش، ئۇلارنى بىئارام قىلىش ۋە باشقىلارنىڭ كەپتەرلىرىنى چۈشۈرۈۋېلىش… قاتارلىقلار ھارام قىلمىشلاردۇر.

ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

177 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! قانداق ئەھۋاللىرى؟ ئۆيگە كەلگەن مېھمانلارنىڭ ئارىسىدىكى مويسىپىت، ئىلىم ئەھلى ۋە قارىي – قۇرئانلارنى ھۆرمەتلەپ تۆرگە باشلايمىز، چاي ۋە تائام سۇنۇشتا «ئوڭ تەرەپتىن باشلاش سۈننەت» دەپ مېھمانلارنىڭ ئوڭ تەرىپىدىن باشلاپ، چوڭلارغا، ئۇستازلارغا ئاۋۋال سۇنماي قالىمىز. بۇ سۈننەتكە ئۇيغۇنمۇ؟ بولمىسا سۈننەتكە ئۇيغۇن بولغان ئۇسۇل قانداق؟ بۇ توغرىلىق قانداق ھەدىسلەر بار؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. تىنچلىق. ئاللاھقا شۈكۈر. نەبىي سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم تاھارەت ئېلىش، ئاياغ كىيىش، چېچىنى تاراپ مايلاشتا ۋە مېيىتنى يۇيۇپ – تاراشتا ئوڭدىن باشلاشنى ياخشى كۆرەتتى (قاراڭ: بۇخارىي: 167، 168). لېكىن، سالام قىلىشتا، ئۆيگە باشلاش، ئۇزىتىش، سۆزگە تەكلىپ قىلىش ۋە تاماق سۇنۇش قاتارلىقلاردا دەسلەپتە ئوڭ تەرەپتىكى كىشىدىن باشلاش سۈننەت ئەمەس. بەلكى ئوتتۇرىدا ياكى سول تەرەپتە بولسىمۇ ياش ۋە ئىلىم – پەزىلەتتە چوڭدىن باشلاش سۈننەتتۇر. سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىمىز بىر دەۋانى بىر تەرەپ قىلغاندا ياشتا كىچىكرەك بىر ساھابەگە: «چوڭلارغا يول قوي، چوڭلارغا يول قوي!» دېگەن (قاراڭ: بۇخارىي: 3173). يەنە: «مەن چۈشۈمدە مىسۋاك ئىشلىتىۋاتقان ئىدىم، ئىككى كىشى كەلدى، بىرىنىڭ يېشى يەنە بىرىدىن چوڭراق ئىدى، مەن مىسۋاكنى كىچىكىگە سۇنغان ئىدىم، ماڭا: ‹چوڭدىن باشلا› دېيىلدى. شۇنىڭ بىلەن مەن مىسۋاكنى چوڭىغا بەردىم» دېگەن (قاراڭ: بۇخارىي: 246). رەسۇلۇللاھقا سۈت سۇنۇلغاندا، ئىچىپ بولۇپ، قاچىنى سول تەرىپىدىكى ئەبۇبەكرىگە بەرمەي، ئوڭ تەرىپىدىكى ئەئرابىيغا بېرىپ: «ئوڭ تەرەپتىكى كىشى ھەقلىقراق، ئوڭدىن كەلسۇن» دېگەن (قاراڭ: بۇخارىي: 2352). يەنە بىر ۋەقەلىكتە سول تەرىپىدىكى ئاقساقاللارغا بەرمەي، ئوڭ تەرىپىدىكى بالىغا: «ئاۋۇلارغا بېرىشىمگە ماڭا ئىجازەت بېرەمسەن؟» دېگەنىدى، ئۇ بالا ئىجازەت بەرمىگەندىن كېيىن ئىچىملىكنى ئۇ بالىنىڭ قولىغا بەرگەن (قاراڭ: بۇخارىي: 2351). دېمەك، مەزكۇر ئىشلاردا چوڭدىن باشلىغاندىن كېيىن ئاندىن چوڭنىڭ ئوڭ تەرىپىدىن باشلاش سۈننەتتۇر.

ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.

178 – سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ئۇستاز! قانداق ئەھۋاللىرى؟ 50 ياشتىكى بىر ئاچىمىز بۇ يىل 30 – ئاپرىل ھەيزدىن پاكلىنىپلا سۆزىنى ئالغان ئىدى. نورمالدا ھەر قېتىملىق پاكلىق مۇددىتى 25 كۆندىن ئېشىپ كەتمەيتتى. سۆزىنى ئالغاندىن كېيىن 22 – ماي بىرىنچى قېتىم ئادەت كۆرۈپ، ئۇنىڭدىن كېيىن ھازىر (17 – تومۇز) غا قەدەر ئادەت كۆرۈپ باقمىدى. ئۇنداقتا، بۇ ئاچىمىزنىڭ ئىددىتى قاچان توشىدۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھ. تىنچلىق. ئاللاھقا شۈكۈر. بۇ ئاچىمىز سۆزىنى ئالغاندىن كېيىن بىر قېتىم ئادەت كۆرۈپ ھازىر (17 – تومۇز) غا قەدەر ئادەت كۆرمىگەن بولسا، ئادەت توختاش يېشىغا كېلىپ قالغانلىقتىن ئادەت كۆرىدىغانلارنىڭ ئىددىتىدىن ئادەت توختىغانلارنىڭ ئىددىتىگە يۆتكىلىپ، ئاخىرقى قېتىمقى ھەيزدىن ساقايغاندىن كېيىنكى كۈندىن باشلاپ 3 ئاي ئىددەت تۇتىدۇ. بۇ مۇددەتتە قورسىقىدا بارلىقى مەلۇم بولسا، تۇغۇش بىلەن ئىددىتى توشىدۇ. ئادەت كېلىپ قالسا يەنىلا تولۇق 3 ئادەت كۆرۈپ ساقايغۇچە ئىددىتىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. 2 – قېتىمقى ئادەت كېلىپ ھەيزدىن ساقايغاندىن كېيىنكى ھەيز كەلمىسىمۇ، يەنە 3 ئاي ئىددەت تۇتىدۇ. ھەقتائالا ئېيتىدۇ: ﴿ئاياللىرىڭلار ئىچىدىكى ھەيز كۆرۈشتىن ئۈمىدىنى ئۈزگەنلەرگە كەلسەك، ئۇلارنىڭ ئىددىتىنى بىلەلمەي ئىككىلىنىپ قالساڭلار، ئۇلارنىڭ ئىددىتى ئۈچ ئايدۇر﴾(65/«تالاق»: 4).

گەرچە يەنە بىر قاراشتا «ئاخىرقى قېتىمقى ھەيزدىن ساقايغاندىن كېيىنكى كۈندىن باشلاپ 9 ئاي كۈتۈپ تۇرىدۇ. بۇ مۇددەتتە قورسىقىدا بارلىقى مەلۇم بولسا، تۇغۇش بىلەن ئىددىتى توشىدۇ. قورسىقىدا يوق ئىكەنلىكى مەلۇم بولسا، يەنە 3 ئاي قوشۇپ جەمئىي بىر يىل ئىددەت تۇتىدۇ» دېيىلسىمۇ، ھازىرقى تېببىي تەرەققىيات سۇنغان ئىمكانىيەتتە قورساقتا بار – يوقلۇقىنى تەكشۈرۈپ ئېنىقلىغىلى بولغاچقا، بالىياتقۇنى تەكشۈرگەندىن كېيىن قورسىقىدا يوقلۇقى ئىسپاتلانسا، يەنىلا دەسلەپكى قاراش بويىچە ئىش تۇتۇش مۇئەييەنلىشىدۇ.

ۋەللاھۇ ئەئلەم بىسسەۋاب.